فهرست افواج قشون ایران
قشون ایران در دوره قاجاریان مبتنی بر افواج پیاده، سواره و توپچی بوده است. فهرست رو به تکمیل زیر بخشی از این افواج را به همراه برخی از فرماندهان آنها در دوره‌ای خاص نشان می‌دهد. این فهرست هنوز کامل نیست.
فوج های سلطنتی
فوجهای پیاده زیر:[۱]
- فوج امیریه، در طول دوره ولیعهدی، نگهبانی کاخ داخلی در تبریز و اقامتگاه‌های تابستانی اطراف آن در زمان اقامت ولیعهد را بر عهده دارد.
- فوج سوادکوه مازندران، به طور دائم به نگهبانی کاخ داخلی شاه در تهران و اقامتگاه‌های تابستانی اطراف آن در زمان اقامت شاه منصوب می‌شود.
فوجهای سواره زیر:[۲]
- غلامان کشیک خانه
- غلامان مهدیه
- غلامان منصور
فوج های عراق عجم
فوج های کرمانشاه
- فوج کرندی[۴]
- فوج گوران
- فوج قلعه زنجیری
- فوج زنگنه
- فوج کلهر
فوج های نظامی منطقه شمال غرب و آذربایجان
اسامی فوج های نظامی منطقه شمال غرب و آذربایجان به شرح ذیل است:[۵]
- فوج سواره نظام شاهسون ایل قورت بیگلو[۶] به فرماندهی حسینقلی خان میرپنجه (۱۲۹۵ ق)
- فوج توپچیان طایفه مقدم، نصرت بیک وکیل (۱۲۹۸ ق)
- فوج توپچیان خرقانی، اصلان خان سرتیپ (۱۲۸۹ ق)
- فوج توپچیان طایفه مقدم ساوجبلاغ، محمدکریم بیک یاور (۱۲۹۹ ق)
- فوج مخبران توپخانه مقدم، بیوک خان سرهنگ (۱۲۹۹ ق)
- فوج سواران شاهسون مشکین، محمدقلی خان سرکرده
- فوج اول خاصه، حسام‌الدوله (۱۲۹۷ ق)
- فوج اول توپخانه بهارلو
- فوج توپچیان اتریشی، اسدالله‌خان یاور (۹۹-۱۲۹۵ ق)
- فوج توپچیان مرندی، محمدبیک یاور (۱۲۹۹ ق)
- فوج چهارم تبریزی، آقاخان سرتیپ ( ۱۲۹۵ ق)
- فوج توپچیان طایفه مرندی و خلخالی، نعمت‌الله سرهنگ
- فوج دوم توپخانه طایفه تبریزی، صفرعلی سرهنگ
- فوج ایل بهارلو، نجف‌قلی‌خان ایل‌بیگی (۱۳۰۳ ق)
- فوج توپچیان فوج بهادران توپخانه طایفه بهارلو، الهوردیخان سرتیپ (۱۲۹۵ق)
- فوج دهم بهادران، شیخ علی خان سرتیپ (۱۲۹۸ ق)
- فوج نهم خوی، میرعلی خان سرهنگ (۱۲۹۸ ق)
- فوج پنجم طایفه خوی، تقی خان سرتیپ (۱۲۹۸ ق)
- فوج سواره طایفه دلیکانلوی شقاقی، یوسف‌علی‌خان سرکرده (۱۲۹۴ ق)
- فوج پنجم شقاقی، بیوک خان یاور (۱۲۹۷ ق)
- فوج ششم شقاقی، بیوک خان یاوردوم (۱۲۹۶ق)
- فوج هشتم شقاقی، حسین‌علی‌خان جنرال آجودان مخصوص (۱۲۹۷ ق)
- فوج مخبران شقاقی، محمدرضاخان سرهنگ (۱۲۹۶ ق)
- فوج ششم اقبال تبریزی قراول خاصه شاهی ابوابجمعی شجاع السلطنه (۱۲۹۹ق)
- فوج قهرمانیه، شیرعلی سلطان (۱۲۸۸ ق)
- فوج اخلاص افشار، خان باباخان سرتیپ (۱۲۹۱ ق)
- فوج جدید افشار، محمودخان یاور (۱۲۹۰ ق)
- فوج توپچیان طایفه افشار، رجبعلی خان میرپنج (۱۲۹۶ ق)
- فوج اول توپخانه طایفه افشار، محمدرضاخان سرتیپ (۱۲۹۶ ق)
- فوج بهادران طایفه افشار، محمدآقا نایب اول (۱۲۹۷ ق)
- فوج سواره افشار ارومی، یوسف‌خان افشار قاسملو (۱۲۶۷ق)، محمدباقرخان (۱۲۹۵ ق)
- فوج هشتم افشار تومان اول، اقبال الدوله
- فوج توپچیان فوج بهادران افشار و اول طایفه افشار، رجبعلی خان سرتیپ (۱۲۹۴ ق)
- افواج قدیم و جدید قزوین ابوابجمعی محمدخان امیرتومان
