محمدولی فرمانفرمائیان
محمدولی میرزا فرمانفرمائیان | |
|---|---|
 محمدولی فرمانفرمائیان | |
| وزیر کار و تبلیغات | |
| دوره مسئولیت ۱۳۲۵ – ۱۳۲۵ | |
| پادشاه | محمدرضا پهلوی |
| نخستوزیر | احمد قوام |
| پس از | مظفر فیروز |
| پیش از | احمد آرامش |
| نماینده مجلس شورای ملی (دوره چهارم) | |
| دوره مسئولیت ۱۳۰۰ – ۱۳۰۲ | |
| حوزه انتخاباتی | تبریز |
| نماینده مجلس شورای ملی (دوره پنجم) | |
| دوره مسئولیت ۱۳۰۲ – ۱۳۰۴ | |
| حوزه انتخاباتی | تبریز |
| نماینده مجلس شورای ملی (دوره ششم و هفتم) | |
| دوره مسئولیت ۱۳۰۵ – ۱۳۰۹ | |
| حوزه انتخاباتی | تبریز |
| نماینده مجلس شورای ملی (دوره سیزدهم و چهاردهم) | |
| دوره مسئولیت ۱۳۲۰ – ۱۳۲۶ | |
| حوزه انتخاباتی | سرآب و میانه |
| اطلاعات شخصی | |
| زاده | ۱۲۶۹ تهران |
| درگذشته | ۱۳۶۸ ژنو |
| ملیت | ایرانی |
| فرزندان | ۲ |
محمدولی میرزا (۱۲۶۹ تهران – ۱۳۶۸ ژنو) با نام خانوادگی فرمانفرمائیان شاهزاده قاجار و دولتمرد دوران قاجار و پهلوی بود.
زندگی خانوادگی
محمدولی میرزا فرمانفرماییان از خاندان قاجار بود. پدرش، عبدالحسین میرزا فرمانفرما، نوهٔ عباس میرزا و از چهرههای سیاسی و حکومتی در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی بود و در مناصب مختلف حکومتی خدمت کرده است.[۱] مادرش، عزتالسلطنه، دختر مظفرالدینشاه بود که از پیوندهای خانوادگی مهم در سلسله قاجار بهشمار میرود.
او از همسر اولش دختری بهنام سعیده و از همسر دومش شمسفر عدل (۱۲۸۹–۱۳۸۴)، خواهر پروفسور یحیی عدل، دختری بهنام گلناز داشت.[۲][۳]
در میان خویشاوندان نزدیک او چند عضو خانواده در عرصههای اجتماعی و سیاسی فعالیت برجستهای داشتند. از جمله مریم فیروز که دختر عبدالحسین میرزا فرمانفرما بود و بهعنوان یکی از فعالان زن در حزب توده ایران شناخته میشود؛ او بخش زنان این حزب را پایهگذاری کرد و پس از مبارزات سیاسی با نورالدین کیانوری، از رهبران حزب توده، ازدواج کرد و همواره به فعالیتهای سیاسی و حقوق زنان ادامه داد.[۴] همچنین خداداد فرمانفرمائیان، از دیگر فرزندان عبدالحسین میرزا فرمانفرما و از اقتصاددانان و بانکداران برجستهٔ ایران و رئیس پیشین بانک مرکزی ایران در دوره پهلوی بود که نقش مهمی در سیاست اقتصادی ایران ایفا کرد.[۵] علاوه بر آن، ستاره فرمانفرمائیان یکی دیگر از اعضای خاندان بود که بهعنوان «مادرِ کار اجتماعی» در ایران شناخته میشود و در تاسیس مدرسهٔ اجتماعی و حرکتهای خیریه و خدمات رفاهی برای گروههای محروم نقش داشته است.[۶]
زندگی سیاسی
وی در تهران و اروپا تحصیل کرد و سپس وارد خدمت دولت شد. در سالهای ۱۲۹۵ و ۱۲۹۶ خورشیدی در مالیه آذربایجان مسئولیت داشت.
مجلس چهارم و پنجم شورای ملی
وی در سال ۱۳۰۰ در دوره چهارم قانونگذاری به نمایندگی از تبریز به مجلس شورای ملی راه یافت.[۷]
محمدولی میرزا در سال ۱۳۰۲ در دوره پنجم نیز بار دیگر به نمایندگی تبریز انتخاب شد.[۸] این بار مقومالملک نماینده شهر ری به اعتبارنامه اش اعتراض و او را متهم به فساد مالی و اختلاس در دوران مسئولیتش در مالیه آذربایجان کرد اما مجلس پس از شنیدن دفاعیات محمدولی میرزا با ۶۵ رأی موافق در برابر ۳۸ رأی مخالف به اعتبارنامه اش رأی داد.[۹] در این دوره از مجلس دو برادرش عباس میرزا سالارلشکر و فیروز میرزا نصرتالدوله نیز نماینده بودند.[۱۰] این از موارد نادری است که سه برادر با هم نماینده مجلس بودهاند.
