فهرست واژه‌های متفاوت در فارسی افغانستان و ایران

فهرست بعضی از واژه‌های متفاوت در فارسی ایران و افغانستان در زیر می‌آید.

واژه‌های سمت راست از فارسی افغانستان هستند و واژه‌های سمت چپ از فارسی ایران:

• آراییده، زیبا: مقبول (در زبان فارسی دری در افغانستان، واژه مقبول به معنای زیبا از غلط‌های فاحش است چون در زبان فارسی، مقبول به معنای پذیرفته‌شده و قبول‌شده است نه چیز زیبا چنانکه بسیاری از چیزها که زیبا نیستند مقبول می‌‌باشند و توسط بیشینه افراد، مورد قبول قرار میگیرند)
• آشغال‌دانی‌: سطل کثافات

• اثاث‌کشی‌: کوچ‌کشی‌
• اتومبیل: موتر
• اتومبیل‌رانی‌: موتر‌دوانی
• اح.م.ق، بی‌عقل: قادر، گاندو
• اسباب کش: کوچ کش
• اُسکُل، دیوانه، جاهل: قادر، لوده (در گویش‌های کابلی و هراتی و وردکی، قادر به معنای دیوانه و جاهل می‌‌آید)
• انتقام‌جویی‌، پدرکشتگی: سُهراب‌کُشتگی
• اولاد‌کُشی، کودک‌کُشی: سُهراب‌کُشی، مرگِ سُهراب (اشاره به کشتن سُهراب به تیغ پدرش رستم)
• افاغنه: افغان‌ها
• اوباز: آب‌باز، شنا

• سرگوشی: درگوشی
• بایسِکِل: دوچرخه (انگلیسی)
• بَه حَیث: هم‌ چون، به عنوان
• بخاری تیلی: بخاری نفتی
• بدل اعاشه: کمک هزینه دانشجویی
• برق دستی، چراغ دستی، در هرات چراغ مُشتی: چراغ قوه
• بُروت: سبیل
• بَه صفت: به عنوان
• بُت، بوت: در هرات هم (کفش) بوت کفش‌های سربازی را بوت می‌گویند کفش، چکمه
• بُتَل، بوتَل: در هرات شیشه می‌گویند بطری، شیشه (انگلیسی)
• بوجی: کیسه یا گونی
• بورَه (از پشتو): شکر
• بَکس: کیف (تحریف شده از bag و box انگلیسی)
• بیت‌خوانی: ترانه‌خوانی
• بیر (انگلیسی): آبجَو
• بیرَه: لثه
• بیولوژی: زیست‌شناسی

• پالیسی: سیاست.
• پایدل: پدال (روسی، فرانسوی)
• پُرَیشان: پَریشان
• پُست بَکس (ریشه انگلیسی که دیگر کاربرد ندارد): صندوق پستی
• پستَه خانه: پست‌خانه
• پشتارَه: بارِ پشت
• پِشَک: گربه (از ترکی (ازبکی)
• پودر: هرویین (انحراف یافته)
• پوقانَه: بادکنک، پفک
• پکَه: بادبزن، پنکه
• پیالَه: اِستکان
• پَیپ از انگلیسی: شِلنگ
• پوهَنتون: دانشگاه (از پشتو)
• پوهَنزَی: رشته‌یِ تحصیلی دانشگاهی
• پوهَنحٔی: دانشکده

