محرم (خویشاوند)
مَحرَم اصطلاحی در اسلام است که منظور از آن خویشاوندانی هستند که ازدواج با آنها حرام ابدی میباشد و به سه دستهٔ محارم نَسَبی و سببی و رِضاعی تقسیم میگردد. در این فهرست، فقها نام «همسر» را نمیآورند زیرا منظور از محارم در اصل، محارم نکاح است که ازدواج با آنها حرامِ ابدی میباشد اما همسر با طلاق نامحرم میشود؛ برای نمونه مادرزن حتی پس از طلاق دخترش تا ابد با آن داماد پیشین محرم میماند. برابر نظر مشهور فقها در تفسیر آیات حجاب، نمایاندن تمام بدن حتی پستانها – به استثنای عورتِ پیش و پسِ پایینتنه – به همهٔ محارم جایز است اما فقط همسر میتواند عورتِ پیش و پسِ پایینتنه را ببیند.[۱][۲][۳] فهرست محارم بر مبنای فقه اسلامی در مواد ۱۰۴۵ تا ۱۰۴۷ قانون مدنی ایران مصوب ۱۳۱۳ هجری خورشیدی تقریر شده است.[۴]
محارم نَسَبی (خویشان خونی)
- پدر و مادر هرچه بالاتر رود. مانند مادرِ پدربزرگ.
- فرزند هرچه پایینتر رود. مانند نوه و نتیجه و نبیره و ندیده.
- برادر و خواهر.
- تنی (پدر و مادر یکسان)
- ناتنی (نابرادری و ناخواهری)
- پدری (پدر یکسان و مادر متفاوت)
- مادری (پدر متفاوت و مادر یکسان)[الف]
- برادرزاده و خواهرزاده هرچه پایینتر رود. مانند نوهٔ نابرادری.
- برادر و خواهرِ پدر و مادر (یعنی عمو و عمه و دایی و خاله) هرچه بالاتر رود. مانند عموی مادر.
محارم سببی (خویشان پیوندی)
- پدر و مادرِ همسر (پدرشوهر و پدرزن و مادرشوهر و مادرزن) هرچه بالاتر رود. مانند پدربزرگ شوهر.
- همسرِ فرزند (داماد و عروس)
دربارهٔ پدر ناتنی و مادر ناتنی و فرزند ناتنی برای تحقق محرمیّت، دخول جنسی از پیش یا پس بهاندازهٔ ختنهگاه[ب] با همسر کنونی شرط است:
- همسرِ مدخولهٔ پدر (نامادری)
- همسرِ مدخولهٔ مادر (ناپدری)
- فرزندِ همسرِ مدخوله (ناپسری و نادختری)[پ] هر چه پایینتر رود. که بدیهیاست از سایر همسرانِ او – شوهر پیشین و زن پیشین یا زن دیگر در صورت چندهمسری – هستند. مانند نوهٔ همسر.
گفتنیاست پدرخوانده و مادرخوانده که کودکی را به سرپرستی گرفتهاند با فرزندخوانده محرم نمیشوند هرچند در قانون ایران ازدواج با فرزندخوانده با محدودیت روبرو بوده و پس از فسخ سرپرستی تنها با تشخیص مصلحت دادگاه و اخذ نظر سازمان بهزیستی ممکن است.[۱۰]
محارم رِضاعی (خویشان همشیر)
دایرهٔ محارم رضاعی در فقه اسلامی، منطبق بر محارم نَسَبی بوده و برخلاف نص قرآن فقط شامل پدر و مادر و برادر و خواهر رضاعی نمیشود. در فقه، دو کودکی که از یک مادر شیر خوردهاند نیز در صورت وجود شرایط خواهر و برادر رضاعی خواهند بود. همچنین خویشاوندی رضاعی موجب ارث نمیگردد و تنها در حرمت ازدواج مؤثر است. در قرآن به صرف همشیر بودن اشاره شده اما در فقه، شرایط تفصیلی برای آن ذکر گردیده است. در ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی ایران مصوب ۱۳۱۳ که بر مبنای نظر مشهور فقهی شیعه نوشته شده، چنین آمده است:[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]
ماده ۱۰۴۶– قرابتِ رضاعی از حیثِ حرمتِ نکاح در حکمِ قرابتِ نَسَبی است مشروط بر این که:
- اولاً شیرِ زن از حملِ مشروع حاصل شده باشد.
