ماکس مولر

ماکس مولر
مولر در سال ۱۸۸۳
زاده	فریدریش ماکس مولر ۶ دسامبر ۱۸۲۳ دسائو، دوک‌نشین آنهالت، کنفدراسیون آلمان
درگذشته	۲۸ اکتبر ۱۹۰۰ (۷۶ سال) آکسفورد، آکسفوردشایر، انگلستان
پیشه	نویسنده، دانشور
ملیت	بریتانیایی
تحصیلات	دانشگاه لایپزیگ
کار(های) برجسته	کتب مقدس مشرق‌زمین گزیده‌ای از یک کارگاه آلمانی
همسر(ها)	جرجینا ادلید گرنفل
فرزند(ان)	ویلهلم ماکس مولر
امضا

فریدریش ماکس مولر (به آلمانی: Friedrich Max Müller) (زادهٔ ۶ دسامبر ۱۸۲۳ – مرگ ۲۸ اکتبر ۱۹۰۰) زبان‌شناس و خاورشناس آلمانی بود. او یکی از پایه‌ریزان هندشناسی و پژوهش‌های تطبیقی و سنجشی آیین‌ها در دانشگاه‌های غربی بود. وی خانواده بزرگ^[۱] زبان‌هایی که اندکی پیش از او برای نخستین بار در ۱۸۱۰ میلادی از سوی جغرافیدان دانمارکی کنراد مالت برون به نام هندوژرمنی^[۲] نام گرفت _و اندکی پس از آن، با نام‌هایی جایگزین مانند هندواروپایی،^[۳] یافثی،^[۴] هندی-توتی،^[۵] سانسکریتی،^[۶] هندوسلتی،^[۷] و آریا-اروپایی^[۸] خوانده شده بود_ را خانواده زبانهای آریایی نامید.^[۹] همچنین خانواده زبانی را که در آینده اورالی-آلتایی خواندند، خانواده زبانهای تورانی نام نهاد. او اثرهای پژوهشی و عمومی‌ای در زمینهٔ هندشناسی دارد و کتب مقدس مشرق‌زمین که در پنجاه جلد با راهبری او نوشته شد، از یادبودهای ارجمند پژوهشی عصر ویکتوریایی انگلستان است. در اوایل کار خود دیدگاه های قوی در مورد هند داشت و معتقد بود که باید توسط مسیحیت تغییر شکل دهد. بعدها، دیدگاه او ظریف تر شد و از ادبیات باستانی سانسکریت و به طور کلی هند حمایت کرد. او در طول زندگی حرفه ای خود درگیر جنجال های متعددی شد: متهم به ضد مسیحیت شد. او با تکامل داروینی مخالف بود و از تکامل خداباورانه حمایت می کرد.

ماکس مولر در ۶ دسامبر ۱۸۲۳ در یک خانواده فرهیخته در شهر دسائو آلمان به دنیا آمد. پدرش، ویلهلم مولر، یک شاعر غنایی بود که فرانتس شوبرت، آهنگساز مشهور اتریشی، شعرهای او را در قطعات آوازی خود به نام‌های «دختر زیبای آسیابان» (Die schöne Müllerin) و «سفر زمستانی» (Winterreise) به موسیقی درآورده بود. مادرش، آدل‌هاید مولر (با نام خانوادگی اصلی فُن باسدوف)، بزرگ‌ترین دختر نخست‌وزیر منطقه آنهالت-دسائو بود. کارل ماریا فُن‌ وبر نیز پدرخوانده او بود.

مولر به افتخار برادر بزرگ‌تر مادرش، فردریش، و شخصیت اصلی به نام ماکس در اپرای «تیرانداز آزاد» (Der Freischütz) اثر وبر، نام‌گذاری شد. بعدها در زندگی، او نام «ماکس» را به عنوان بخشی از نام خانوادگی خود پذیرفت، زیرا معتقد بود که نام خانوادگی «مولر» بیش از حد رایج است. نام او در برخی از مدارک رسمی و افتخاراتش و همچنین در برخی انتشارات دیگر، "ماکسیمیلیان" ثبت شده است.

مولر در سن شش سالگی وارد گومنازیوم (دبیرستان) دسائو شد. در سال ۱۸۳۵، در دوازده سالگی، او به خانه کارل گوستاو کاروس فرستاده شد و در مدرسه نیکولای‌شوله در شهر لایپزیگ تحصیل کرد، جایی که به مطالعه موسیقی و ادبیات کلاسیک ادامه داد. در این دوره بود که او به طور مکرر با فلیکس مندلسون، آهنگساز بزرگ، دیدار می‌کرد.

