سی‌روزه
| سی‌روزه | |
|---|---|
 | |
| اطلاعات | |
| دین | مزدیسنا |
| زبان | زبان اوستایی |
| فصل‌ها | ۳۰ |
سی‌روزگ، که در فارسی جدید سی‌روزه نیز نامیده شده است، دو مجموعهٔ نزدیک به هم از نیایش‌های اوستایی کوتاه در ستایش شماری از ایزدان زرتشتی است. این ایزدان به نوبهٔ خود با سی روز ماه در گاه‌شماری زرتشتی پیوند دارند.[۲]
نام
نام سی‌روزگ از واژهٔ فارسی میانه sīh به معنای «سی»[۳] و rōz به معنای «روز» گرفته شده است.[۴] ازاین‌رو، این نام به صورت «سی روز»[۵] یا دقیق‌تر، «مربوط به سی روز» ترجمه شده است.[۶]
با این حال، دربارهٔ اینکه این «سی روز» دقیقاً به چه چیزی اشاره دارد اتفاق نظر وجود ندارد. از یک سو، پژوهشگرانی چون جیمز دارمستتر آن را اشاره به سی روز ماه در گاه‌شماری زرتشتی دانسته‌اند که سی‌روزگ با آن ارتباط مستقیم دارد.[۷] از سوی دیگر، پیشنهاد شده است که این نام به دورهٔ سی‌روزهٔ سوگواری پس از درگذشت شخص اشاره داشته باشد که طی آن از این متن در آیین‌های مربوط به روان درگذشته استفاده می‌شود.[۸]
تاریخچه
خاستگاه مجموعهٔ سی‌روزگ مشخص نیست، اما پیوند نزدیک آن با گاه‌شماری زرتشتی نشان می‌دهد که تدوین آن باید پس از شکل‌گیری نام‌های روزهای این گاه‌شماری، یعنی پس از سدهٔ پنجم پیش از میلاد و در دورهٔ شاهنشاهی هخامنشی، صورت گرفته باشد.[۹]
قدیمی‌ترین اشاره به سی‌روزگ در نیرنگستان دیده می‌شود و به دورهٔ شاهنشاهی ساسانی مربوط است.[۱۰]
سی‌روزگ در دو تحریر کوتاه و بلند وجود دارد.[۱۱] تحریر کوتاه سی‌روزگ کوچک و تحریر بلند سی‌روزگ بزرگ نامیده می‌شود.[۱۲]
انریکو رافائلی بر پایهٔ ساختار دستوری متن احتمال داده است که نیایش‌های سی‌روزگ کوچک در اصل اجزایی وابسته به نیایش‌ها و متن‌های آیینی دیگری بوده‌اند،[۱۳] در حالی که متن‌های سی‌روزگ بزرگ به‌صورت مستقل قابل اجرا بوده‌اند.[۱۴]
در نسخه‌های خطی برجای‌مانده، سی‌روزگ جزئی از خرده‌اوستا است و بنابراین نیایش‌های آن را هم موبدان و هم افراد عادی می‌توانند بخوانند.[۱۵] در این نسخه‌ها، متن اوستایی سی‌روزگ همراه با زند یا تفسیر مفصلی به فارسی میانه آمده است.