- ثانیاً شیر مستقیماً از پستان مکیده شده باشد.
- ثالثاً طفل لااقل یک شبانهروز و یا ۱۵ دفعهٔ متوالی، شیرِ کامل خورده باشد بدون اینکه در بین، غذای دیگر یا شیرِ زنِ دیگر را بخورد.
- رابعاً شیر خوردنِ طفل قبل از تمام شدنِ دو سال از تولدِ او باشد.
- خامساً مقدارِ شیری که طفل خورده است از یک زن و از یک شوهر باشد بنابراین اگر طفل در شبانهروز مقداری از شیرِ یک زن و مقداری از شیرِ زنِ دیگر بخورد موجبِ حرمت نمیشود، اگرچه شوهرِ آن دو زن یکی باشد و همچنین اگر یک زن: یک دختر و یک پسرِ رضاعی داشته باشد که هریک را از شیرِ متعلق به شوهرِ دیگر شیر داده باشد آن پسر و یا آن دختر، برادر و خواهرِ رضاعی نبوده و ازدواج بین آنها از این حیث ممنوع نمیباشد.
در قرآن
محارم در قرآن در سه دستهآیه آمده است: نخست محارم نکاح را که ازدواج با آنها حرام است، برشمرده است. دو دسته آیهٔ دیگر در آیات حجاب آمده و محارم حجاب (آزاد از نگریستن) و محارم پردهنشینی (آزاد از معاشرت بیپرده با همسران محمد) را ذکر میکند:
- محارم نکاح در آیات ۲۲ تا ۲۴ سورهٔ نسا آمدهاند که اساس شناسایی محارم در فقه هستند:
و نکاح نکنید آنان را که پدرانتان نکاح کردند از زنان؛ مگر آنچه گذشته است که آن فحشایی و خشمی و چه بد راهی است. (نسا/۲۲) حرام شده است بر شما مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمههایتان و خالههایتان و برادرزادگانتان و خواهرزادگانتان و مادرانتان؛ آنان که شیرتان دادند و خواهرانتان در شیر و مادرانِ زنانتان و دخترانی که در دامانتان هستند از زنانی که دخول کردهاید بر آنان، پس اگر دخول نکردهاید بر آنان بر شما باکی نیست و همسرانِ فرزندانتان؛ آنان که از صُلبهای (کمرهای) شما هستند و آنکه جمع کنید میانِ دو خواهر مگر آنچه گذشته است. همانا خداوند آمرزندهٔ مهربان است. (نسا/۲۳) و زنانِ مُحصَن (کنارهجو) مگر آنچه دستهایتان دارا شد (برده یا زیردست) [نیز بر شما حرام است.] دستورِ خداست بر شما و غیر از این [زنان نامبرده] برای شما حلال است که [زنان دیگر را] با داراییِ خود بخواهید چنانچه کنارهجو باشید و بدکار نباشید. و زنانی را که از آنان بهرهمند شدهاید اجرتهایشان (مهریه) را فریضه است که به آنان بدهید و بر شما گناهی نیست که پس از [تعیین اجرتِ] فریضه با یکدیگر [بر کاهش یا افزایش آن] توافق کنید. بیگمان خداوند دانای سنجیدهکار است. (نسا/۲۴)[۱۵]
- محارم پردهنشینی در آیهٔ ۵۵ سورهٔ احزاب آمده است. در میان این محارم، نامی از پدرشوهر و ناپسری و داماد و پدر رِضاعی (همشیر) و برادر رضاعی و برادرزاده و عمو و دایی نیست در حالی که در سورهٔ نسا در فهرست محارم نکاح به تلویح و تصریح آمدهاند؛ چرا که برای نمونه محمد در آن زمان، پسر و پدری نداشته تا زنانش از پردهنشینی در برابر آنها معاف شوند:[۱۶]
بر آنان [زنان محمد] باکی نیست در پدرانشان و نه پسرانشان و نه برادرانشان و نه برادرزادگانشان و نه خواهرزادگانشان و نه زنانشان و نه آنچه دارا شد دستهایشان [برده یا زیردست] و از خدا پرهیز کنید که خدا بر همهچیز گواه است. (احزاب/۵۵)[۱۷]