مولر برای اخذ بورسیه به جهت تحصیل در دانشگاه لایپزیگ، امتحان نهایی دبیرستان (آبیتور Abitur) را در شهر تسربست با نمره عالی به پایان رساند. در حین آماده‌سازی برای ورود به دانشگاه، متوجه شد که سرفصل‌ها با آنچه قبلاً یاد گرفته بود، متفاوت است و مجبور شد به سرعت ریاضیات، زبان‌های مدرن و علوم را نیز بیاموزد. او در سال ۱۸۴۱ برای تحصیل در رشته زبان‌شناسی تطبیقی وارد دانشگاه لایپزیگ شد و علاقه‌های اولیه خود به موسیقی و شعر را کنار گذاشت. مولر مدرک دکترای خود را در سپتامبر ۱۸۴۳ دریافت کرد. رساله نهایی او درباره «اخلاقیات» اثر اسپینوزا بود. او در زبان‌های کلاسیک استعداد داشت و زبان‌های یونانی، لاتین، عربی، فارسی و سانسکریت را آموخت.

در ۱۸۴۴ برای مطالعه به نزد فریدریش شلینگ در برلین رفت. او آغاز به ترجمهٔ اوپانیشادها نمود و پژوهش‌های سانسکریتش را زیر نظر فِرانتس بُپ — نخستین پژوهشگر روش‌مند زبان‌های هندواروپایی — پی‌گرفت. شلینگ مولر را از تاریخ زبان به تاریخ دین سوق داد. در این زمان مولر نخستین کتابش را که ترجمه‌ی آلمانی هیتوپادشا بود، به‌چاپ رساند (متنی هندی به زبان سانسکریت است که شامل افسانه‌هایی با شخصیت‌های حیوانی و انسانی است. این اثر شامل پند و اندرزهایی در مورد امور سیاسی به زبانی ساده و شیوا است).

در ۱۸۴۵ او به پاریس رفت تا آموزش سانسکریت را زیر نظر اوژن بورنوف پی‌گیرد. بورنوف او را به ترجمه ریگ‌ودا انگیزاند. در ۱۸۴۶ او برای خوانش متن‌های سانسکریت گردآوری‌شدهٔ کمپانی هند شرقی به انگلستان رفت. او در آغاز ورود به انگلستان رمانی مبتکرانه به نام «عشق آلمانی» نوشت که در آن زمان محبوبیتی بسیار یافت و تکیه‌گاهی برای خودش شد.ارتباط ماکس مولر با کمپانی هند شرقی و محققان سانسکریت در دانشگاه آکسفورد، جایگاه او را به عنوان یک متخصص برجسته ارتقا داد. در آن دوران که هندوستان تحت سلطه امپراتوری بریتانیا بود، او به یکی از مهم‌ترین مفسران و اندیشمندان در حوزه فرهنگ هندی تبدیل شد و ارتباطاتی با جنبش براهمو ساماج،‌ که هدف‌اش اصلاح آیین هندو بود، برقرارساخت. در ۱۸۵۱ او عضو کلیسای مسیح آکسفورد شد و یک سری سخنرانی‌هایی دربارهٔ زبانشناسی تطبیقی آغاز کرد. در ۱۸۵۴ استاد زبانشناسی تطبیقی و دیرتر استاد خداشناسی تطبیقی در دانشگاه آکسفورد شد.

پژوهش‌های مولر سبب جستجو برای یافتن رابطهٔ میان تکامل زبان با تکامل فرهنگ گردید. یافتن گروه زبان‌های هندواروپایی سبب‌شد تا همانندی‌های میان فرهنگ‌های یونانی-رومی را بیابند. چنین می‌نمود که فرهنگ ودایی هندوستان ریشه و نیای فرهنگ کلاسیک اروپا باشد و پژوهشگران تمایل داشتند به همسانی بنیادی میان زبان‌های اروپایی و آسیایی پی‌ببرند تا به زبان ریشه‌ای نخستین دست یابند. چنین می‌نمود که سانسکریت که زبان وداهاست، نخستین زبان هندواروپایی باشد. مولر بیشتر زمان خود را صرف آموختن سانسکریت کرد و این کوشش وی را یکی از بزرگ‌ترین سانسکریت‌پژوهان تاریخ نمود. مولر بر این باور بود که آموزه‌های ودایی به آیین‌های کفرآمیز اروپایی انجامیده‌است.

