مجموعه آثار تاریخی خاجوراهو

مجموعه آثار تاریخی خاجواراهو

میراث جهانی یونسکو
مکان	چاتارپور، مادیا پرادش، هند
معیار ثبت	Cultural: i, iii
شمارهٔ ثبت	۲۴۰
تاریخ ثبت	1986
مختصات	۲۴°۵۱′۱۶″شمالی ۷۹°۵۵′۱۷″شرقی / ۲۴٫۸۵۴۴۲۲°شمالی ۷۹٫۹۲۱۴۲۷°شرقی / 24.854422; 79.921427
Location in Madhya Pradesh state of India موقعیت روی نقشه هند مجموعه آثار تاریخی خاجوراهو (مادیا پرادش) موقعیت روی نقشه مادیا پرادش

مجموعه معابد خاجوراهو (به انگلیسی: Khajuraho Group of Monuments) یک گروه از معبدهای هندو و معبدهای آیین جین (فرقهٔ دیگامبرا) در چاتارپور ایالت مادیا پرادش، هند هستند. این معابد حدود ۴۶ کیلومتر (۲۸٫۶ مایل) از شهر چاتارپور، مرکز ناحیه، ۲۸۳ کیلومتر (۱۷۷ مایل) از گوالیور، ۱۷۵ کیلومتر (۱۰۹ مایل) جنوب‌شرقی جهانسی، ۱۰ کیلومتر (۶٫۲ مایل) از خاجوا و ۹ کیلومتر (۵٫۶ مایل) از راج‌نگر فاصله دارند. این معابد به‌خاطر سبک معماری ناگارا و شمار اندکی از پیکره‌های شهوانی شهرت دارند.

بیشتر معابد خاجوراهو میان سال‌های ۸۸۵ تا ۱۰۵۰ میلادی به‌دست سلسلهٔ چاندلا ساخته شدند.^[۱][۲] منابع تاریخی یاد می‌کنند که محوطهٔ معابد خاجوراهو تا سدهٔ دوازدهم دارای ۸۵ معبد بوده‌است که در گستره‌ای به وسعت ۲۰ کیلومتر مربع (۷٫۷ مایل مربع) پراکنده بودند. از این میان تنها حدود ۲۵ معبد باقی مانده‌اند که در گستره‌ای به وسعت ۶ کیلومتر مربع (۲٫۳ مایل مربع) قرار دارند.^[۳] از میان معابد باقی‌مانده، معبد کنداریا ماهادوا با انبوهی از پیکره‌ها تزئین شده‌است که دارای جزئیات پیچیده، نمادگرایی و بیانگری هنر باستانی هند هستند.^[۴] این مجموعهٔ معابد فراموش شده و در جنگل‌ها پوشیده شده بود تا اینکه در سال ۱۸۳۸ کاپیتان تی. اس. برت، مهندس بریتانیایی، از این مجموعه بازدید کرد و یافته‌های خود را در نشریهٔ انجمن آسیایی بنگال منتشر نمود.^[۵]

هنگامی که این بناها ساخته شدند، پسران آن ناحیه در آشرام‌ها زندگی می‌کردند و با رعایت برهمچریا (تجرد) تا رسیدن به بلوغ، این پیکره‌ها به آنان کمک می‌کرد تا دربارهٔ نقش دنیوی «خانه‌دار» بیاموزند.^[۶] گروه معابد خاجوراهو به‌طور هم‌زمان ساخته شدند اما به دو دین هندو و جین اختصاص داشتند که نشانگر سنت پذیرش و احترام به دیدگاه‌های دینی گوناگون میان هندوها و جین‌ها در منطقه است.^[۷] به‌دلیل معماری برجسته، تنوع در گونه‌های معابد و گواهی بر تمدن چاندلا، این بناها در سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.^[۸][۹]