- محارم حجاب در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور؛ در این آیه، عمو و دایی و داماد و ناپدری و نابرادری و پدر رِضاعی (همشیر) و برادر رضاعی نیامدهاند حال آنکه در سورهٔ نسا تصریحاً و تلویحاً جزو محارم نکاح هستند. با این همه در فقه، تفاوتی میان محارم حجاب و محارم نکاح نیست و زنان از حجاب در برابر عمو و دایی و… نیز معافاند البته فقها نمایان کردن عورتِ پیش و پسِ پایینتنه را فقط برای همسر مجاز میدانند؛ بنابراین طبق قول مشهور فقهی، نمایان بودن پستانها در برابر همهٔ محارم اعم از نسبی و سببی و رضاعی جایز است.[۱][۲][۳] افزون بر این دایرهٔ محارم رضاعی منطبق بر محارم نسبی بوده و برخلاف نص قرآن فقط شامل پدر رضاعی و برادر رضاعی نمیشود:[۱۸]
و به زنانِ مؤمن بگو چشمهای خود را فروپوشند[۱۹] و شرمگاههای خود را نگه دارند[۲۰] و اندامشان[۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶] را آشکار نسازند، مگر آنچه از آن پیداست، و روسریهای خویش را به سینههایشان بزنند. اندامشان را آشکار نسازند مگر به شوهرانشان یا پدرانشان یا پدرانِ شوهرانشان یا پسرانشان یا پسرانِ شوهرانشان یا برادرانشان یا برادرزادگانشان یا خواهرزادگانشان یا زنانشان[۲۷][۲۸][۲۹] یا آنچه دارا شد دستهایشان[۳۰][۳۱] یا پیروانی از مردان که نیاز شدید ندارند[۳۲][۳۳][۳۴] یا کودکان؛ کسانی که بر عورتهای زنان چیره نشدهاند[۳۵][۳۶][۳۷] و [زنان] پاهایشان را برای اینکه از اندامِ خویش آنچه نهفته دارند دانسته[۳۸] گردد، [بر زمین] نزنند. و همگان بازگشت کنید به سوی خدا ای مؤمنان؛ شاید که رستگار شوید. (نور/۳۱)[۳۹]
جستارهای وابسته
یادداشت
- ↑ اصطلاحات اخوه یا کَلالهٔ ابوینی (تنی)، اَبی و اُمّی (ناتنی) نیز در فقه اسلامی دربارهٔ برادر و خواهر به کار میروند.
- ↑ منظور از «دخول» در تمام موارد کاربرد ولو در صورت عدم تصریح، دخول به اندازهٔ ختنهگاه در پیشِ زن (واژن) است که در نظر اغلب فقها، پسِ زن (مقعد)[۶][۷] را نیز در بر میگیرد؛ مگر در اِحصان و نیز ازالهٔ پردهٔ بکارت که اکثر فقها تنها ناظر به دخول در پیشِ زن میدانند هرچند اقلیتی برآنند که دخول از هر کدام از پیش و پس زن موجب تحقق ازاله بکارت و خروج از دوشیزگی میگردد.[۸] در قرآن فرد کنارهجو از آمیزش جنسی حرام اعم از اینکه مطلقاً کنارهجو (مجرد) بوده یا همسردار باشد، مُحصَن نامیده میشود. با این همه در فقه اسلامی کسی را محصن مینامند که دارای همسر دائم یا برده بوده، با وی در حد دخول از واژن آمیزش کرده و با تفاوتهایی در مرد و زن دسترسی به همسر برای آمیزش داشته باشد نه اینکه بهواسطه عواملی همچون سفر و بیماری، همبستری منتفی باشد. البته دربارهٔ قذف (توهین جنسی با نسبت دادن زنا و لواط به کسی) فرد مجرد نیز با داشتن بلوغ و خرد و آزادی (برده نبودن) و مسلمان بودن و حسب مورد زناکار یا لواطکار نبودن، محصن تلقی میشود.[۹]
- ↑ اصطلاحات ربیب (ناپسری) و ربیبه (نادختری) نیز در فقه اسلامی برای اشاره به فرزند ناتنی به کار میرود.