در آیین زرتشتی معاصر نیز از سی‌روزگ در مراسم گوناگونی مانند نیایش‌های آفرینگان، یسنا، درون‌یشت و به‌ویژه آیین‌های مربوط به درگذشتگان استفاده می‌شود.[۱۶]
ساختار و محتوا
محتوا و ساختار دو تحریر سی‌روزگ تا حد زیادی به یکدیگر شبیه است؛ با این تفاوت که نیایش‌های سی‌روزگ بزرگ معمولاً صورت مفصل‌تر همان نیایش‌های سی‌روزگ کوچک‌اند.[۱۷]
افزون بر این، در سی‌روزگ کوچک نام ایزدان عمدتاً در حالت اضافی می‌آید، در حالی که در سی‌روزگ بزرگ بیشتر اسم‌ها، صفت‌ها و ضمیرها در حالت مفعولی قرار دارند و تابع فعل اوستایی yazamaide، به معنای «می‌ستاییم» یا «یَزش می‌کنیم»، هستند.[۱۸]
برای نمونه، نیایش مربوط به آب‌ها که در روز دهم خوانده می‌شود، در دو تحریر چنین است:
به آب‌های نیکِ مزدا آفریده؛ |
آب‌های نیکِ مزدا آفریده و پاک را می‌ستاییم؛ |
| — جیمز دارمستتر سی‌روزگ کوچک، ۱٫۱۰ |
— جیمز دارمستتر سی‌روزگ بزرگ، ۲٫۱۰ |
دربارهٔ شمار نیایش‌هایی که مجموعه را تشکیل می‌دهند، تفاوتی میان شیوه‌های تقسیم‌بندی وجود دارد. بیشتر ویراست‌های جدید، سی‌روزگ را مطابق سی روز ماه زرتشتی به سی بخش تقسیم می‌کنند و در نتیجه شمار نیایش‌ها را ۳۰ می‌دانند. در برخی ویراست‌ها، با این حال، نیایش پایانی، یعنی بخش سی‌ام که به انیران اختصاص دارد، به چهار نیایش مستقل برای انیران، اپام نپات، هوم و دهم‌آفریتی یا دهمان‌آفرین تقسیم می‌شود. در این شیوهٔ تقسیم، سی‌روزگ دارای ۳۳ نیایش است:
۳۰: به روشنایی بی‌پایان و خودفرمان؛ |
۳۰: روشنایی‌های بی‌پایانِ خودفرمان؛ |
| — جیمز دارمستتر سی‌روزگ کوچک، ۱٫۳۰ |
— انریکو جوزپه رافائلی سی‌روزگ کوچک، ۱٫۳۰–۳۳ |
صرف‌نظر از شیوهٔ تقسیم‌بندی، سی نیایش نخست هر یک به ایزدی زرتشتی اختصاص دارند که یکی از روزهای ماه به نام اوست. بنابراین هر ایزد در روزی از ماه که نام او را دارد مورد نیایش قرار می‌گیرد.[۲۳]
استثنا اهورامزدا است که چهار روز از ماه، یعنی روزهای ۱، ۸، ۱۵ و ۲۳، به او اختصاص دارند.[۲۴] در نتیجه، در گاه‌شماری زرتشتی ۲۷ ایزد یا موجود مینوی دارای روز ویژهٔ خود هستند.
پیوند با مجموعهٔ یشت‌ها
سی‌روزگ پیوند نزدیکی با مجموعهٔ ۲۱گانهٔ یشت‌ها دارد.[۲۵] همانند سی‌روزگ، ترتیب و محتوای یشت‌ها نیز با نام روزهای گاه‌شماری زرتشتی و ایزدی که در هر روز ستوده می‌شود پیوند دارد. افزون بر این، هم بندهای آغازین[۲۶] و هم بندهای پایانی[۲۷] هر یشت از مطالب سی‌روزگ بهره گرفته‌اند.
