مارنامه
مارنامه منظومه‌ای کوتاه و بی‌نام به زبان فارسی در سنت ادبیات زرتشتی است که برای هر یک از سی روز ماه در گاه‌شماری زرتشتی، دیدن مار را نشانهٔ رویدادی نیک یا بد می‌داند. این اثر در زمرهٔ متون فال و شگون‌بینی فارسی نو قرار می‌گیرد و در مجموعهٔ روایات زرتشتیِ موسوم به روایت داراب هرمزدیار حفظ شده است.[۱]
مارنامه در صورت منتشرشده به دست جیوانجی جمشیدجی مودی ۳۲ بیت دارد و ساختار آن بر نام‌های سی روز ماه زرتشتی استوار است. در هر بیت یا مجموعه‌ای از ابیات، پیامدِ دیدن مار در یکی از این روزها بیان می‌شود؛ پیامدهایی چون افزایش مال، سفر، بازگشت دوست، اندوه، مرگ نزدیکان، برآمدن آرزو یا زیان مالی.[۲]
پژوهش‌های جدیدتر این متن را در چارچوب سنت گسترده‌تری از «احکام روزها» بررسی کرده‌اند. در این سنت، روزهای ماه برای کارها یا رویدادهای معینی سعد یا نحس شمرده می‌شدند. نمونه‌های ساده‌تر این شیوه در متون فارسی میانه نیز دیده می‌شود و در نوشته‌های ابوریحان بیرونی نیز احکامی دربارهٔ دیدن مار گزارش شده است. از دیدگاه تاریخ ادیان، الگوی مارنامه با سنت‌های کهن فال و روزشماری در میان‌رودان و به‌ویژه روزشماری‌های بابلی پیوند داده شده است.[۱][۳]
پیشینه و نسخه‌ها
تاریخ دقیق سرایش مارنامه روشن نیست. این منظومه در روایت داراب هرمزدیار جای گرفته است، اما پژوهش‌های ایران‌شناختی آن را قدیم‌تر از تدوین نهایی این مجموعه دانسته‌اند.[۱] نسخهٔ خودنوشتِ مجموعهٔ داراب هرمزدیار، که شماری از روایات پیشین را نیز در خود جای داده، در سال ۱۶۸۰ میلادی به پایان رسیده است.[۴]
مودی متن مارنامه را از نسخه‌ای از روایت داراب هرمزدیار که در اختیار اِدَلجی کرساسپجی آنتیا، آموزگار اوستا و زند در مدرسهٔ زرتشتی بمبئی، بود رونویسی کرد. او سپس این متن را با نسخهٔ روایت برزو کامدین در کتابخانه ملا فیروز در بمبئی مقابله و اختلاف نسخه‌ها را در حاشیه ثبت کرد.[۲]
مودی این پژوهش را در ۳۰ نوامبر ۱۸۹۲ در نشست انجمن انسان‌شناسی بمبئی عرضه کرد. متن فارسی، اختلاف نسخه‌ها و ترجمهٔ انگلیسی مارنامه بعدها در مجموعهٔ آثار او با عنوان Anthropological Papers در سال ۱۹۱۱ منتشر شد.[۲]
مضمون و ساختار
هر یک از سی روز ماه زرتشتی نام ویژه‌ای دارد و مارنامه همین ترتیب را دنبال می‌کند. ساختار بیشتر ابیات با شرط «اگر ... ببینی تو مار» آغاز می‌شود و سپس شگون آن روز را بیان می‌کند. برای نمونه، در حکم روز بهمن آمده است:
اگر روز بهمن ببینی تو مار
غمی سخت بینی در آن روزگار
خلاصهٔ احکام سی روز، بر پایهٔ متن و ترجمهٔ مودی، چنین است:[۲]
| روز ماه | شگون یا حکم دیدن مار |
|---|---|
| هرمزد | افزایش آبرو، مال و درآمد. |
| بهمن | اندوهی سخت پیش خواهد آمد. |
| اردیبهشت | مرگ یکی از نزدیکان؛ تعبیر «رفتن به بهشت» در متن به مرگ نزدیکان تفسیر شده است. |
| شهریور | دیدار دوباره با دوستی که غایب بوده است. |
| سپندارمذ | کارها و مناسبات با مردم به نیکی پایان می‌یابد. |
| خرداد | سفری دور در پیش است و بازگشت از آن با برآمدن خواسته همراه خواهد بود. |
| امرداد | نباید به مار نگاه کرد، زیرا دیدنش مایهٔ اندوه خواهد شد. |
| دی‌به‌آذر | آرزوها از هر سو برآورده می‌شود. |
| آذر | نیکی یا سودی بزرگ از روزگار خواهد رسید. |
| آبان | خواسته‌ها به‌زودی برآورده می‌شود. |
| خور | شادی، زود یا پس از مدتی، فرا خواهد رسید. |
| ماه | دیدن مار سبب تباهی کارها دانسته شده است. |
| تیر | مالی، خواه اندک یا بسیار، به دست خواهد آمد. |
| گوش | سفری در آیندهٔ نزدیک پیش خواهد آمد. |
| دی‌به‌مهر | گردش آسمان خواسته‌ها را برآورده خواهد کرد. |
| مهر | سفری نزدیک در پیش خواهد بود. |
| سروش | بیننده باید به خانه برود و جامه‌ای نو بپوشد. |
| رشن | توصیه شده است مار با سنگ یا چوب خشک کشته شود؛ نگاه کردن به آن موجب افزایش گرفتاری و درماندگی دانسته شده است. |
| فروردین | شادی و شادمانی افزایش می‌یابد. |
| بهرام | باید از آن روز روی گرداند؛ معنای دقیق بیت روشن نیست و مودی احتمال داده است که مقصود، بیرون نرفتن در آن روز باشد. |
| رام | جنگ، نزاع و کشمکش در پیش خواهد بود. |
| باد | دیدن مار موجب از دست رفتن مال دانسته شده است. |
| دی‌به‌دین | رنج و زیان به بار خواهد آمد. |
| دین | آرزو برآورده می‌شود و شادی در پی خواهد داشت. |
