فهرست حاکمان زنگی

سلطان سلطنت زنگیان
پرچم زنگیان
اوچ گسترهٔ قلمروی زنگیان در عهد نورالدین محمود
جزئیات
شیوه خطاب	اتابک، امیر و سلطان
نخستین فرمانروا	عمادالدین زنگی
واپسین فرمانروا	نورالدین ایل ارسلان
آغاز فرمانروایی	۱۱۲۷ میلادی ۵۲۱ قمری
پایان فرمانروایی	۱۲۵۱ میلادی ۶۴۹ قمری
سکونتگاه رسمی	موصل دمشق
گمارنده	محمود دوم سلجوقی

این فهرست امیران و سلاطین زنگی در دوره زمانی ۵۲۱–۶۴۹ قمری/۱۱۲۷–۱۲۵۱ میلادی است. عمادالدین زنگی بنیان‌گذار سلسلۀ زنگیان و پسرِ آق‌سنقر، اتابک، فرماندۀ ترک و امیرِ دست‌نشاندۀ سلطان ملکشاه سلجوقی در حلب (۴۷۹ق/۱۰۸۶م تا ۴۸۷ق/۱۰۹۴م) بود. ریشۀ لقب زنگی مشخص نیست. معنای محتمل آن می‌تواند سیاه‌پوست آفریقایی باشد که به رنگ پوست تیره اشاره دارد؛ اما چنین معنایی برای یک ترک غیرمعمول است. در سال ۵۲۱ق/۱۱۲۷م، سلطان محمود دوم، زنگی را به عنوان حاکم موصل و اتابک دو پسرش منصوب کرد. شرایط بی‌ثباتِ سلطنت سلجوقیان غرب و ظهور دیگر اتابکان نیمه‌مستقل و امیرنشین‌های ترک، مانند بوریان و ارتقیان، به ظهور زنگیان کمک کرد. پایگاه زنگی در موصل، در موقعیت مناسبی برای گسترش قلمرو به سمت غرب از طریق جزیره به سوریه و به سمت شمال قلمروش قرار داشت. او در مواقعی با سلطان سلجوقی مخالفت کرد، با امیران محلی عرب و ترکمن درگیر شد و با بیزانسی‌ها و فرانک‌های صلیبی جنگید. تصرف ادسا (اورفا) در سال ۵۳۹ق/۱۱۴۴م و شکست کنت ژوسلین دوم، که پایان کنت‌نشین صلیبی ادسا را رقم زد، او را به قهرمان جهان سنی تبدیل کرد.^[۱]

پس از مرگ زنگی، قلمرو او بین پسرانش تقسیم شد؛ سیف‌الدین غازی اول، پسر بزرگتر، موصل و توابع آن یعنی سنجار، اربل و جزیره را به ارث برد و نورالدین محمود، فتوحات سوری زنگی را در اختیار گرفت. بعدها، شاخۀ سوم خاندان زنگی، حدود پنجاه سال در سنجار حکومت کرد و خط چهارم، پس از آنکه مسعود بن مودود در موصل تابع ایوبیان شد، در جزیره ابن عمر ادامه یافت؛ درحالی‌که خط پنجم، مدت کوتاهی در شهرزور حکومت کرد. سیاست نورالدین در سوریه و اراضی در مقابل صلیبیون و فاطمیانِ روبه‌زوال، راه را برای قدرت‌گرفتن صلاح‌الدین ایوبی در آن منطقه و تشکیل سلطنت ایوبیان هموار کرد. شاخۀ سوری زنگیان بعدها در شاخۀ موصل ادغام شد؛ سپس زنگیان ناگزیر با ایوبیان، که سیاست توسعه‌طلبانه‌ای در جزیره و دیاربکر داشتند، درگیر شدند. صلاح‌الدین دو بار در سال‌های ۵۷۸ق/۱۱۸۲م و ۵۸۱ق/۱۱۸۵م در تصرف موصل ناکام بود؛ اما مسعود بن مودود، مسعود یکم، مجبور به پذیرش شرایط شد و ایوبیان را به عنوان فرمانروای خود به رسمیت شناخت.^[۲]

پایان حکومت زنگیان با برتری بدرالدین لؤلؤ در موصل، نایب و امیر ارسلان‌شاه (دوم) بن مسعود (دوم)، رقم خورد. پس از مرگ ارسلان‌شاه دوم، نایب‌السلطنۀ او به امارت رسید. وقتی آخرین زنگی، محمود بن مسعود دوم، در سال ۶۳۱ق/۱۲۳۴م، به‌ قولی به قتل رسید، لؤلؤ اتابک موصل شد. او و پسرانش تا زمان ظهور هلاکوخان مغول و اخلاف او، سلسله‌ای کوتاه‌مدت در آنجا تشکیل دادند.^[۳]

• میرابوالقاسمی، رقیه (۱۳۹۵). «زنگیان». دانشنامه جهان اسلام. ج. ۲۱. تهران: بنياد دايرةالمعارف اسلامى.