| سی‌روزگ | مجموعهٔ یشت‌ها | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| شماره | اوستایی | فارسی میانه | معنی | شماره | نام یشت | یزدان |
| ۱ | اهورامزدا | اورمزد | سرور دانا | ۱ | هرمزدیشت | اهورامزدا |
| ۲ | وُهومَنَه | بهمن | اندیشهٔ نیک | ۲ | هفتن یشت | امشاسپندان |
| ۳ | اشه وهیشته | اردیبهشت | بهترین راستی | ۳ | اردیبهشت‌یشت | اشه وهیشته |
| ۴ | خشَثرَه وَیریَه | شهریور | شهریاری آرمانی | ۲ | هفتن یشت | امشاسپندان |
| ۵ | سپنته آرمَیتی | سپندارمذ | درست‌اندیشی | ۲ | هفتن یشت | امشاسپندان |
| ۶ | هَئوروَتات | خرداد | رسایی | ۴ | خردادیشت | خرداد (امشاسپند) |
| ۷ | اَمِرِتات | امرداد | بی‌مرگی | ۲ | هفتن یشت | امشاسپندان |
| ۸ | دادوَه اهورامزدا | دی‌به‌آذر | — | ۱ | هرمزدیشت | اهورامزدا |
| ۹ | آتر | آذر | آتش | — | — | — |
| ۱۰ | آب | آبان | آب | ۵ | آبان‌یشت | آناهیتا |
| ۱۱ | هور خشه‌ئته | خورشید | خورشید | ۶ | خورشیدیشت | هور خشه‌ئته |
| ۱۲ | ماه | ماه | ماه | ۷ | ماه‌یشت | ایزد ماه |
| ۱۳ | تیشتر | تیر | شباهنگ | ۸ | تیر یشت | تیشتر |
| ۱۴ | گئوش اوروان | گوش | روان گاو | ۹ | گوش‌یشت | دروواسپا |
| ۱۵ | دادوَه اهورامزدا | دی‌به‌مهر | — | ۱ | هرمزدیشت | اهورامزدا |
| ۱۶ | میترا | مهر | پیمان | ۱۰ | مهریشت | مهر (ایزد ایرانی) |
| ۱۷ | سروش | سروش | فرمان‌شنوی | ۱۱ | سروش‌یشت | سروش |
| ۱۸ | رشن | رشن | دادگری | ۱۲ | رشن‌یشت | رشن |
| ۱۹ | فروهرها | فروردین | فروهرها | ۱۳ | فروردین‌یشت | فروهرها |
| ۲۰ | وِرِثرَغنه | بهرام | پیروزی | ۱۴ | بهرام‌یشت | بهرام |
| ۲۱ | رامَن | رام | آرامش | ۱۵ | رام‌یشت | وای |
| ۲۲ | واته | باد | باد | — | — | — |
| ۲۳ | دادوَه اهورامزدا | دی‌به‌دین | — | ۱ | هرمزدیشت | اهورامزدا |
| ۲۴ | دئنا | دین | دین | ۱۶ | دین‌یشت | چیستا |
| ۲۵ | اشی | ارد | پاداش | ۱۷ | ارد یشت | اشی |
| ۲۶ | اَرشتات | اشتاد | راستی | ۱۸ | اشتاد یشت | فر |
| ۲۷ | آسمان | آسمان | آسمان | — | — | — |
| ۲۸ | زَم | زامیاد | زمین | ۱۹ | زامیادیشت | فر |
| ۲۹ | منثره سپنته | ماراسپند | کلام مقدس | ۲۰ | هوم‌یشت | هوم |
| ۳۰ | اَنَغرَه رَئوچَه | انیران | روشنایی بی‌پایان | ۲۱ | ونند یشت | ونند |
چنان‌که جدول نشان می‌دهد، پیوند میان سی‌روزگ و یشت‌ها هم آشکار و هم ناقص است.[۲۹] سه تفاوت اصلی میان این دو مجموعه دیده می‌شود.