نام خاجوراهو یا خارْجورواهاکه از سانسکریت باستان گرفته شده‌است (خارْجورا، खर्जूर به‌معنای نخل خرما^[۱۰] و واهاکه، वाहक به‌معنای «کسی که حمل می‌کند» یا «بردارنده»^[۱۱]). افسانه‌های محلی بیان می‌کنند که این معابد دروازه‌ای با دو درخت خرمای طلایی داشته‌اند (که هنگام بازکشف از میان رفته بودند). دسای بیان می‌کند که خارْجورواهاکه همچنین به‌معنای «بردارندهٔ عقرب» است که نام نمادین دیگری برای شیوا به‌شمار می‌رود (که در هیئت خشمگین خود با مارها و عقربها آراسته می‌شود).^[۱۲]

نام‌گذاری و مستندسازی نظام‌مند الکساندر کانینگهام در دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ به‌طور گسترده پذیرفته شده و همچنان مورد استفاده است.^[۱۳] او معابد را به سه گروه تقسیم کرد: گروه غربی پیرامون لاکشمانا، گروه شرقی پیرامون جاوری و گروه جنوبی پیرامون دولادوا.^[۱۴]

بناهای خاجوراهو در ایالت مادیا پرادش هند، در چاتارپور واقع شده‌اند، حدود ۶۲۰ کیلومتر (۳۸۵ مایل) جنوب‌شرقی دهلی نو. این معابد در نزدیکی یک شهر کوچک به همین نام، یعنی خاجوراهو قرار دارند^[۱۵] که بر اساس سرشماری سال ۲۰۱۱، جمعیتی برابر با ۲۴٬۴۸۱ نفر دارد.

خاجوراهو دارای فرودگاهی به نام فرودگاه غیرنظامی خاجوراهو (با کد یاتا: HJR) است که پروازهایی به دهلی، آگره، واراناسی و بمبئی دارد.^[۱۶] این محوطه همچنین به‌وسیلهٔ راه‌آهن هند به شبکهٔ ریلی متصل است و ایستگاه راه‌آهن آن در حدود شش کیلومتری ورودی بناها قرار دارد.

این بناها حدود ده کیلومتر دورتر از بزرگراه ملی ۷۵ هند (که در جهت شرق-غرب کشیده شده) قرار دارند و حدود ۵۰ کیلومتر از شهر چاتارپور فاصله دارند. چاتارپور از طریق بزرگراه ملی ۸۶ هند (که در جهت جنوب‌غربی – شمال‌شرقی امتداد دارد) به بوپال، مرکز ایالت مادیا پرادش، متصل است.

معبد بهاند دوا مربوط به سدهٔ دهم میلادی در راجستان ساخته شده‌است و در سبک معابد خاجوراهو بنا گردیده. این معبد اغلب با نام «خاجوراهوی کوچک» شناخته می‌شود.

معابد خاجوراهو، تقریباً همهٔ طرح‌های معبدهای هندو، از یک طراحی هندسی شبکه‌ای به نام واستو-پوروشه-ماندالا پیروی می‌کنند.^[۱۸] این طرح سه بخش مهم دارد: ماندالا به‌معنای دایره، پوروشه جوهرهٔ جهانی در هستهٔ سنت هندو، و واستو به‌معنای ساختار سکونت.^[۱۹] این طراحی، معبد هندو را در ساختاری متقارن، لایه‌لایهٔ هم‌مرکز و خودتکرار پیرامون هستهٔ معبد که گربهاگریها Garbhagriha نام دارد، سامان می‌دهد؛ جایی که اصل انتزاعی پوروشه و ایزد اصلی معبد جای دارند. شیکهارا یا برجک معبد بالای گربهاگریها برمی‌خیزد. این تقارن و ساختار در طراحی از باورهای مرکزی، اسطوره‌ها، جهت‌های اصلی و اصول ریاضیات برگرفته شده‌است.^[۲۰]

دایرهٔ ماندالا مربع را دربرمی‌گیرد. مربع به‌دلیل کمال خود و به‌عنوان محصول نمادین دانش و اندیشهٔ انسانی، مقدس دانسته می‌شود، در حالی‌که دایره زمینی، انسانی و قابل مشاهده در زندگی روزمره (مانند ماه، خورشید، افق، قطرهٔ آب، رنگین‌کمان) تلقی می‌گردد. هر یک دیگری را پشتیبانی می‌کند.^[۲۱] مربع به ۶۴ زیرمربع کامل تقسیم می‌شود که پادا نام دارند.^[۲۲]

