قاسم بن محمد بن ابی‌بکر
| نام کامل | ابومحمد قاسم بن محمد بن ابی‌بکر تیمی قرشی |
|---|---|
| زادروز | ۳۵ یا ۳۶ هجری قمری (حدود ۶۵۳–۶۶۰ میلادی) |
| زادگاه | مدینه، خلافت راشدین |
| تاریخ درگذشت | ۱۰۶ یا ۱۰۷ هجری قمری (حدود ۷۲۵–۷۳۰ میلادی) |
| مکان درگذشت | قدید، میان مکه و مدینه |
| دوران | تابعین (دورهٔ خلافت اموی) |
| منطقه | مدینه، حجاز |
| شناخته‌شده برای | یکی از هفت فقیه مدینه، راوی حدیث، فقیه |
| والدین | محمد بن ابی‌بکر (پدر)، سوده (مادر) |
ابومحمد قاسم بن محمد بن ابی‌بکر تیمی قرشی (زادهٔ ۳۵ یا ۳۶ هجری قمری – درگذشتهٔ ۱۰۶ یا ۱۰۷ هجری قمری) از تابعان برجسته، فقها، و راویان حدیث مدینه و یکی از فقهای هفتگانهٔ مدینه در سدهٔ نخست هجری بود. او نوهٔ ابوبکر صدیق، نخستین خلیفهٔ مسلمانان، و پرورش‌یافتهٔ عایشه بنت ابی‌بکر، همسر پیامبر اسلام، به شمار می‌رود. قاسم به دلیل پارسایی، دانش گسترده در حدیث و فقه، و جایگاه رفیعش در علم رجال، از شخصیت‌های محوری در انتقال علوم اسلامی به نسل‌های بعدی شناخته می‌شود. همچنین، او جدِّ مادری جعفر صادق، امام ششم شیعیان، است.
نام و نسب
نام کامل وی «ابومحمد قاسم بن محمد بن ابی‌بکر عبدالله بن عثمان تیمی قرشی» است. پدرش، محمد بن ابی‌بکر، در سال ۳۶ هجری در مصر کشته شد و قاسم که در آن زمان کودکی خردسال بود، در دامان عمه‌اش عایشه بنت ابی‌بکر پرورش یافت. مادرش امّ‌ولدی (کنیز آزادشده) به نام «سوده» بود.[۱] برخی روایات تاریخی اشاره دارند که مادر قاسم دختر یزدگرد سوم، آخرین شاهنشاه ساسانی، و خواهر شهربانو (مادر علی بن حسین، امام چهارم شیعیان) بوده است، اما این قول از نظر تاریخی اثبات نشده و محل تردید است.[۲] به گفتهٔ مورخان، قاسم از نظر ظاهری شبیه‌ترین نواده به جدش ابوبکر بود.[۱]
زندگی و تحصیل
قاسم در مدینه زاده شد و تمام عمر خود را در این شهر سپری کرد. او که پدر را در کودکی از دست داده بود، تحت سرپرستی و تعلیم مستقیم عمه‌اش عایشه قرار گرفت و به یکی از آگاه‌ترین مردم به حدیث و فقه او تبدیل شد.[۳] دانش او در کنار افرادی چون عروه بن زبیر و عمره بنت عبدالرحمن، مرجع اصلی آشنایی با احادیث عایشه برای نسل‌های بعدی بود. قاسم از مجالس علمی بسیاری از صحابهٔ پیامبر که در مدینه می‌زیستند، بهره برد و خود به یکی از ارکان اصلی مکتب حدیثی مدینه تبدیل شد. گفته می‌شود که وی در اواخر عمر بینایی خود را از دست داد.[۱]
استادان و شاگردان
قاسم از بسیاری از صحابه و تابعین بزرگ حدیث شنید و روایت کرد. مهم‌ترین استادان او عبارت‌اند از:[۴]
- عایشه بنت ابی‌بکر (عمه‌اش و همسر پیامبر)
- عبدالله بن عباس
- عبدالله بن عمر بن خطاب
- ابوهریره
- فاطمه بنت قیس
- اسماء بنت عمیس (مادربزرگش)
- زینب بنت جحش
- معاویة بن ابی‌سفیان
برجسته‌ترین کسانی که از قاسم حدیث نقل کرده‌اند نیز عبارت‌اند از:[۴]
- عبدالرحمن بن قاسم (فرزندش)
- عامر شعبی
- نافع مولای ابن عمر
- سالم بن عبدالله بن عمر
- ابن شهاب زهری
- ایوب سختیانی
- ربیعة الرأی
- ابن ابی‌ملیکه
- جعفر صادق (نوهٔ دختری‌اش)
- یحیی بن سعید انصاری
- ابوالزناد
اعتبار روایی
قاسم بن محمد نزد علمای رجال و حدیث اهل سنت از جایگاه بسیار بالایی برخوردار است. یحیی بن معین، زنجیرهٔ روایت «عبیدالله بن عمر از قاسم از عایشه» را «مشبّک به طلا» (طلایی) توصیف کرده که نشان از نهایت صحت و استحکام آن دارد.[۳] ابن سعد او را «ثقه، رفیع، عالم، فقیه، امام، ورع و کثیرالحدیث» دانسته است.[۵] عجلی نیز او را از «خيار التابعين و فقهائهم» برشمرده است.[۳] تمامی کتب شش‌گانهٔ حدیث اهل سنت (رواه الجماعة) از او روایت نقل کرده‌اند. با وجود این جایگاه، قاسم کم‌گوی بود و تنها حدود ۲۰۰ حدیث از او روایت شده است و تأکید داشت که احادیث را عیناً و بدون نقل به معنا بازگو کند.[۶]