نخست آنکه چند روز ماه به اهورامزدا اختصاص دارند، اما تنها یک یشت به او اختصاص یافته است.[۳۰] دوم آنکه امشاسپندان در مجموع تنها یک یشت، یعنی هفتن یشت، دارند، حال آنکه چند روز ماه به‌طور جداگانه به هر یک از آنان اختصاص یافته است.[۳۱] سرانجام، برای شماری از روزهای ماه اصلاً یشتی وجود ندارد، یا یشت متناظر آن‌ها به ایزدی دیگر اختصاص دارد.[۳۲]
علت این ناهمخوانی روشن نیست. از یک سو، ممکن است مجموعهٔ یشت‌ها در اصل شامل سی سرود بوده و برخی از آن‌ها در گذر زمان از میان رفته باشند.[۳۳] از سوی دیگر، احتمال دارد سرودهای موجود در مجموعهٔ یشت‌ها در اصل برای مقاصد دیگری ساخته شده باشند و تنها در دوره‌ای بعد، با گسترش یا بازآرایی آن‌ها، پیوندی ناقص میان این سرودها و روزهای گاه‌شماری زرتشتی برقرار شده باشد.[۳۴]
ویراست‌ها و ترجمه‌های علمی
سی‌روزگ معمولاً در چارچوب ویراست‌ها و ترجمه‌های عمومی‌تر اوستا منتشر شده است.
نخستین ترجمهٔ علمی سی‌روزگ را آبراهام آنکتیل دوپرون در سال ۱۷۷۱ به زبان فرانسوی منتشر کرد.[۳۵] نخستین ویراست انتقادی آن، بر پایهٔ ده نسخهٔ خطی اوستایی، در سال ۱۸۵۲ در مجموعهٔ اوستای نیلز لودویگ وسترگارد منتشر شد.[۳۶]
در سال ۱۸۸۹، کارل فریدریش گلدنر ویراست انتقادی دیگری را بر پایهٔ ۲۴ نسخهٔ خطی فراهم کرد که همچنان از ویراست‌های معیار این متن به‌شمار می‌رود.[۳۷]
جیمز دارمستتر در سال ۱۸۸۳ نخستین ترجمهٔ انگلیسی سی‌روزگ را منتشر کرد[۳۸] و در سال ۱۸۹۲ نیز ترجمه‌ای فرانسوی از آن ارائه داد.[۳۹]
در سال ۲۰۱۴، انریکو جوزپه رافائلی نخستین ویراست انتقادی مستقلی را که به‌طور کامل به سی‌روزگ اختصاص داشت منتشر کرد. این اثر شامل متن اوستایی، زند فارسی میانه، ترجمهٔ انگلیسی، شرح تفصیلی و دستگاه انتقادی متن است.[۴۰]
نمونه‌های مرتبط
یکی از نمونه‌های متأخرترِ پیوند دادن احکام و شگون‌ها با سی روز ماه زرتشتی، منظومهٔ فارسیِ مارنامه است. این متن نیز، همانند سی‌روزگ، بر ترتیب سی روز ماه و نام‌های ویژهٔ هر روز استوار است، اما به‌جای تعیین کارهای شایسته برای هر روز، شگونِ دیدن مار را در هر یک از آن روزها بیان می‌کند. جیوانجی جمشیدجی مودی این ساختار را با سی‌روزگ مقایسه کرده و یادآور شده است که اندیشهٔ مناسب یا نامناسب بودن روزهای ماه برای کارهای گوناگون در سنت زرتشتی سابقه داشته، هرچند فال گرفتن از دیدن مار با نگرش شناخته‌شدهٔ متون کهن زرتشتی به مار سازگاری ندارد.[۴۱]
منابع
یادکردها
- ↑ Geldner 1889, p. 260.
- ↑ Raffaelli 2000.
- ↑ MacKenzie 1971, p. 75: "sīh [...] thirty".
- ↑ MacKenzie 1971, p. 72: "rōz [...] day.".
- ↑ Hintze 2009, p. 62: "[A] short Young Avestan text called the Siroze ('thirty days') ".
- ↑ Raffaelli 2000, "The title consists of a Middle Persian adjectival form that may be translated as relating to the thirty days".
- ↑ Darmesteter 1892, p. 294: "L'ensemble de ces trente formules forme ce qu'on appelle le Sirôza ou «les Trente jours»".