معابد خاجوراهو از طرح شبکه‌ای ماندوکا واستوپوروساماندالا 8×8 (64) (چپ) که در معابد هندو یافت می‌شود، استفاده می‌کنند. بالای برهما پاداهای معبد، یک شیکارا (ویمانا یا مناره مخروطی) قرار دارد که به طور متقارن از هسته مرکزی بالا می‌رود، معمولاً به شکل دایره و مربع‌های چرخان با طرح لایه‌بندی متحدالمرکز (راست) که با بالا رفتن به سمت آسمان، از یکی به دیگری جریان می‌یابد.^[۲۳][۲۴]

بیشتر معابد خاجوراهو از شبکهٔ ۸×۸ (۶۴) پادا در طرح ماندوکا واستو-پوروشه-ماندالا بهره می‌برند، که در آن پیتها ماندالا (شبکهٔ مربعی) در طراحی برجک‌ها گنجانده شده‌است.^[۲۵] ایزد اصلی یا لینگاها در برهما پاداهای این شبکه جای گرفته‌اند.

معماری این بناها نمادین است و باورهای مرکزی هندو را از طریق شکل، ساختار و آرایش اجزای خود بازتاب می‌دهد.^[۲۶] مانداپاها و همچنین هنرها در معابد خاجوراهو در الگوهای متقارن و تکرارشونده چیده شده‌اند، هرچند هر تصویر یا پیکره ویژگی‌های خاص خود را دارد. جایگاه نسبی تصاویر تصادفی نیست، بلکه در کنار هم مفاهیم را بیان می‌کنند، همان‌گونه که واژه‌های پیوسته جمله‌ها و بندها را برای بیان اندیشه‌ها می‌سازند.^[۲۷] این الگوی فراکتال در معابد هندو رایج است.^[۲۸] پیکره‌ها و پنل‌های گوناگون دارای کتیبه هستند. بسیاری از کتیبه‌های دیوارهای معابد، شعرهایی با معانی دوگانه‌اند، چیزی که ساختار پیچیدهٔ سانسکریت در ترکیب‌های خلاقانه امکان‌پذیر می‌سازد.^[۲۹]

تمام معابد خاجوراهو، به جز یکی، رو به طلوع خورشید هستند و ورودی برای عابدان از این سمت شرقی است.

بر فراز واستو-پوروشه-ماندالا هر معبد، سازه‌ای با گنبد قرار دارد که شیکهارا Shikhara (یا وی‌مانا Vimana، برجک) نامیده می‌شود.^[۳۰] گونه‌های متفاوت در طراحی برجک‌ها از تفاوت در درجات چرخش مربع‌ها ناشی می‌شوند. در برخی منابع، شیکهارای معبد به کوه کایلاش یا کوه مرو، جایگاه اسطوره‌ای ایزدان، پیوند داده شده‌است.^[۳۱]

تصویری از مناره‌های معبد خاجوراهو (شیکارا، ویمانا) که با استفاده از اصل دایره‌های متحدالمرکز و مربع‌های چرخان ساخته شده‌اند. چهار مناره (چپ) در بالا نشان داده شده است، در حالی که نمای داخلی یکی از سقف‌های شیکارا (راست) طرح متقارن را نشان می‌دهد.

در هر معبد، فضای مرکزی معمولاً توسط یک راهرو احاطه شده است تا زائر بتواند در اطراف آن قدم بزند و به طور آیینی پوروشا و خدای اصلی را طواف کند. ^[۲۳] ستون‌ها، دیوارها و سقف‌های اطراف فضا، و همچنین نمای بیرونی آن، دارای حکاکی‌ها یا تصاویر بسیار مزین از چهار هدف درست و ضروری زندگی - کاما، آرتا، دارما و موکشا - هستند. این گردش در جهت عقربه‌های ساعت، پراداکشینا نامیده می‌شود. ^[۳۲]

معابد بزرگتر خاجوراهو همچنین دارای تالارهای ستون‌داری به نام مانداپا هستند.^[۳۳] یکی از آنها در نزدیکی ورودی، در ضلع شرقی، به عنوان اتاق انتظار برای زائران و مریدان عمل می‌کند. مانداپاها نیز بر اساس اصول تقارن، شبکه‌ها و دقت ریاضی چیده شده‌اند. این استفاده از همان اصل معماری اساسی در معابد هندو در سراسر هند رایج است. ^[۳۴] هر معبد خاجوراهو به طور متمایزی تراشیده شده است، اما اصول مشترک مرکزی را تقریباً در تمام معابد هندو تکرار می‌کند، اصولی که سوزان لواندوفسکی از آن به عنوان "ارگانیسمی از سلول‌های تکرارشونده" یاد می‌کند. ^[۳۵]

مجموعه بناهای تاریخی خاجوراهو در زمان حکومت سلسله چاندلا ساخته شده‌است. فعالیت ساختمان تقریباً بلافاصله پس از ظهور قدرت آنها آغاز شد، در سرتاسر پادشاهی آنها بعداً به عنوان بوندلخند شناخته شد. بیشتر معابد در زمان سلطنت پادشاهان هندو Yashovarman و Dhanga ساخته شده‌اند. میراث یاوشوارمان به بهترین وجه توسط معبد لاکشمانا به نمایش گذاشته شده‌است. معبد ویشواناتا به بهترین وجه شاهنشاهی پادشاه داانگا را برجسته می‌کند.

معابد خاجوراهو در حدود 35 مایلی شهر قرون وسطایی ماهوبا، ^[۳۶] پایتخت سلسله چاندلا، در منطقه کالینجار ساخته شده‌اند. در ادبیات باستانی و قرون وسطایی، از پادشاهی آنها با نام‌های جیجوتی، ججاهوتی، چیه-چی-تو و ججاکابهوکتی یاد شده است. ^[۳۷]

اولین اشاره مستند به خاجوراهو در سال ۶۴۱ توسط شوان‌زانگ، زائر چینی، صورت گرفته است که مواجهه با چندین صومعه غیرفعال بودایی و دوازده معبد هندو با هزاران برهمن پرستنده را توصیف کرده است. ^[۳۸] در سال ۱۰۲۲ میلادی، ابوریحان بیرونی، مورخ ایرانی که محمود غزنوی را در حمله به کالنجار همراهی می‌کرد، از خاجوراهو نام برده است. او از خاجوراهو به عنوان پایتخت جاجاهوتی یاد می‌کند. ^[۳۹] این حمله ناموفق بود و زمانی که پادشاه هندو موافقت کرد که برای پایان دادن به حمله و ترک آنجا، به محمود غزنوی باج بپردازد، توافق صلح حاصل شد. ^[۴۰]

از میان معابد بازمانده، شش مورد به شیوا، هشت نفر به ویشنو و وابستگی‌های وی، یکی به گانشا، دیگری به خدای خورشید، سه تا به جین تریتانکارس اختصاص یافته‌است. برای برخی از ویرانه‌ها، شواهد کافی برای اختصاص معبد به خدایان خاص با اطمینان وجود ندارد. یک بررسی کلی از مجموعه نشان می‌دهد که اصل طراحی ماندالایی نمادین هندو از مربع و محافل در هر نقشه و طراحی معبد موجود است. علاوه بر این، قلمرو در سه مثلث گذاشته شده‌است که برای شکل‌گیری یک پنج ضلع همگرا می‌شوند. محققان گمانه‌زنی می‌کنند که این نشان دهنده سمبلیسم هندو برای سه قلمرو یا تریلوکیناتا، و پنج ماده کیهانی یا panchbhuteshvara است. سایت معبد شیوا، کسی که زندگی را از بین می‌برد و بازیافت می‌کند، برجسته می‌شود و بدین ترتیب کنترل رقص کیهانی زمان، تکامل و انحلال را کنترل می‌کند.