- فوج پنجم ایلات قراچه داغی
- فوج سواران ایل شاهسون بغدادی عراق عجم به فرماندهی علی اکبرخان منصور‌نظام
- فوج مظفر مراغه
- فوج مخبران ماکویی
- فوج طایفه ارونقی
- فوج گرمرود
- فوج توپچیان طایفه گروسی
- فوج سوادکوهی، ابوابجمعی میرزاکریم خان سرهنگ
- فوج دماوندی، ابوالقاسم‌خان سرتیپ
- فوج دهم خوی، عباسقلی‌خان بادکوبه‌ای
فواج منطقه شمال شرق کشور (خراسان )
این فوج ها برخلاف فوج های آذربایجانی و غرب ایران اکثراً سواره نظام می باشند. گویا این منطقه دارای سواره نظام نیرومندی بوده است. اسامی فوج های سواره نظام این حوزه به شرح ذیل می باشد:[۷]
- فوج سواره کوهستانی، جمعی حاجی آزادخان (۱۲۹۱ ق)
- فوج سواره تیموری، جمعی عطاءالله‌خان و علی‌مرادخان (۱۲۹۱ ق)
- فوج سواره هراتی، جمعی محمدحسن خان کوهستانی (۱۲۹۱ق)
- فوج سواره هزاره، یوسف خان سرتیپ (۱۲۹۱ ق)
- فوج سواره سرجامی
- فوج سواره سبزواری، سعادت قلی خان (۱۲۹۰ ق)
- فوج سواره چنارانی
- فوج سواره رادکانی، محمدرضاخان(۱۲۹۰ ق)
- فوج قرایی در ساخلوی سرخس، علی نقی بیک یاور (۱۲۹۰ ق)
- فوج سواره عمارلو، جمعی عبدالله بیک (۱۲۹۰ ق)
- فوج سواره بجستانی، جمعی گل محمدخان (۱۲۹۰ق)
- فوج سواران جیم‌آبادی، جمعی علیخان بیک بهادری (۱۲۹۰ ق)
- فوج سواره چولایی، جمعی رستم خان (۱۲۹۰ق)
- فوج سواره درگزی
- فوج سواره خوافی
- فوج سواره باخرزی
- فوج سواره میامی
- فوج سواره طوسی
- فوج سواره کنه بیست
- فوج سواره سنگ‌بست
- فوج سواره بجنوردی
- فوج سواره کلاتی
- فوج سواره تیموری
- فوج سواره قوچانی
- فوج سواره مزدورانی
- فوج سواره دزداب
- فوج سواره طبسی
- فوج سواره ثموری
- فوج سواره کابلی
- فوج سواره مزینانی
- فوج پیاده نظام نیشابور به فرماندهی حیدرقلی‌خان سرتیپ (۱۲۸۰ق)
- فوج پیاده نظام ترشیزی، عباس‌خان سرتیپ (۱۲۸۳ق)
- فوج پیاده نظام قاینی، امیرعلم‌خان حشمت‌الملک (۱۲۸۲ق)
- فوج عرب و عجم بسطام، محمدباقرخان سرهنگ
فوج های اصفهان و ولایات مجاور
با استفاده گزارش های موجود از تشکیلات نظامی مسعود میرزا ظل‌السلطان، اسامی فوج های ولایاتی که تحت امر وی بوده اند به شکل زیر بوده است:[۸]
- افواج ثلاثه اصفهان شامل
- فوج جلالی
- فوج فریدن
- فوج چهار محالی
- فوج طایفه لک
فوج های لرستان
بدین شرح می باشد:[۹]
فوجهای فارس
بر اساس اسناد دوره قاجار و گزارش‌های دیپلماتیک، افواج محلی متعددی در ولایت فارس فعالیت داشتند که عمدتاً تحت فرمان والی فارس یا ایلات بزرگ منطقه قرار داشتند:[۱۱]
فوجهای خوزستان
در خوزستان نیز واحدهای نظامی محلی فعال بودند که عمدتاً از میان عشایر عرب و شهرهای بزرگ منطقه تشکیل می‌شدند:[۱۹]
فوجهای بوشهر و سواحل خلیج فارس
در سواحل جنوبی ایران، به‌ویژه در بوشهر و جزایر خلیج فارس، نیروهای محلی برای حفظ امنیت بنادر و مقابله با دزدان دریایی فعالیت داشتند:[۲۳]
فوجهای هرمزگان و کرمان
در جنوب شرقی ایران نیز واحدهای نظامی محلی فعال بودند که نقش مرزبانی و دفاع داخلی را ایفا می‌کردند:
منابع
- ↑ خاطرات کلنل کاساگوفسکی. کتابفروشی زوار. ص. ۱۴۶.
