مجمع فیلسوفان
مجمع فیلسوفان (لاتین: Turba Philosophorum)، یکی از کهن‌ترین متون کیمیاگری است که در اروپا رواج یافت و مانند غایة الحکیم از عربی به لاتینی ترجمه شد.[۱] این اثر معمولاً متعلق به حدود سال ۹۰۰ میلادی دانسته می‌شود.
متن
مجمع فیلسوفان تلاشی سامان‌یافته برای انتقال کیمیاگری یونانی به زبان عربی و سازگارکردن آن با دانش دورهٔ اسلامی به‌شمار می‌رود.[۲]
در گفت‌وگوی اصلی اثر، نُه فیلسوف شرکت دارند. با بازگرداندن صورت لاتینی نام‌ها به شکل‌های اصلی عربی و یونانی، این اشخاص عبارت‌اند از آناکسیماندروس، آناکسیمنس، آناکساگوراس، امپدوکلس، آرخلوس، لئوکیپوس، اکفانتوس، فیثاغورس و کسنوفانس.
گفته‌های این فیلسوفان اگرچه در بسیاری موارد با دیدگاه‌های شناخته‌شدهٔ فیلسوفان پیشاسقراطی یکسان نیست، معمولاً ریشه‌هایی آشکار در فلسفهٔ یونانی دارد. موضوع گفت‌وگوها ماهیت ماده، شیوهٔ عمل آن و ارتباطش با کیهان‌شناسی است.
در سخن پایانی منسوب به کسنوفانس سه اصل مطرح می‌شود:[۲]
آفرینندهٔ جهان الله، خدای اسلام، است.
جهان دارای طبیعتی یگانه و هماهنگ است.
همهٔ آفریدگان جهان بالا و جهان پایین از هر چهار عنصر ساخته شده‌اند.
تاریخ‌گذاری
مارتین پلِسنر نگارش مجمع فیلسوفان را به حدود سال ۹۰۰ میلادی نسبت داده است.[۲] یکی از دلایل این تاریخ‌گذاری آن است که کهن‌ترین اثر شناخته‌شده‌ای که از مجمع فیلسوفان بهره برده، کتاب الماء الورقي (آب سیمگون) اثر ابن امیل است؛ ابن امیل در میانهٔ سدهٔ دهم میلادی درگذشت.
از سوی دیگر، برخی عناصر روایی متن مانع از آن می‌شوند که نگارش اثر به دوره‌ای بسیار پیش‌تر نسبت داده شود. یکی از این عناصر داستان زهر پنهان در بدن زنی است که با در آغوش گرفتن اژدها آن را می‌کشد. این مضمون با افسانهٔ هندی «دوشیزهٔ زهرآگین» ارتباط دارد؛ روایتی که در آن زنی با بدن زهرآلود می‌تواند مردان را از راه تماس یا هم‌آغوشی بکشد. این مضمون احتمالاً در نیمهٔ نخست سدهٔ نهم میلادی و در پی ترجمهٔ عربی اثری موسوم به «کتاب زهر» منسوب به چاناکیا وارد ادبیات عربی شد.[۲]
چاپ‌ها و منابع متأخر
عنوان این اثر در چاپ سال ۱۵۷۲ با نام Auriferae artis, quam chemiam vocant, antiquissimi authores, sive Turba philosophorum («کهن‌ترین نویسندگان هنر زرآفرینی، که آن را شیمی می‌نامند، یا مجمع فیلسوفان») ظاهر شد و در آثار بعدی نیز تکرار شد.
در پروژهٔ نیوتن نیز اثری با عنوانی تقریباً یکسان و تاریخ ۱۶۱۰ معرفی شده است.[۳] در آنجا مجمع فیلسوفان به‌عنوان گلچینی از متون کیمیاگری پیشاقرون‌وسطایی توصیف شده است که از عربی به لاتینی ترجمه شده‌اند.
یکی دیگر از منابع چاپی مهم، ویرایش سال‌های ۱۶۵۹ تا ۱۶۶۱ مجموعهٔ تئاتر شیمی به کوشش لازاروس زتسنر است.
منابع
- ↑ سید حسین نصر (2006), Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy, State University of New York Press, p. 147
- 1 2 3 4 Martin Plessner, The Place of the Turba Philosophorum in the Development of Alchemy ISIS, Vol. 45, No. 4, Dec. 1954, pp. 331-338, here p. 337.
- ↑ The Newton Project، سازمانی غیرانتفاعی برای انتشار اینترنتی نوشته‌های آیزاک نیوتن.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Turba Philosophorum». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶.