متصرف

نقشهٔ ۱۸۹۵ میلادی از ایالت خداوندگار که به سنجاق‌ها بخش شده و متصرفیهٔ بیگا و متصرفیهٔ ازمیت را نشان می‌دهد

متصرف (به ترکی عثمانی: متصرّف) عنوانی اداری در امپراتوری عثمانی و برخی سرزمین‌های پساعثمانی مانند عراق بود که به فرماندار یک واحد اداری (سنجاق یا لوا) گفته می‌شد. این مقام جایگزین عنوان پیشین سنجاق بیگ شد و به‌عنوان بخشی از اصلاحات تنظیمات در سال ۱۸۶۴ میلادی برپا گردید. متصرف مستقیماً از سوی سلطان عثمانی منصوب می‌شد.

واحد اداری زیر فرمان متصرف، متصرفیه (به ترکی استانبولی: mutasarrıflık) نام داشت که رسماً سنجاق (به ترکی عثمانی: سنجاق) در ترکی و لوا (به عربی: لواء) در عربی و فارسی خوانده می‌شد. متصرف در سلسله‌مراتب اداری عثمانی زیردست والی یا فرماندار کل ولایت بود و خود بر قائم‌مقام که فرماندار قضا (شهرستان) به‌شمار می‌رفت برتری داشت. برخی متصرفیه‌ها مستقل بودند و مستقیماً زیر نظر حکومت مرکزی اداره می‌شدند؛ مانند متصرفیهٔ جبل لبنان و متصرفیه قدس.

ریشه‌شناسی

واژهٔ عثمانی «متصرّف» از واژهٔ عربی «مُتَصَرِّف» گرفته شده‌است که اسم فاعل از مصدر «تصرّف» به معنای «بی‌قید و بند عمل کردن» یا «اختیاردار بودن» است.[۱] در فرهنگ‌نامهٔ مریام-وبستر نیز این واژه به معنای «صاحب‌اختیار» (plenipotentiary) آمده‌است.[۲]

پیشینه

قانون ولایات ۱۸۶۴

با تصویب «قانون ولایات» در سال ۱۸۶۴ میلادی، سازمان اداری امپراتوری عثمانی بازسازی گسترده‌ای را تجربه کرد. بر پایهٔ این قانون، سلسله‌مراتب اداری به‌صورت ولایت—سنجاق—قضا—ناحیه سامان یافت.[۳] در این ساختار، والی مسئول ولایت بود و متصرف که از سوی سلطان منصوب می‌شد اداره سنجاق را بر عهده داشت.[۳] قائم‌مقام نیز که از سوی وزارت کشور گمارده می‌شد بر قضا حکومت می‌کرد و مدیر بر ناحیه و مختار بر روستا نظارت داشت.[۳]

جایگزینی قائم‌مقام

پیش از ۱۸۶۷ میلادی، عنوان قائم‌مقام برای فرماندار سنجاق یا لوا به کار می‌رفت. در سال ۱۸۶۷ این عنوان با «متصرف» جایگزین شد و مرکز اداری سنجاق نیز «متصرفیه» (متصرفلق) نامیده شد.[۴] این مقام جایگزین عنوان پیشین «متسلم» (mutesellim) گردید که در سال ۱۸۴۲ میلادی برچیده شده بود.[۵]

انتصاب متصرف

متصرف مستقیماً از سوی سلطان عثمانی منصوب می‌شد.[۶] هر ولایت عثمانی به چندین متصرفیه بخش می‌شد و هر متصرفیه نیز خود به چندین قضا تقسیم می‌گردید.[۷]

متصرفیه‌ها در شام

برخی متصرفیه‌ها مستقل بودند و مستقیماً زیر نظر دولت مرکزی عثمانی اداره می‌شدند، نه زیر نظر والی یک ولایت. نمونهٔ برجستهٔ این‌گونه متصرفیه‌ها، متصرفیهٔ جبل لبنان بود.[۸] این واحد سیاسی کوچک به دست یک مسیحی عثمانی غیرلبنانی اداره می‌شد و زیر پشتیبانی دولت‌های اروپایی قرار داشت. جامعه‌های دینی این منطقه از راه شورایی نمایندگی می‌شدند که مستقیماً با فرماندار سروکار داشت. این نظام تا زمان برچیده شدن خود صلح و آبادانی پدیدآورد.[۹]

متصرفیه‌های شناخته‌شدهٔ امپراتوری عثمانی عبارت بودند از:

جایگاه در سلسله‌مراتب اداری

در ساختار اداری امپراتوری عثمانی پس از اصلاحات ۱۸۶۴، جایگاه متصرف در میانهٔ سلسله‌مراتب قرار داشت:[۳][۷]

رتبهواحد اداریمسئول
۱ولایتوالی
۲سنجاق (متصرفیه / لوا)متصرف
۳قضاقائم‌مقام
۴ناحیهمدیر
۵روستا (قریه)مختار

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ «mutasarrif». lexico.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بازبینی= و |بازبینی= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. ↑ «Mutesarrif». Merriam-Webster. دریافت‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. 1 2 3 4 Çetinsaya، Gökhan (۲۰۰۶). The Ottoman Administration of Iraq, ۱۸۹۰-۱۹۰۸. Routledge. ص. ۲۲. شابک ۹۷۸-۱-۱۳۴-۲۹۴۹۴-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. ↑ «Prilozi za orijentalnu filologiju». Prilozi za orijentalnu filologiju: Revue de philologie orientale. ۳۶: ۲۵۷-۲۵۸, ۲۷۲. ۱۹۸۷.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  5. 1 2 3 Benedict، Peter (۱۹۷۴). Ula: An Anatolian Town. ص. ۸۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. ↑ Krikorian، Mesrob K. (۲۰۱۸). Armenians in the Service of the Ottoman Empire: ۱۸۶۰-۱۹۰۸. Routledge. ص. ۲۴. شابک ۹۷۸-۱۳۵۱۰۳۱۲۸۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. 1 2 3 «Mutesarrif». Meyers Großes Konversations-Lexikon. دریافت‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ «A Reign of Terror» (PDF). University of Amsterdam. ۲۰۰۵. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ نوامبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۲۶. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بازبینی= و |بازبینی= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. ↑ Cleveland. A History of the Modern Middle East. ص. ۸۴.
  10. ↑ Rogan، E.L. Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, ۱۸۵۰-۱۹۲۱. Cambridge University Press. ص. ۵۵.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.