- ↑ Raffaelli 2000, "referring to the use of the text in rituals performed on behalf of a deceased person’s soul thirty days after the person’s death".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 35: "The posteriority of the Sih-rozag with respect to the elaboration of the day-names of the Zoroastrian calendar suggests that the terminus post quem for its composition is the 5th century BCE".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 4: "The Sih-rozag is mentioned for the first time in some passages of Pahlavi texts, which refer to its ritual recitation. A number of references in this respect can be found in the Pahlavi version of the Avestan text Nerangestan".
- ↑ Andrés-Toledo 2015, p. 521: "A short (S 1) and a long redaction (S 2) exist".
- ↑ Raffaelli 2000, "[T]he first, shorter one is denoted as the 'little Sīh-rōzag,' while the second, longer one is called the 'great Sīh-rōzag'".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 12: "S. 1 is governed by nominal forms or formulae that are external to the text: the Sih-rozag was in fact originally complementary to other ritual texts".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 13: "S. 2 instead, is an independent text".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 161: "The Sih-rozag is one of the texts of the Xorde Avesta".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 12: "Among the texts that have come down to us, the Sih-rozag is intended to be recited in the variable passages of the Afrinagan, as well as in those of the Yasna and the Dron Yašt, mainly in funeral rituals".
- ↑ Darmesteter 1883, p. 1: "There are two Sirozahs, but the only difference between them is that the formulas in the former are shorter, and there is also, occasionally, some difference in the epithets, which are fuller in the latter".
- ↑ Raffaelli 2014, p. 12: "S. 1 is mainly constituted of nominal and adjectival forms in the genitive, while in S. 2 the majority of the nominal, adjectival and pronominal forms are in the accusative, governed by yazamaide".
- ↑ Darmesteter 1883, p. 8.
- ↑ Darmesteter 1883, p. 16.
- ↑ Darmesteter 1883, p. 12.
- ↑ Raffaelli 2014, pp. 116-119.
- ↑ Hintze 2009, pp. 62-63: "Each of the 30 days is presided over by a divine being, a certain yazata whose name the day bears and who is invoked on that day by a special formula, collected in the Siroze".
- ↑ Hintze 2009, p. 63: "Every eighth day, however, is presided over by Ahura Mazda and the Amesha Spentas (day no. 1, 8, 15, 23)".
- ↑ Darmesteter 1883, pp. 1-2.
- ↑ Hintze 2014, "The introductory verses consist of text in Pāzand, quotations from Y. 17-19, the Gathas (Y. 33.14), and Siroze 1".
- ↑ Hintze 2014, "The conclusion again starts with a text in Pāzand and continues with quotations from Nyāyišn 1.17, the appropriate formula from Sīrōza 1 and passages from Y. 68.11".
- ↑ Hintze 2014, Table 1a-d.
- ↑ Kellens 1998, p. 505: "Il est connu que le rapport entre la succession des jours du mois et l'ordre des Yasts est à la fois évident et imparfait".
- ↑ Lommel 1927, pp. 4-5: "[E]rstens sind dem Ahuramazda außer dem 1. auch der 8., 15. und 23. Tag heilig".
- ↑ Lommel 1927, pp. 4-5: "Sodann gibt es fUr einige der Amasha Spantas keinen besonderen Yäst, sondern an 2. Stelle steht der Yäst an die sieben Amasha Spantas".
- ↑ Lommel 1927, pp. 4-5: "Sodann haben auch einige weitere Tagesgenien [...] keinen Yäst, während der 20. und 21. Yäst zwei Gottheiten (Hauma und dem Stern Vanant) gewidmet sind, die wiederum in der Tagesreihe nicht vertreten sind".
- ↑ Raffaelli 2019, p. 701: "According to some scholars, a canon of Yašts once existed, that comprised at the minimum hymns to all day-name entities, from which canon the present group of hymns would indirectly derive".
- ↑ Raffaelli 2019, pp. 701-702: "Some Zoroastrian sources dating from the late 1400s and later contain information that provides the basis for the view that actually, the group of Yašts that has come down to us directly derives, through expansion, from a corpus of hymns that was by several units smaller than it".