• تاپَه: مُهر («تاپه» پشتو ) مهر (ابزار)
• تاپَه کردن: مُهر زدن («تاپه» پشتو)
• تاحال: تاکنون
• تحفَه: هدیه (عربی)
• تَخنیکَر: همکار فنی (روسی)
• تَخنیکی: فنی (بر گرفته از روسی "تخنیچِسکی")
• تداوی: درمان
• تربیَه: پرورش (انحراف یافته تربیت)
• ترم: ترمپت (فرانسوی)
• ترِینَر: مربی (انگلیسی trainer)
• تطبیق: انجام، اجرا
• تِکِت: بلیت («تکت» از انگلیسی، «بلیت» از روسی)
• تَکسی: تاکسی
• تکَه‌فروشی: پارچه‌فروشی
• تَگلَه: قَوی
• تلخان: نوعی شیرینی محلی که از آرد توت خشک درست می‌شود.
• تلفن: تلفن
• تمثیلی: نمایشی
• تَنتَل: خرده ریزه (دندل)
• توتَه: تکه خرده (پشتو) ټوټه
• تولَه («نی» هم می‌گویند): نی
• تهداب‌گذاری: پایه‌گذاری
• تَیپ: ضبط صوت (انگلیسی)
• تیلَه کردن: فشار دادن، هل دادن (پشتو) ټیله

• جاپان: ژاپن
• ججلداغ: جیرجیرک
• جغرافیَه: جغرافیا
• جَمپ: دست‌انداز خیابان (انگلیسی)
• جَمپَر: کاپشِن
• جِنِرال: ارتشبد (انگلیسی)
• جنگی بودن (کردن): قهر بودن (کردن)
• جوال: کیسه بزرگ
• جُور شدَه: درست شده، ساخته شده (پشتو) جوړ
• جوگی: کولی (هندی، پشتو)
• جور آمدن: توافق، به توافق رسیدن

• څارَنوال، څارَنوالی: دادسرا (واژه‌ایست پشتو) (څ صدایِ tse می‌دهد. شبیهِ تلفظِ آذربایجانیِ چ)
• چاشت: ناهار، نهار، ظهر
• چاشنی: تنقلات
• چپن: ردا
• چَوتار: مکار
• چوتی کردن: بافتن مو
• چوچَه مرغ: جوجه
• چَوکات: چارچوب، حد، قاب
• چپ راستی: نگهبان، دربان (مدرسه)

• حالی: الان، حالا، فعلاً
• قصَه‌ کردن: حکایت‌ کردن
• حیوان‌شناسی: جانورشناسی

• خاصتاً: به ویژه
• خُشو، خُسورمادر: خُش، مادر زن (از خسو و خسور)
• خورد (بر وزنِ نور): کوچک، خُرد
• خی: خب
• خیز زدن: پریدن
• خینه: حنا (اصطلاح خودمانی روزانه بر گرفته از «خِنه» ازبکی)

• دارالانشا: دبیرخانه
• دالَر: دلار
• دخلک: قلک
• در این خنک: در این سرما
• درمی‌گیرد: آتش می‌گیرد، (در مجاز) به خشم می‌آید
• دق آوردن: دل‌تنگ شدن
• دل‌ام می‌شود: دل‌ام می‌خواهد
• دهلیز: راهرو
• دواخانَه: داروخانه
• دوصد: دویست
• دیگ‌دان: اجاق
• دیگ گذاشتن: غذا پختن

• راجستَر: ثبت نام، نام‌نویسی (تحریف شده‌یِ register انگلیسی)
• رتبَه: درجه (در ارتش)
• رخصتی‌ها: تعطیلات
• رخصتی: تعطیلی
• رَسِم: نقاشی
• رشوت‌خور: رشوه‌خوار
• رمَه: گله (اوزبکی)
• رونما گردیدن: ظهور کردن، نمایان شدن

• ژورنالیزم: روزنامه‌نگاری
• ژورنالیست: روزنامه‌نگار

• ساحَه: میدان، منطقه، مساحت
• سال تعلیمی: سال تحصیلی
• سالون: سالن، تالار
• سپل شتر: پای شتر
• ستر جنرال: ارتشبد («ستر» پشتو یعنی بزرگ)
• ستره محکمه: دیوان عالی کشور
• سرحد: مرز
• سه‌صد: سیصد
• سَودا: خریدکردن، خریدن
• سویدن: سوئد

• شاروال: شهردار
• شاروالی: شهرداری
• شادی: میمون
• شادی رسولی: میمون خنده‌دار
• شاندن (نشاندن): کاشتن
• شرط زدن: شرط بستن
• شِشتن، شیشتن: نشستن
• شَنیدَه‌گی‌ها: شنیده‌شده‌ها
• شهادت‌نامَه تحصیلی: دانش‌نامه تحصیلی
• شور (تکان): تکان
• شوربا: آبگوشت، اِشکنه