جایگاه فقهی و اخلاقی
قاسم به‌عنوان یکی از هفت فقیه مدینه (فقهاء سبعه)، از مؤثرترین چهره‌ها در شکل‌گیری فقه مدینه و ترویج سنت پیامبر بود.[۷] او در دوران حکومت اموی از دخالت در سیاست پرهیز می‌کرد و تمام عمر خود را وقف علم و عبادت نمود. مالک بن انس، پیشوای مذهب مالکی، او را «از فقیهان این امت» خواند. ایوب سختیانی می‌گوید: «مردی برتر از او ندیدم؛ او صد هزار [درهم] را که برایش حلال بود، رها کرد [و به آن بی‌اعتنا بود]».[۱] ابوالزناد نیز معتقد بود «کسی را آگاه‌تر از قاسم بن محمد به سنت ندیده‌ام».[۸]
خانواده و فرزندان
قاسم با دخترعمویش «قریبه» (یا اسماء) بنت عبدالرحمن بن ابی‌بکر ازدواج کرد. ثمرهٔ این ازدواج چند فرزند بود:[۹]
- عبدالرحمن بن قاسم (فقیه و راوی حدیث)
- امّ‌فروه بنت قاسم: که به ازدواج محمد باقر (امام پنجم شیعیان) درآمد و مادر جعفر صادق (امام ششم شیعیان) شد. بدین ترتیب، قاسم جدِّ مادری امام جعفر صادق محسوب می‌شود.
- امّ‌حکیم و عبده
این پیوند خانوادگی، قاسم بن محمد را در نسب‌شناسی خاندان‌های مهم اسلامی، هم از نسل ابوبکر و هم در زمرهٔ نیاکان امامان شیعه، قرار می‌دهد.
وفات
قاسم بن محمد در سال ۱۰۶ هجری (و به نقلی ۱۰۷ هجری) در ۷۲ سالگی در منطقهٔ «قدید» (در مسیر میان مکه و مدینه) درگذشت. او در اواخر عمر نابینا شده بود. پیکرش در همانجا به خاک سپرده شد.[۱]
جایگاه در طریقت‌های صوفیه
در سلسله‌ٔ طریقت نقشبندیه، قاسم بن محمد به عنوان یکی از حلقه‌های زنجیرهٔ طلایی (سلسله الذهب) انتقال معارف باطنی شناخته می‌شود. بر اساس باور این طریقت، او علوم خود را مستقیماً از سلمان فارسی (از طریق ارتباط معنوی) دریافت کرده و به نوهٔ دختری‌اش، جعفر صادق، منتقل کرده است.[۱۰]
منابع
- ذهبی، شمس‌الدین. سیر أعلام النبلاء (به عربی). مؤسسة الرسالة.
- مزی، یوسف بن عبدالرحمن. تهذیب الکمال (به عربی). مؤسسة الرسالة.
- ابن سعد، محمد. الطبقات الکبری (به عربی). دار الکتب العلمیة.
پانویس
- 1 2 3 4 5 سیر أعلام النبلاء» الطبقة الثانية» القاسم بن محمد
- ↑ Shaykh Muhammad Mahdi Shams al-Din, The Authenticity of Shi'ism, Shi'ite Heritage (2001), p. 49.
- 1 2 3 تهذيب الكمال للمزي» القاسم بن مُحَمَّد بن أبي بَكْر الصديق القرشي التيمي (3)
- 1 2 تهذيب الكمال للمزي» القاسم بن مُحَمَّد بن أبي بَكْر الصديق القرشي التيمي (1)
- ↑ الطبقات الكبرى لابن سعد - الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ (2)
- ↑ تهذيب الكمال للمزي» القاسم بن مُحَمَّد بن أبي بَكْر الصديق القرشي التيمي (4)
- ↑ إعلام الموقعين عن رب العالمين لابن القيم الجوزية » فصل فقهاء المدينة المنورة
- ↑ تهذيب الكمال للمزي» القاسم بن مُحَمَّد بن أبي بَكْر الصديق القرشي التيمي (2)
- ↑ الطبقات الكبرى لابن سعد - الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ (1)
- ↑ Algar, Hamid (2008). "Jaʿfar al-Ṣādeq iii. And Sufism". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume XIV/4: Jade III–Jamalzadeh, Mohammad-Ali II. New York, NY: Encyclopædia Iranica Foundation. pp. 356–362. ISBN 978-1-934283-04-2.
- تابعین
- فقیهان اهل سنت
- راویان حدیث
- زادگان دهه ۶۶۰ (میلادی)
- اهالی مدینه
- نقشبندیه
- محدثان اهل سنت
- هفت فقیه مدینه