پانویس
- 1 2 واکاوی دیدگاه فقیهان امامیه در حد پوشش محارم، رضا حقپناه و ابراهیم محمدزاده مزینان، دوفصلنامهٔ آموزههای فقه عبادی وابسته به دانشگاه علوم اسلامی رضوی وابسته به آستان قدس رضوی، بهار و تابستان ۱۴۰۱، سال سوم، ش۴
- 1 2 حد پوشش لازم زن در برابر محارم و جواز نگاه مرد به محارمش چیست؟، تارنمای اسلامکوئست
- 1 2 احکام زینت زنان از دیدگاه مذاهب پنجگانهٔ اسلامی، زینب بهزادی و عبدالجبار زرگوشنسب و طاهر علیمحمدی، فصلنامهٔ پژوهش در فقه و حقوق، تابستان ۱۳۹۶، سال دوم، ش۴، ص۱۰۴، تارنمای نورمگز
- ↑ «قانون مدنی مصوب ۱۳۰۷–۱۳۱۴ با اصلاحات بعدی».
- ↑ ترجمهٔ تفسیر المیزان، سید محمدحسین طباطبایی تبریزی، ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴، ۲۰ جلد، جلد ۱۰، ص۵۳۶
- ↑ «آیا دخول در دبر هم حکم دخول در قبل را دارد؟». eshia.ir. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۷.
- ↑ «محرمات سببی (ربیبه)». eshia.ir. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۸.
- ↑ خلیلی, مرتضی; توکلی, علی; توکلی, سجاد (1401-01-04). "بررسی و تحلیل معیار بکارت در فقه امامیه و فقه اهل سنت". پژوهشنامه مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی. 3 (2): 200–216.
{{cite journal}}: Check date values in:|date=(help) - ↑ درآمدی بر اصول فقه فتیانی، اکبر جباری، آبادان: نشر پرسش، چاپ نخست، ۱۳۹۲، ص۴۳۴
- ↑ بررسی ازدواج فرزندخوانده با سرپرست در حقوق ایران، اَفقَه آلاسادات و اعظم خوشصورت موفق، فصلنامهٔ زن و مطالعات خانواده وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی، بهار ۱۴۰۰، سال چهاردهم، ش۵۱
- ↑ تحلیل فقهی ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی، سید مصطفی سعادت مصطفوی، دوفصلنامهٔ پژوهشنامهٔ حقوق اسلامی وابسته به دانشگاه امام صادق، پاییز و زمستان ۱۳۹۴، سال شانزدهم، ش۴۲، ص۶۹ تا ۸۹
- ↑ جمعی از فقها (۷ فروردین ۱۳۹۵). «فهرست محارم». تارنمای هدانا.
- ↑ «محارم چه کسانی هستند؟». مجمع جهانی شیعهشناسی. ۱۷ مرداد ۱۳۹۵.
- ↑ ناصر مکارم شیرازی. «استفتائات دربارهٔ محارم». پایگاه اطلاعرسانی دفتر ناصر مکارم شیرازی.