- ↑ خاطرات کلنل کاساگوفسکی. کتابفروشی زوار. ص. ۱۴۷.
- ↑ شمارهٔ دوم وقایع اتفاقیه جمعه یازدهم ربیع‌الثانی سال ۱۲۶۷ هجری قمری «شماره 564» - صفحهٔ 2 , 3
- 1 2 3 4 وقایع اتفاقیه (نمرهٔ ۲۱)
- ↑ «نگاهی به اسناد نظامی دوره قاجار موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی».
- ↑ «قوم شناسي در استان زنجان ـ افشارهاي قورت بيگلو». نشريه صداي زنجان. سال چهارم (۱۹۵): ۳. ۱۵ بهمن ۱۳۸۴.
- ↑ «نگاهی به اسناد نظامی دوره قاجار موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی».
- ↑ «تشکیلات نظامی و سربازخانه های ظل السلطان در اصفهان». گنجینه اسناد. سال ۳۳، دفتر ۴ (۱۳۲): ۵۶–۹۴. زمستان ۱۴۰۲.
- ↑ «کارکرد افواج محلی در ارتش قاجار با تکیه بر فوج بیرانوند در لرستان». فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی. دوره ۹ (۲۸). ۱۴۰۰.
- ↑ رضایی، مجید. «ایلات فیلی و نقش آنها در ساختار نظامی قاجار». مطالعات تاریخ نظامی، سال ۷، شماره ۲۰، زمستان ۱۳۹۷، ص ۷۱.
- ↑ عسگری، علیرضا. «تاریخ نظامی ایران در عصر قاجار». تهران: انتشارات دفتر پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۸۵، ص ۲۱۲.
- ↑ عسگری، علیرضا. «تاریخ نظامی ایران در عصر قاجار». تهران: انتشارات دفتر پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۸۵، ص ۲۱۲.
- ↑ Garthwaite, Gene R. *The Qajar Chiefs and the Qajar State*. In: *Iranian Studies*, Vol. 34, No. 1/4 (2001), pp. 103–116.
- ↑ بختیاری، سعید. «ایلات قشقایی در دوره قاجار». فصلنامه مطالعات تاریخ نظامی، سال ۸، شماره ۲۴، پاییز ۱۳۹۸، ص ۴۵–۶۲.
- ↑ فراهانی، حسین. «ساختارهای نظامی ایلات فارس در قرن سیزدهم هجری». مجله تاریخ اجتماعی ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۵، ص ۸۹.
- ↑ فراهانی، حسین. «ساختارهای نظامی ایلات فارس در قرن سیزدهم هجری». مجله تاریخ اجتماعی ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۵، ص ۹۱.
- ↑ British Foreign Office Archives, FO 60/502, Report from Shiraz Consulate, 1878.
- ↑ British Foreign Office Archives, FO 60/502, Report from Shiraz Consulate, 1878.
- ↑ مصدق، محمدتقی. «تاریخ خوزستان در عصر قاجار». تهران: انتشارات علمی، ۱۳۷۰، ص ۱۵۶–۱۶۲.
- ↑ مصدق، محمدتقی. «تاریخ خوزستان در عصر قاجار». تهران: انتشارات علمی، ۱۳۷۰، ص ۱۵۶.
- ↑ British Foreign Office Archives, FO 60/489, British Consular Report from Dezful, 1872.
- ↑ مصدق، محمدتقی. «تاریخ خوزستان در عصر قاجار». تهران: انتشارات علمی، ۱۳۷۰، ص ۱۶۲.
- ↑ Lorimer, J.G. *Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia*. Vol. II, Historical Part. Calcutta, 1915.
- ↑ British Foreign Office Archives, FO 60/510, Political Resident in the Persian Gulf to Foreign Office, 1881.
- ↑ Lorimer, J.G. *Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia*. Vol. II, Historical Part. Calcutta, 1915, p. 492.
- ↑ British Foreign Office Archives, FO 60/420, Report on Kharg Island, 1856.
- ↑ Lorimer, J.G. *Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia*. Vol. II, Historical Part. Calcutta, 1915, p. 501.
- ↑ Olson, Robert. *The Emergence of Iranian Nationalism*. Columbia University Press, 1974, p. 88.
- ↑ ابن‌الوزیر، محمدتقی. «شورش سالار و دفاع از کرمان». فصلنامه پژوهش‌های تاریخ ایران، سال ۶، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۰، ص ۳۳.