ماکس مولر اثرگرفته از راماکریشنا پارامهانسا و فلسفهٔ وداییش بود. در نزد مولر آموختن زبان با آموزش فرهنگ پیوند داشت. او توسعهٔ زبانی را با باورهای مردمان منطبق می‌دانست. در آن زمان با اینکه متن‌های ودایی در غرب کمتر شناخته بودند با این همه گرایش به آشنایی با فلسفهٔ اوپانیشادها گسترش می‌یافت. او خدایان مردمان ودایی را با نیروهای طبیعی همسان می‌دید و فرهنگ ایشان را نیایش طبیعت می‌دانست. این خدایان خویشکاری‌هایی فراطبیعی در فرهنگ ودایی می‌داشتند. مولر بر این باور بود که اسطوره‌ها انتقال آنچه وجود داشته و داستان‌ها هستند. به دید او خدایان برای بیان باورهای انتزاعی پدید آمده‌اند ولی در سیر انتقالی به اسطوره‌های به شخصیت‌هایی خیالی دگرش یافته‌اند. برای نمونه پدرخدای هندواروپایی را به نام‌های گوناگون زئوس، ژوپیتر، دیائوس پیتا پدیدار می‌گردد. از دید مولر همه این نام‌ها به یک نام می‌رسید: دیائوس، که از آن هم معنای درخشندگی یا درخشان برمی‌آید. از این نام نام‌های دیگر دوا، دئوس، تئوس، زئوس و ژوپیتر برمی‌آید که همگی از ساختار نخستین دئوس‌پاتر جداشده‌اند. در این راه تشبیهات و کنایه‌ها دارای شخصیت و جاندار می‌شوند. این جنبهٔ اندیشه‌های موللر همسانی بسیاری با دیدگاه‌های آیندهٔ نیچه داشت.

به هر روی کارهای مولر سهم بسزایی در شکل‌گیری گرایش به فرهنگ آریایی در ضدیت با آیین‌های زبان‌های سامی داشت. این رویه در آینده به نژادگرایی می‌انجامید که البته این باور پسین از اندیشه‌های مولر دور بود.

در ۱۸۸۱ او نخستین ویرایش ترجمهٔ سنجش خرد ناب کانت را به چاپ رساند. او با شوپنهاور همداستان بود که این بهترین بیان از اندیشه‌های کانت است. مولر در این برگردان لغزش‌های بسیار ترجمه‌گران پیشین را تصحیح نموده بود.

در سال ۱۸۸۸، مولر به عنوان مدرس گیفورد در دانشگاه گلاسکو منصوب شد. سخنرانی‌های گیفورد اولین سخنرانی‌های سالانه بود که در چندین دانشگاه اسکاتلند برگزار می‌شد و تا به امروز ادامه دارد. مولر طی چهار سال چهار سری سخنرانی ارائه کرد.

عناوین و ترتیب این سخنرانی‌ها به شرح زیر بود:

• دین طبیعی (Natural Religion): این اولین دوره از سخنرانی‌ها بود که صرفاً به عنوان یک مقدمه در نظر گرفته شده بود و هدف آن تعریف "دین طبیعی" در گسترده‌ترین معنای آن بود.
• دین فیزیکی (Physical Religion): این دوره دوم از سخنرانی‌ها برای نشان دادن این موضوع بود که چگونه ملت‌های مختلف به باور به "چیزی بی‌نهایت در پسِ متناهی" و "چیزی نامرئی در پسِ مرئی" رسیده‌اند و چگونه از باور به عوامل نادیده یا خدایان متعدد طبیعت، به باور به "یک خدا برتر از همه خدایان" دست یافتند. به طور خلاصه، این دوره تاریخ کشف امر بی‌نهایت در طبیعت بود.
• دین انسان‌شناسی (Anthropological Religion): این دوره سوم با هدف نشان دادن این بود که چگونه ملت‌های مختلف به باور به روح رسیدند، چگونه توانایی‌های مختلف آن را نام‌گذاری کردند و چه تصوراتی درباره سرنوشت آن پس از مرگ داشتند.
• تئوسوفی یا دین روان‌شناختی (Theosophy or Psychological Religion): چهارمین و آخرین دوره سخنرانی‌ها برای بررسی رابطه بین خدا و روح ("این دو بی‌نهایت") بود، از جمله ایده‌هایی که برخی از ملت‌های اصلی جهان درباره این رابطه شکل داده بودند. مولر تأکید کرد که دین واقعی بر درکی صحیح از رابطه روح با خدا و خدا با روح بنا شده است و می‌خواست ثابت کند که این امر نه تنها یک فرض، بلکه یک واقعیت تاریخی است. عنوان اصلی این سخنرانی‌ها «دین روان‌شناختی» بود، اما مولر احساس کرد که باید واژه «تئوسوفی» را به آن اضافه کند. آخرین سخنرانی گیفورد مولر از این جهت در تفسیر کلی کار او اهمیت دارد که تحقیقات لغوی و تاریخی‌اش را در چارچوب یک پروژه الهیاتی هرمسی و عرفانی قرار می‌دهد.^[۱۰]

