غراب (شعر نیما یوشیج)

از سلسله مقالات دربارهٔ
نیما یوشیج
آثار
کتاب‌شناسی فهرستِ شعرها دیوان به زبان طبری (روجا)
دیـگر
شعر نیمایی • مضامین • سیاست • مآثر (تاریخچهٔ پذیرهٔ آثار • آثار دربارهٔ نیما) انجمن ادبی شمع سوخته • خانهٔ یوش • خانهٔ تهران • سیروس طاهباز • شراگیم یوشیج
کارها سخن‌ها نیما یوشیج

«غراب» یکی از اشعار نیما یوشیج است که در آذر ۱۳۱۸ منتشر شد.

نیما یوشیج (۱۲۷۶–۱۳۳۸) شاعر معاصر ایرانی و بنیان‌گذار شعر نوی فارسی است. او با شعر افسانه (۱۳۰۱) نوعی جهان‌بینی نو را به ادبیات فارسی و حتی فرهنگ ایرانی وارد ساخت که تا پیش از آن سابقه نداشت. با این حال، عملاً با شعر ققنوس، شعر نوی فارسی متولد شد، زیرا اولین بار در این شعر، مدلولی جدید با دالی جدید پیوند خورد و پدیده‌ای نو شکل گرفت. نیما نخستین آثار خود را در اواخر دوران مشروطه و سال‌های آغازین حکومت رضاشاه سرود یا منتشر کرد. از سال ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۵ هیچ شعری از او منتشر نشد تا اینکه در سال ۱۳۱۶ سرایش و چاپ آثارش را از سر گرفت و شعر مهم ققنوس را خلق کرد.^[۱] «غراب» پس از ققنوس، دومین شعر نوی نیما محسوب می‌شود.

نیما در سال ۱۳۱۸ (۱۹۳۹)، به همکاری با مجله موسیقی می‌پردازد و نظریات و شعرهای خود را در آن منتشر می‌کند. «غراب» که دومین شعر نوی نیماست، پیش از اولین شعر یعنی ققنوس در شماره نهمِ سال اولِ مجله موسیقی در آذر ۱۳۱۸ منتشر می‌شود و ققنوس مدتی بعد در شماره دوم سال دوم این مجله یعنی در اردیبهشت ۱۳۱۹ چاپ می‌شود.^[۲]

شمس‌الدین تندرکیا نیما را متهم می‌کند که تاریخ شعر «غراب» را یک سال به عقب برده و به مهر ۱۳۱۷ تغییر داده است. سعید رضوانی در مقاله‌ای، به یکی از دست‌نوشته‌های نیما اشاره می‌کند که اتهام وارده به نیما را تأیید می‌کند. این دست‌نوشته حاوی شعری با عنوان «کشتگاه شاعر» است و نیما در پای شعر تاریخ را به‌شکل «بتاریخ/شعر غراب/۱۳۱۸» ثبت کرده است.^[۴]

محمدسامان جواهریان این ادعا را سست می‌شمارد و بر اساس یافته‌ها استدلال می‌کند: در میان دست‌نوشت‌های نیما که در مرکز اسناد کتابخانه ملی نگهداری می‌شود، دست‌نوشت‌های از شعر غراب وجود دارد که تاریخ ۱۳۱۷/۷/۲۱ پای آن نوشته شده است. این دست‌نوشته در کتاب «نیما یوشیج و شعر آزاد» (شمس لنگرودی ۱۳۹۶: ۶۲) چاپ شده است. شمس لنگرودی در این کتاب به این دست‌نوشته اشاره می‌کند و می‌نویسد: در این دست‌نوشته نیما شعر را به صورت نثر نوشته و پای آن تاریخ زده است. بعدها که شعر را به صورت منظوم درآورده، تاریخ اولیه را حفظ کرده است. این شیوهٔ کار نیما می‌توانسته باعث سوءتفاهم شود. برای بررسی این موضوع به سراغ این دست‌نوشته می‌رویم. در این دست‌نوشته نیما شعر را به صورت نثر نوشته است. در واقع این دست‌نوشته را می‌توان پیش‌نویس شعر غراب دانست. در این پیش‌نویس، نیما ایده‌های اصلی شعر را به صورت نثر نوشته و بعدها آن را به صورت شعر درآورده است. این شیوهٔ کار نیما در مورد بسیاری از اشعارش صادق است. برای مثال در مورد شعر «ققنوس» نیز چنین پیش‌نویسی وجود دارد که تاریخ ۱۳۱۶/۱۲/۲۰ پای آن نوشته شده است.^[۵]

بنابراین می‌توان گفت که تاریخ‌های پای این اشعار مربوط به زمان نوشتن پیش‌نویس است نه زمان سرایش نهایی شعر. این موضوع می‌تواند توضیح دهد که چرا نیما تاریخ‌های قدیمی‌تری پای این اشعار گذاشته است. او قصد نداشته تاریخ را جعل کند، بلکه می‌خواسته تاریخ اولین برداشتش از ایدهٔ شعر را حفظ کند.^[۶]