از بین همه معابد، معبد ماتانژشوار یک مکان عبادت فعال است. این یکی دیگر از معابد شبکه مربع است که دارای یک لنگام بزرگ ۲٫۵ متر (۸٫۲ فوت) و ۱٫۱ متر قطر ۱٫۱ متر (۳٫۶ فوت) است که روی یک سکوی به قطر ۷٫۶ متر (۲۵ فوت) قرار گرفته‌است. پر بازدیدترین معبد، کندریه مهادف، مساحتی در حدود ۶٫۵۰۰ فوت مربع و یک شیخارا (اسپایر) دارد که از ۱۱۶ پا بالا می‌رود.

جشنواره رقص خاجواهاهو همه ساله در ماه فوریه برگزار می‌شود. این برنامه شامل رقص‌های کلاسیک مختلف هند است که در برابر پس زمینه‌های معابد Chitragupta یا Vishwanath قرار دارد.

1. ↑ یادکرد ۱
2. ↑ یادکرد ۲
3. ↑ یادکرد ۲
4. ↑ یادکرد ۳
5. ↑ یادکرد ۴
6. ↑ یادکرد ۱
7. ↑ یادکرد ۲
8. ↑ یادکرد ۳
9. ↑ یادکرد ۴
10. ↑ یادکرد ۱
11. ↑ یادکرد ۲
12. ↑ یادکرد ۳
13. ↑ یادکرد ۱
14. ↑ یادکرد ۲
15. ↑ یادکرد ۱
16. ↑ یادکرد ۱
17. ↑ Meister, Michael W. (April–June 1979). "Maṇḍala and Practice in Nāgara Architecture in North India". Journal of the American Oriental Society. 99 (2): 204–219. doi:10.2307/602657. JSTOR 602657.
18. ↑ یادکرد ۱
19. ↑ یادکرد ۲
20. ↑ یادکرد ۱
21. ↑ یادکرد ۱
22. ↑ یادکرد ۲
23. 1 2 Stella Kramrisch, The Hindu Temple, Vol 1, Motilal Banarsidass, شابک ‎۹۷۸−۸۱−۲۰۸−۰۲۲۲−۳
24. ↑ Meister, Michael W. (March 2006). "Mountain Temples and Temple-Mountains: Masrur". Journal of the Society of Architectural Historians. 65 (1): 26–49. doi:10.2307/25068237. JSTOR 25068237.
25. ↑ یادکرد ۱
26. ↑ یادکرد ۱
27. ↑ یادکرد 2
28. ↑ یادکرد ۳
29. ↑ یادکرد ۴
30. ↑ یادکرد ۱
31. ↑ یادکرد ۲
32. ↑ Susan Lewandowski, The Hindu Temple in South India, in Buildings and Society: Essays on the Social Development of the Built Environment, Anthony D. King (Editor), شابک ‎۹۷۸−۰۷۱۰۲۰۲۳۴۵, Routledge, pp 68-69
33. ↑ "Mandapa". Wikipedia (به انگلیسی). 2025-12-09.
34. ↑ Trivedi, K. (1989). Hindu temples: models of a fractal universe. The Visual Computer, 5(4), 243-258
35. ↑ Susan Lewandowski, The Hindu Temple in South India, in Buildings and Society: Essays on the Social Development of the Built Environment, Anthony D. King (Editor), شابک ‎۹۷۸−۰۷۱۰۲۰۲۳۴۵, Routledge, Chapter 4
36. ↑ Philip Wilkinson (2008), India: People, Place, Culture and History, شابک ‎۹۷۸−۱۴۰۵۳۲۹۰۴۰, pp 352-353
37. ↑ Mitra (1977), The early rulers of Khajuraho, شابک ‎۹۷۸−۸۱۲۰۸۱۹۹۷۹
38. ↑ Philip Wilkinson (2008), India: People, Place, Culture and History, شابک ‎۹۷۸−۱۴۰۵۳۲۹۰۴۰, pp 352-353
39. ↑ Philip Wilkinson (2008), India: People, Place, Culture and History, شابک ‎۹۷۸−۱۴۰۵۳۲۹۰۴۰, pp 352-353
40. ↑ Mitra (1977), The early rulers of Khajuraho, شابک ‎۹۷۸−۸۱۲۰۸۱۹۹۷۹