• صنف: کلاس

• ضابط: درجه‌دار

• طیارَه: هواپیما

• عملیَه: عملیات
• عنعنات: آیین‌ها، آداب، رسوم

• غَرغَرَک: فرفره
• غریب: فقیر
• غورسَی (غورسک): نوعی بازی گُرگی‌لی‌لی

• فابریکَه: کارخانه (ایتالیایی)
• فارم مال‌داری: مزرعه دامداری («فارم» از انگلیسی)
• فاصُلیا: لوبیاسبز (فاصلیا واژهٔ عربی است)
• فاکولته: دانشکده (فرانسوی)
• فُتبال: فوتبال
• فِلم: فیلم
• فی‌صد: درصد
• فَیْر کردن: شلیک کردن (تحریف شده «fire» انگلیسی)
• فیشن: مُد (تحریف شده fashion انگلیسی)
• فیصَلَه‌نامَه: قطعنامه

• قال‌مقال (در تلفظ «غالمغال»): سر و صدا
• قومندان: فرمانده (تحریف شده‌یِ comandant فرانسوی)
• قونسول: کنسول (اساساً برگرفته از ریشه‌یِ consul لاتینی، برگرفته‌یِ تحریف شده از زبان‌های اروپایی)
• قَیتک: گیره مو

• کالای نو: لباس نو
• کَتَه: بزرگ
• کدوگک: کدو خورشتی، کدو سبز
• کُرتی: کت (تحریف شده واژه روسی «کورتکه»)
• کِرمِچ: کفش ورزشی
• کشال شدن: مایل شدن، آویزان شدن
• کشالَه‌دار: دامنه‌دار، مفصل
• کفیدن: ترکیدن
• کلان: بزرگ
• کلچه: کلوچه، شیرینی
• کنترول: کنترل
• کورس: کلاس، دوره (انگلیسی)
• کوریای جنوبی: کره جنوبی
• کولتور (فرهنگ): فرهنگ («کلتور» فرانسوی)
• کیمیا: شیمی
• کیمیایی: شیمیایی

• گادی: کالسکه
• گادی‌ران: کالسکه ران
• گادی‌وان: درشکه‌چی
• گپ: حرف
• گپ‌زدن: حرف زدن، سخن گفتن
• گشتاندن: گرداندن
• گَنگس (گَنس): گیج
• گودی‌پران: بادبادک (گودی بروزنِ قوطی)

• لاودسپیکر: بلندگو (از انگلیسی loudspeaker)
• لبسیرین کردن: رژ لب زدن
• لب‌چرب: رژ لب
• لُچ: لُخت
• لِفت: آسانسور (از lift انگلیسی، از ascenseur فرانسوی)
• لفظ گرفتن: بله برون- قرار خواستگاری گذاشتن (بیشتر، زمانی که جواب آن مساعد است، استفاده می‌شود)
• لوحَه: تابلو
• لُک: ستبر
• لویَه جِرگَه: جِرگِه‌یِ بزرگ، شورای عالیِ "ریش‌سفیدانِ" افغانستان («لوی» پشتو به معنی بزرگ)
• لوی دِرَستیز: فرمانده کل، سرفرمانده (پشتو)
• لوی څارَنوال (در تلفظ "لوی سارَن‌وال): دادستان کل، (پشتو)
• لوی وُلُسوالی: فرمانداری، حکمرانی (در تقسیمات کشور افغانستان)
• لیاف: لحاف
• لیسَه: دبیرستان (تلفظ نادرست «لیسِه» فرانسوی)
• لَیلیَه: خوابگاه (دانشجویی)