در همین دوره پنجم مجلس در پانزدهم اردیبهشت ۱۳۰۴ حذف القاب در مجلس شورای ملی به رأی گذاشته شد، محمدولی میرزا به مخالفت برخاست و گفت:
«شما چکار دارید؟ بگذارید هر کس هر لقب داشتهاست و بگذارد این لقب را با خودشان به گور ببرند. حالا خوب یا بد القاب یک چیزی است که از قدیم مرسوم بودهاست. اینجا یکی از آقایان اظهار کردند که از زمان خلفا بودهاست و از هزار و صد سال قبل یک لقبهایی در مملکت ما داده شدهاست و این ترتیب در جاهای دیگر هم معمول است».[۱۱]
مجلس ششم و هفتم شورای ملی
محمدولی میرزا پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه در دورههای ششم[۱۲] و هفتم نیز کرسی نمایندگی خود را از تبریز حفظ کرد.
مجلس سیزدهم و چهاردهم شورای ملی
وی با مغضوب و کشته شدن برادرش نصرتالدوله از نمایندگی کنار گذاشته شد. ولی در آخرین انتخابات مجلس شورای ملی در زمان رضا شاه که در تابستان ۱۳۲۰ برگزار شد، توانست بار دیگر و این بار از حوزه انتخابیۀ سرآب و میانه در دوره سیزدهم به مجلس بازگردد. در این دوره وی رهبر فراکسیون آذربایجان با عضویت تنی چند اشراف آذربایجان را بر عهده گرفت. این فراکسیون به دلیل مخالفت با شاه و انگلیس آماده بود به شرط حمایت نکردن شوروی از یک انقلاب اجتماعی در ایران، با این کشور همکاری نزدیکی داشته باشد. این نمایندگان امید داشتند احمد قوام را به قدرت برسانند.[۱۳]
در مجلس چهاردهم نیز فرمانفرمائیان کرسی نمایندگی خود را حفظ کرد.[۱۴] او در مجلس چهاردهم رهبر فراکسیون آزادی بود.[۱۵]
پس از آنکه برادرزادهاش مظفر فیروز که نخستین وزیر کار ایران بود، از این سمت کنار گذاشته شد، قوامالسلطنه او را به جایش منصوب کرد.
فرمانفرمائیان سپس برای شرکت در انتخابات دوره پانزدهم مجلس از وزارت کنار رفت و این بار از حوزه انتخابیه شهریار و ساوجبلاغ نامزد شد اما نتوانست به مجلس راه یابد.
جنگ جهانی اول
در پایان جنگ جهانی اول که کمونیست های روس املاک بسیاری را در آذربایجان تصرف کردند، محمد ولی میرزا برای تسویه حساب به مسکو رفت. او که خود را به شکل یک گدا درآورده بود، در مسیر شمال از گذرگاه های کوهستانی ترکیه عبور کرد اما توسط یک ژنرال ونزوئلایی به نام رافائل د نوگالس که در طرف آلمانی می جنگید دستگیر شد و نزدیک بود به عنوان جاسوس به او شلیک کند. محمد ولی میرزا تنها در آخرین لحظه فرار کرد زیرا با ژنرال به زبان فرانسوی صحبت کرد و ژنرال را بر آن داشت که همانطور که نوگلس در خاطرات خود می نویسد "او شاهزاده ای از دودمان فرمان فرما" است. پس از آن این دو با هم دوست شدند و محمد ولی میرزا بعداً به پاس قدردانی به نوگلس نشان داد. در خاطرات خود، رافائل دِ نوگالس، که در کتاب *Four Years Beneath the Crescent* تجربهٔ حضور در جبهههای جنگ جهانی اول را بازگو کردهاست، به دیدار و رویارویی با محمدولی میرزا در مسیر بازگشت از روسیه اشاره میکند.[۱۶]
پس از انقلاب ۱۳۵۷
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران را به همراه خانواده خود به مقصد ژنو سوئیس ترک کرد و تا زمانی که در سن 98 سالگی درگذشت به ایران بازنگشت.