- ↑ متن و ترجمههای آیات ۲۲ تا ۲۴ نسا
- ↑ تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ ۳۲، ۱۳۷۴، ۲۷ جلد، جلد ۱۷، ص۴۱۳
- ↑ متن و ترجمههای آیهٔ ۵۵ احزاب
- ↑ حجاب، محمدتقی شهیدی، درس خارج فقه ۱۳ اسفند ۱۳۹۶
- ↑ فرهنگ قرآن، عبدالنبی امامی، قم: انتشارات مطبوعات دینی، ۱۳۸۹، ۳ جلد، جلد ۳، ص۳۶۵
- ↑ قاموس قرآن، سید علیاکبر قریشی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق، ۷ جلد، جلد ۳، ص۳۴۸ و جلد ۵، ص۱۵۷
- ↑ تفسیر رازی، فخرالدین رازی (زادهٔ ۵۲۸ه.ش/1149م)، بیروت: احیاء التراث العربی، ۳۲ جلد، جلد ۲۳، ص۲۰۵
- ↑ مسئلهٔ حجاب، مرتضی مطهری (مجموعه آثار، جلد ۱۹، ص۴۸۱ در شرح رأی فخر رازی)
- ↑ آیاتالاحکام در آثار شهید مصطفی خمینی، علیاکبر ذاکری، نشریهٔ حوزه، ۲۰ شهریور ۱۳۷۶، ش۸۱، ص۱۰۸ (مورد ۴) و ۱۰۹
- ↑ مستند تحریرالوسیله، سید مصطفی خمینی، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۲ جلد، جلد ۲، ص۴۲۳
- ↑ معنای واژهٔ زینت در قرآن و پاسخ به نقدها، محمدباقر بهبودی، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۸، تارنمای آثار محمدباقر بهبودی
- ↑ تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ ۳۲، ۱۳۷۴، ۲۷ جلد، جلد ۱۴، ص۴۳۹
- ↑ تفسیر رازی، فخر رازی (زادهٔ ۵۲۸ه.ش/1149م)، بیروت: احیاء التراث العربی، ۳۲ جلد، جلد ۲۳، ص۲۰۷
- ↑ اظهار زینت و حکم آن، خالد غفوری، فصلنامهٔ فقه اهل بیت، تابستان ۱۳۸۷، سال چهاردهم، ش۵۴، ص۱۵۹
- ↑ حجاب شرعی در عصر پیامبر، امیرحسین ترکاشوند، اردیبهشت ۱۳۹۰، ص۵۸۴
- ↑ مسئلهٔ حجاب، مرتضی مطهری (مجموعه آثار، انتشارات صدرا، ۱۳۹۰، جلد ۱۹، ص۴۹۴)
- ↑ بحث دربارهٔ معنای ملک یمین در قرآن، ابوالحسن بنیصدر و نیما حقپور، ۲۱ آذر ۱۳۹۵، تارنمای انقلاب اسلامی در هجرت
- ↑ المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی (زادهٔ ۳۳۳ه.ش/954م)، تصحیح صفوان عدنان الداودی، دمشق: دار القلم، چاپ نخست، ۱۴۱۲ق، ص۷۲
- ↑ ترجمهٔ المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی (زادهٔ ۳۳۳ه.ش/954م)، ترجمهٔ غلامرضا خسروی حسینی، تهران: انتشارات مرتضوی، ۱۳۷۴، ۳ جلد، جلد ۱، ص۱۶۶، کتابخانهٔ دیجیتال نور
- ↑ اظهار زینت و حکم آن، خالد غفوری، فصلنامهٔ فقه اهل بیت، تابستان ۱۳۸۷، سال چهاردهم، ش۵۴، ص۱۴۹
- ↑ قاموس قرآن، سید علیاکبر قریشی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق، ۷ جلد، جلد ۴، ص۲۷۶
- ↑ تفسیر روان، علی مشکینی اردبیلی، قم: انتشارات دار الحدیث، ۱۳۹۲، ۸ جلد، جلد ۵، ص۲۸۹، کتابخانهٔ دیجیتال نور
- ↑ پوشش زن در برابر صبی ممیز، سید مجتبی نورمفیدی، درس خارج فقه ۴ آبان ۱۴۰۰
- ↑ رابطهٔ حجاب و عفاف در اسلام (ذیل پاسخ به نقد معنای یُعلَم)، محمدباقر بهبودی، تاریخ نشر در تارنما: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۸، تارنمای آثار محمدباقر بهبودی
- ↑ متن و ترجمههای آیهٔ ۳۱ نور