| ارد | اندوهی ناگهانی پیش خواهد آمد. |
| اشتاد | سراسر روز و شب با شادی همراه خواهد بود. |
| آسمان | خبر اتهام‌ها یا سرزنش‌های سنگین به گوش خواهد رسید. |
| زامیاد | داد و دادخواهی از آفریدگار حاصل خواهد شد. |
| مارسپند | توصیه شده است سر مار بریده شود تا شخص از دشواری‌ها رهایی یابد. |
| انیران | اندوه و نگرانی در پیش خواهد بود. |
جایگاه در سنت زرتشتی
جایگاه مارنامه در ادبیات زرتشتی از این جهت قابل توجه است که مار در بسیاری از متون اوستایی و فارسی میانه در شمار خرفستران قرار می‌گیرد؛ یعنی جانورانی که در جهان‌بینی زرتشتی متأخر به نیروهای اهریمنی وابسته دانسته می‌شدند. مار، همراه با برخی خزندگان، دوزیستان و حشرات، در این گروه جای می‌گرفت و کشتن خرفستران در برخی متون عملی شایسته به‌شمار آمده است.[۵]
از این رو، مارنامه نه بازتاب پرستش یا تقدس مار، بلکه متنی دربارهٔ تعبیرِ رخدادِ دیدن آن است. همین تفاوت سبب شده است که منشأ احکام آن بیشتر در سنت‌های فال‌گیری و روزشماری سعد و نحس جست‌وجو شود. پژوهش‌های تطبیقی، مارنامه را همراه با «برج‌نامه» از نمونه‌های فارسی نوِ متون شگون و فال در روایات زرتشتی دانسته‌اند و منشأ دورتر این الگوها را با سنت‌های میان‌رودانی مرتبط کرده‌اند.[۱][۳]
از سوی دیگر، پیوند دادن هر یک از سی روز ماه با کاری نیک یا نامناسب، در سنت زرتشتی سابقه‌ای مستقل دارد. متن پهلوی سی‌روزگ نیز سی روز ماه را برمی‌شمارد و برای هر روز کارهایی را مناسب می‌داند. تفاوت مارنامه در آن است که این الگوی سی‌روزه را به یک نشانهٔ مشخص، یعنی دیدن مار، پیوند داده است.[۱]
جستارهای وابسته
- روایات زرتشتی
- فال‌گیری
- گاه‌شماری زرتشتی
- خرفستران
- سی‌روزگ
پانویس
- 1 2 3 4 5 Antonio Panaino, “Magic I. Magical Elements in the Avesta and Nērang Literature,” Encyclopædia Iranica, 2008.
- 1 2 3 4 5 Jivanji Jamshedji Modi, “The Persian Mâr-Nâmeh or, The Book for Taking Omens from Snakes,” in Anthropological Papers (Mostly on Parsee Subjects) Read Before the Anthropological Society of Bombay, Part I, Bombay: British India Press, 1911, pp. 34–42.
- 1 2 Antonio Panaino, “Lunar and Snake Omens among the Zoroastrians,” in Shaul Shaked (ed.), Officina Magica: Essays on the Practice of Magic in Antiquity, Leiden: Brill, 2005, pp. 73–89.
- ↑ Miguel Ángel Andrés-Toledo, “The zīndag ruwān ceremony in historical perspective,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 85, no. 3, 2022, pp. 377–401, doi:10.1017/S0041977X22000878.
- ↑ Mahnaz Moazami, “Mammals iii. The Classification of Mammals and the Other Animal Classes according to Zoroastrian Tradition,” Encyclopædia Iranica, 2015.
منابع
- مودی, جیوانجی جمشیدجی (1911). Anthropological Papers (Mostly on Parsee Subjects) Read Before the Anthropological Society of Bombay (in انگلیسی). بمبئی: British India Press. pp. 34–42.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - پانائینو, آنتونیو (2008). "Magic I. Magical Elements in the Avesta and Nērang Literature". Encyclopædia Iranica (in انگلیسی).
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - پانائینو, آنتونیو (2005). Shaul Shaked (ed.). Officina Magica: Essays on the Practice of Magic in Antiquity (in انگلیسی). لیدن: Brill. pp. 73–89.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|عنوان فصل=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - آندرس-تولدو, میگل آنخل (2022). "The zīndag ruwān ceremony in historical perspective". Bulletin of the School of Oriental and African Studies (in انگلیسی). 85 (3): 377–401. doi:10.1017/S0041977X22000878.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - معظمی, مهناز (2015). "Mammals iii. The Classification of Mammals and the Other Animal Classes according to Zoroastrian Tradition". Encyclopædia Iranica (in انگلیسی).
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - آثارالباقیه
- متون زرتشتی
- ادبیات فارسی