آثار
- از روزگار رفته حکایت، بهکوشش منصوره اتحادیه[۱۷]
املاک و وضعیت اقتصادی
محمدولی میرزا فرمانفرمائیان از مالکین مهم آذربایجان بود و صاحب املاک وسیعی در سرآب، میاندوآب و میانه بود. بر پایهٔ یک مصاحبهٔ تاریخ شفاهی با خداداد فرمانفرمائیان، از اعضای خاندان فرمانفرما، محمدولی میرزا در دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی از جمله بزرگترین زمینداران ایران بهشمار میرفت و بنا بر روایت او، مالک بخش عمدهای از اراضی شهرستان میانه بود؛ منطقهای که در آن زمان حدود ۳۰ هزار نفر جمعیت داشت. این مالکیت گسترده در چارچوب نظام ارباب و رعیتی پیش از اجرای اصلاحات ارضی در ایران قرار میگرفت و جایگاه اقتصادی و اجتماعی او را در آذربایجان نشان میدهد.[۱۸]
نگارخانه
نمایندگان دورهٔ چهارم مجلس شورای ملی - محمدولی فرمانفرمائیان ستون چپ شماره ۱۴
نمایندگان دورهٔ چهارم مجلس شورای ملی - محمدولی فرمانفرمائیان شماره ۵۹
قسم نامه نمایندگان دوره چهارم مجلس شورای ملی - ۱ /۱۳۰۰/۴ تا ۳/۳۰/ ۱۳۰۲ ه.ش - امضای محمدولی فرمانفرمائیان ستون دوم از چپ، امضای دوم از پایین
قبر محمدولی فرمانفرمائیان در گورستان پتی-ساکونه در ژنو[۱۹]
جستارهای وابسته
دودمان
| دودمان محمدولی فرمانفرمائیان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Mohammad Vali Mirza Farman Farmaian». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۱۲ اسفند ۱۳۹۰.
- عاقلی، باقر (۱۳۸۳)، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران (جلد دوم)، تهران: نشر گفتار با همکاری نشر علم
- ↑ "FIRUZ, MARYAM". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 14 December 2025.
- ↑ "مصالحهنامهٔ ملک بین محمدولی فرمانفرمائیان و دخترش سعیده". Retrieved 14 December 2025.
- ↑ "گلناز فرمانفرمائیان". Retrieved 14 December 2025.
- ↑ "Maryam Farman Farmaian". Retrieved 14 December 2025.
- ↑ "Khodadad Mirza Farman Farmaian". Retrieved 14 December 2025.
- ↑ "Sattareh Farman-Farmaian, Iranian social worker". Retrieved 14 December 2025.
- ↑ آشنایی با تاریخ مجالس قانونگذاری در ایران، از دوره اول تا دوره شانزدهم. گروه مطالعات بنیادین حکومتی. ۱۳۸۴. ص. ۶۲.
- ↑ آشنایی با تاریخ مجالس قانونگذاری در ایران، از دوره اول تا دوره شانزدهم. گروه مطالعات بنیادین حکومتی. ۱۳۸۴. ص. ۷۶.
- ↑ «مذاکرات جلسه ۳۲ دوره پنجم مجلس شورای ملی هشتم سرطان ۱۳۰۳». بایگانیشده از اصلی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافتشده در ۳ مارس ۲۰۲۰.
- ↑ آشنایی با تاریخ مجالس قانونگذاری در ایران، از دوره اول تا دوره شانزدهم. گروه مطالعات بنیادین حکومتی. ۱۳۸۴. ص. ۷۹.
- ↑ «مذاکرات جلسه ۱۶۰ دوره پنجم مجلس شورای ملی پانزدهم اردیبهشت ۱۳۰۴».
- ↑ آشنایی با تاریخ مجالس قانونگذاری در ایران، از دوره اول تا دوره شانزدهم. گروه مطالعات بنیادین حکومتی. ۱۳۸۴. ص. ۹۵.
- ↑ ایران بین دو انقلاب. نشر نی. ص. ۲۲۲.
- ↑ «دوره چهاردهم ، آذربایجان شرقی (سرآب/میانه)». مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ آشنایی با تاریخ مجالس قانونگذاری در ایران، از دوره اول تا دوره شانزدهم. گروه مطالعات بنیادین حکومتی. ۱۳۸۴. ص. ۲۲۲.
- ↑ de Nogales, Rafael (1926). Four Years Beneath the Crescent. London: Sterndale Classics. ISBN 1903656192.
- ↑ از روزگار رفته حکایت.
- ↑ "خداداد فرمانفرمائیان، نوار ۹ – تاریخ شفاهی ایران". Iranian Oral History Project, Harvard University. Retrieved 14 December 2025.
- ↑ «Cimetière du Petit-Saconnex».