فعل وصفی

فعل وصفی (انگلیسی: Participle) که به آن صفت مفعولی و صفت فاعلی یا اسم مفعول و اسم فاعل نیز برخی گفته‌اند، نوعی «فعل نامحدود^{[و ۱]}» است. این فعل برخی از ویژگی‌ها و کارکردهای فعل و صفت را دارد؛ به طور دقیق‌تر، فعل وصفی واژه‌ای مشتق‌شده از یک فعل است که به‌عنوان صفت یا قید در جمله بازی می‌کند، مانند «مردِ دونده، ماشین پرنده، دلِ شکسته».

در انگلیسی به فعل وصفی «Participle» گویند؛ این اصطلاح از واژه لاتین participium ریشه می‌گیرد،^[۱] یک گرته‌برداری از واژه یونانی metochḗ به معنی سهم‌گیری یا اشتراک‌گذاری (partaking یا participate). دلیل این نامگذاری این است که برخی از افعال وصفی زبان یونانی باستان و زبان لاتین برخی از رده‌های صفت یا اسم (جنسیت،^{[و ۲]} شمار، حالت دستوری) و برخی از آن‌ها که برای فعل هستند (زمان و جهت فعل) را «به اشتراک» گذاشتند.

فعل وصفی برخلاف دیگر افعال نامحدود (Nonfinite verb)، ممکن است برای بیان جهت، و زمان‌های دستوریِ غیر از زمان حال مانند گذشته و آینده نیز حالات و صرف متفاوت داشته باشد.

فعل وصفی ممکن است در برخی زبان‌ها مطابق با جهت معلوم^{[و ۳]} (فعل وصفی معلوم) باشد زمانی که اسم موصوف (اسم تغیر یافته)، فاعل حرکتی ست که فعل به آن اشاره دارد. یا ممکن است مطابق با فعل مجهول^{[و ۴]} (فعل وصفی گذرا) باشد یعنی زمانی که موصوف، کنش‌پذیر^{[و ۵]} است. فعل وصفی در زبان‌های خاص معمولاً همراه با نمودها یا زمان‌های فعلی معین نیز استفاده می‌شود. دو نوع از فعل وصفی در زبان انگلیسی طبق قواعد سنتی با این عنوان می‌باشند: فعل وصفی حال یا فعل وصفی معلوم (همچون writing و raising که به عنوان اسم مصدر و اسم فعلی (مشتق) نیز کاربرد دارند) و فعل وصفی گذشته یا اسم مفعول (همچون written و raised، افعال وصفی باقاعده درست مثل موارد بی قاعده حالت یکسانی از زمان گذشته معلوم و متناهی را دارند).

در برخی زبان‌ها، فعل وصفی می‌تواند به شکل چندواژگانی^{[و ۶]} از زمان‌ها، نمودها یا جهت‌های ترکیبی فعل استفاده شود. برای مثال، یکی از استفاده‌ها در فعل وصفی حال انگلیسی، توصیف نمود استمراری و پیشرو^{[و ۷]} است (John is working) در حالی که فعل وصفی گذشته می‌تواند در توصیف نمود کامل^{[و ۸]} و جهت گذرا استفاده شده باشد (Anne has written و Bill was killed).

یک گروه یا عبارت فعلی بر اساس یک فعل وصفی ست و کاربرد فعل وصفی را عبارت وصفی (participle phrase یا participial phrase که participial صفت مشتق شده از participle است) گویند. برای مثال، looking hard at the sign (متمرکز شدن روی هدف که در جمله می‌تواند متمرکز شده روی هدف نیز باشد) و beaten by his father (کتک خورده از پدرش) عبارات وصفی ای هستند که به ترتیب بر اساس فعل وصفی حال انگلیسی و فعل وصفی گذشته انگلیسی ساخته شده‌اند. به طور کلی عبارات وصفی به یک نهاد گرامری معلوم نیاز ندارند از این رو همچون یک عبارت فعلی، می‌تواند یک فراکرد (بند یا جمله ساده) کامل را بسازد (که یکی از انواع جمله‌وارۀ نامحدود^{[و ۹]} است). همین‌طور، ممکن است به آن جمله‌واره یا بند وصفی نیز گویند (گاهی ممکن است یک بند وصفی شامل یک نهاد نیز باشد همچون ترکیب مطلق فاعلی^{[و ۱۰]} مثل The king having died و غیره).

• وجه وصفی
• اسم مصدر
• دستور زبان

• تقی‌نژاد (۱۳۹۷): مقالۀ «بررسی و نقد نظر دستور نویسان در رابطه با وجه وصفی و فعل وصفی»؛ نوشتۀ فاطمه تقی نژاد؛ فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج؛ سال نهم / شماره ۳۶ / پاییز ۱۳۹۷.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Participle». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۴ ژوئیه ۲۰۱۵.

1. ↑ Charlton T. Lewis and Charles Short. «participium». A Latin Dictionary. Perseus Project.