نارایانا; مولر، ماکس (ed. & tr.) (1844). Hitopadesa: eine alte indische Fabelsammlung (به آلمانی). لیپزیگ: F. A. Brockhaus. OCLC 6679332.

مولر، مکس، ویرایش. (1858). کلاسیک های آلمانی از قرن چهارم تا نوزدهم. لندن: Longmans. OCLC 793718181.

مولر، ماکس (1859). تاریخ ادبیات باستانی سانسکریت. لندن: ویلیامز و نورگیت. OCLC 2994706.

مولر، ماکس (1866). سخنرانی در مورد علم زبان. لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 1070792446.

مولر، ماکس؛ Bunsen, C. K. J. (1868-1875). تراشه های یک کارگاه آلمانی. London: Longmans, Green & Co. OCLC 700979941. 5 جلد.

مولر، ماکس (1870). درآمدی بر علم دین. لندن: Spottiswoode. OCLC 58972203.

مولر، ماکس (1878). سخنرانی درباره پیدایش و رشد دین. لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 221232055.

مولر، ماکس (tr.) (1879-1884). اوپانیشادها آکسفورد: کلرندون چاپ. OCLC 1416388926.

کانت، امانوئل؛ مولر، ماکس (tr.) (1881). نقد عقل محض [Kritik der reinen Vernunft]. لندن: مک میلان. OCLC 1106845795.

مولر، ماکس (1883). هند: چه چیزی می تواند به ما بیاموزد؟ لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 458768544.

مولر، ماکس (1884). مقالات بیوگرافی. لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 251576949.

مولر، ماکس؛ مکدونل، آرتور آنتونی (1886). دستور زبان سانسکریت برای مبتدیان. لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 156080873.

مولر، ماکس (1887). علم اندیشه. OCLC 1086677282. 2 جلد.

مولر، ماکس (1888). مطالعات بودیسم. OCLC 844556126.

مولر، ماکس (1888). بیوگرافی کلمات و خانه آریاها. لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 876089311.

مولر، ماکس (1888). دین طبیعی سخنرانی های گیفورد لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 21342863.

مولر، اف. ماکس (1890-1892). Rig-Veda-Samhita: The Sacred Hymns of the Brahmans (ویرایش دوم). لندن: هنری فرود. 4 جلد

مولر، ماکس (1891). دین فیزیکی. سخنرانی های گیفورد لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 1068602567.

مولر، ماکس (1892). دین انسان شناسی. سخنرانی های گیفورد لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 470344671.

مولر، ماکس (1893). خاطرات. لندن: A.C. McClurg & Co. OCLC 679733299.

مولر، ماکس (1893). تئوسوفی. سخنرانی های گیفورد لندن: Longmans, Green & Co. OCLC 427662759.

مولر، ماکس (1897). کمک به علم اساطیر. جلد 2. لندن: Longmans، Green & Co.

مولر، ماکس (1898). Auld Lang Syne. London: Longmans, Green & Co. OCLC 934825847. 2 vols.

مولر، ماکس (1899). شش نظام فلسفه هند. نیویورک: Longmans, Green & Co. OCLC 458768755.

مولر، ماکس (1901). زندگی نامه من: یک قطعه. لندن و بمبئی: Longmans، Green & Co. OCLC 606296937.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ماکس مولر موجود است.

دربارهٔ ماکس مولر در آفتاب