• مارکیت: بازار (انگلیسی)
• ماما، خالو: دایی
• ماندن: گذاشتن، نهادن
• ماندَه: خسته
• ماندَه شدن: خسته شدن
• مایک: میکروفون
• محفل: جلسه، نشست
• مِستَری: مکانیک
• مشرانو جرگه: مجلس سنا
• مصارف: هزینه‌ها
• مضامین: رشته‌های تحصیلی
• ململ: پارچهٔ کتانی
• ملکی: غیرنظامی
• مِن‌حَیث: به حیث، به عنوان
• منطَقَوی: منطقه‌ای
• مُوتَر: ماشین، خودرو (انگلیسی)
• موزییَم: موزه
• موسم: فصل
• موصوف: نام‌برده
• مکتب: مدرسه
• مِکس: مخلوط (انگلیسی) (در گفتگو بین جوانان بیشتر گفته شده)
• می‌برآمد: بیرون می‌آمد، درمی‌آمد
• مَیدان: درون محوطه
• مَیدان هوایی: فرودگاه
• مَیدان ورزشی: زمین ورزش
• مَیدَه : شکسته
• مِیلَه: تفریح، پیکنیک، گلگشت

• نان: نان (در مجموع به غذا نیز گفته می‌شود)
• ناک: گلابی
• نسوان: زنان ((زنانه) مربوط به بانوان)
• نشراتی: انتشاراتی چ ثقفی
• نَمبَر (نمره، شماره): شماره، نمره
• نهال شانی: نهالکاری
• نی: نه

• وطن‌دار: هم‌وطن

• هوش‌پرک: حواس‌پرت
• هوش کن: مواظب باش
• هول داشتن: هراس داشتن

• یازنَه، یَزنَه: شوهر خواهر
• یَخَن: یقه، گریبان
• یَگان کَس، یَکان کَس: هیچ‌کس

• اطلسی (گل): پتونی (انگلیسی: پتونیا petunia)
• اعلام‌کنندهٔ برنامه: انانسر (فرانسوی)
• افسر: آفسر، صاحب منصب
• الگو: نمونه (در هرات: روبر)
• النگو: چوری (هندی)
• الوار: چارتراش
• انبار: گدام
• انبـُردست: انبرپلاس
• اوت: اگست (انگلیسی)
• اورژانس (فرانسه): عاجل
• اُوِرکُت (انگلیسی): دبل کوت، بالاپوش
• اونیفورم (فرانسه): یونیفورم (انگلیسی)

در متون فارسی رایج در افغانستان برابرهای پشتو برای درجات ارتشی (مدارج نظامی) رواج دارند. این برابرها در جدول زیر افزوده شده‌است.^[۱]

فارسی ایران: فارسی و پشتوی افغانستان

• دبستان: مکتب
• دبیرستان: لیسَه
• دانشگاه: پُوهَنتون (پشتو)
• دانشکده: فاکولتَه، پُوهَنحٌی (پشتو)
• دانشجو: محصل، پُوهَنپال (پشتو)
• استادیار (درجهٔ سوم، دوم و یکم): پُوهیالی، پُوهَنیار، پُوهَنمَل (پشتو)
• دانشیار (درجهٔ دوم و یکم): پوهندوی، پوهنوال (پشتو)
• استاد، استاد: پوهاند، پروفیسور
• دانشسرا: دارالمعلمین، معهد
• دیپلم: دیپلوم
• مهندس: اَنجینَر
• :، دکتور
• کلاس: صنف
• دانشکده افسری: حربی‌پُوهَنتون (پشتو)
• کارآموزی: استاژ

منبع^[۴]

• فهرست واژه‌های متفاوت در فارسی تاجیکستان و ایران

بخشی از واژه‌ها از: شالچی، امیر: فرهنگ گویشی خراسان بزرگ، تهران، نشر مرکز ۱۳۷۰.

• بی‌بی‌سی فارسی , , , و صفحات مشابه.
• طنز افغانی.

• احمدزیار، مجاور، پشتو سیندکی، نویزونه، پیشاور: ۱۳۷۸/۲۰۰۰.

• داستانی به لهجه گفتاری فارسی کابلی
• مجازات برای بکارگیری واژه‌های فارسی