ماه‌گشنسپ

ماه‌گُشنَسپ (پارسی میانه: 𐭬𐭧𐭩𐭥𐭩𐭩𐭮𐭩𐭩 ,Māh-gōšnasp)، از نجیب‌زادگان و فرماندهان بلندپایهٔ شاهنشاهی ساسانی در سدهٔ پنجم میلادی و یکی از سه پسرِ مهرنرسه، وزرگ فرمدار نامدار دربار یزدگرد یکم، بهرام پنجم و یزدگرد دوم بود. وی به خاندان اسپندیاذ تعلق داشت که از خاندان‌های اصیل اشکانی‌تبار و از «هفت خاندان ممتاز ایران باستان» محسوب می‌شدند.

ماه‌گشنسپ در اردشیر خوره، مرکز ایالت پارس، زاده شد. پدرش مهرنرسه در زمرهٔ برجسته‌ترین رجال اداری ساسانی بود و فرزندانش را در مناصب حکومتی گماشت. بر اساس کتیبه‌ها و منابع تاریخی (از جمله نلدکه و کریستن‌سن)، ماه‌گشنسپ در زمان یزدگرد دوم (۴۳۸–۴۵۷ م) به مقام سپهبدی یا مرزبانی در ناحیهٔ غرب ایران رسید و در سرکوب شورش‌های محلی شرکت داشت.

وی به‌دلیل جایگاه خانوادگی، نقشی مهم در انتقال قدرت میان شاهان ساسانی داشت و احتمالاً تا روزگار پیروز یکم نیز زنده بوده است. از زندگی و مرگ او اطلاع دقیقی در دست نیست، اما منابع متأخر اسلامی از او با عنوان «امیر ماه‌گشسب اسپندیاذ» یاد کرده‌اند که در اواخر عهد ساسانی در جنوب ماد نفوذ داشته است.

ماه‌گشنسپ از خاندان اسپندیاذ بود؛ یکی از هفت خاندان ممتاز پارتی که در دورهٔ اشکانی و ساسانی نفوذ فراوان داشتند.^[۱] پدرش مهرنرسه در اردشیر خوره مالک چندین آتشکده بود و هر سه پسر خود ــ زُروان‌داد، کاردار و ماه‌گُشنَسپ ــ را در وقف آن‌ها سهیم کرد.

نام ماه‌گشنسپ در منابع بعدی، از جمله در روایت‌های ایرانی پس از اسلام، نماد وفاداری و نجابت در خدمت به پادشاه دانسته شده است. در آثار حماسی و نقالی متأخر، او گاه با «ماه‌گشسب» از خاندان زیک یا مهران خلط شده است، اما پژوهش‌های نوین تفاوت این دو را روشن کرده‌اند.^[۲]

• آرتور کریستن‌سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ رشید یاسمی، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۷.
• تئودور نلدکه، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمهٔ عباس زریاب خویی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۷.
• طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، ۱۳۶۲.
• دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل "Mihr-Narseh" و "Mah-Goshnasp".