- ↑ Anquetil-Duperron 1771, pp. 316–336.
- ↑ Westergaard 1852, pp. 335–342.
- ↑ Geldner 1889, pp. 260-267.
- ↑ Darmesteter 1883, pp. 1-20.
- ↑ Darmesteter 1892, pp. 294-330.
- ↑ Raffaelli 2014.
- ↑ مودی, جیوانجی جمشیدجی (1911). Anthropological Papers (Mostly on Parsee Subjects) Read Before the Anthropological Society of Bombay (in انگلیسی). بمبئی: British India Press. pp. 36–38.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
کتاب‌شناسی
- Andrés-Toledo, Miguel Á. (2015). "Primary Sources: Avestan and Pahlavi". The Wiley-Blackwell Companion to Zoroastrianism. Chichester: John Wiley & Sons, Ltd. ISBN 978-1-4443-3135-6.
- Anquetil-Duperron, Abraham H. (1771). Zend-Avesta: Ouvrage de Zoroastre; contenant les idées théologiques, physiques & morales de ce législateur. Vol. 2. Paris: N. M. Tilliard.
- Darmesteter, James (1883). Müller, Max (ed.). Zend-Avesta II: The Sirozahs, Yasts and Nyayis. Sacred Books of the East. Vol. 23. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers.
- Darmesteter, James (1892). Le Zend-Avesta, Vol. 2: Traduction Nouvelle Avec Commentaire Historique Et Philologique; La Loi (Vendidad); L'Épopée (Yashts); Le Livre de Prière (Khorda Avesta). Paris: E. Leroux.
- Geldner, Karl F. (1889). Avesta: die heiligen Bücher der Parsen II: Vispered und Khorde Avesta. Stuttgart: Kohlhammer. doi:10.25673/100261.
- Hintze, Almut (2009). "Avestan Literature". In Yarshater, Ehsan (ed.). The Literature of Pre-Islamic Iran. A History of Persian Literature. I.B.Tauris.
- Hintze, Almut (2014). "YAŠTS". Encyclopædia Iranica. New York: Routledge and Kegan Paul.
- Kellens, Jean (1998). "Considerations sur l'histoire de l'Avesta". Journal Asiatique. 286 (2): 451–519.
- Lommel, Herman (1927). Die Yäšt's des Awesta. Quellen der Religionsgeschichte: Iran. Vol. 15. Vandenhoeck & Ruprecht.
- MacKenzie, David N. (1971). A concise Pahlavi dictionary. London, New York, Toronto: Oxford University Press.
- Raffaelli, Enrico G. (2000). "SĪH-RŌZAG". Encyclopædia Iranica. New York: Routledge and Kegan Paul.
- Raffaelli, Enrico G. (2010). "Bundahišn 26 and the Pahlavi Sīh-rōzag: Comparative Notes". Ancient and Middle Iranian Studies - Proceedings of the 6th European Conference of Iranian Studies, held in Vienna, 18-22 September 2007. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-06422-4.
- Raffaelli, Enrico G. (2014). The Sih-Rozag in Zoroastrianism - A Textual and Historico-Religious Analysis. London: Routledge. doi:10.4324/9781315850740.
- Raffaelli, Enrico G. (2019). "Yašts and Bayān Yašts: Observations on the History of the Avestan Hymns". Iranian Studies in Honour of Adriano V. Rossi. Vol. 2. Napoli: Unior Press.
- Westergaard, Niels L. (1852). Zendavesta: or The religious books of the Zoroastrians. Berling brothers.
پیوند به بیرون
- ترجمهٔ انگلیسی سی‌روزگ کوچک در وبگاه اوستا، بر پایهٔ ترجمهٔ جیمز دارمستتر
- ترجمهٔ انگلیسی سی‌روزگ بزرگ در وبگاه اوستا، بر پایهٔ ترجمهٔ جیمز دارمستتر
- اوستا
- نماز
- مزدیسنا
- متون زرتشتی