مسجد ابوحنیفه
 | |
| نام‌های دیگر | مسجد امام اعظم، جامع الإمام الأعظم |
|---|---|
| موقعیت | اعظمیه، بغداد، استان بغداد، عراق |
| مختصات | ۳۳°۲۲′۱۸٫۱۲″ شمالی ۴۴°۲۱′۲۹٫۸۸″ شرقی / ۳۳٫۳۷۱۷۰۰۰°شمالی ۴۴٫۳۵۸۳۰۰۰°شرقی |
| وابستگی مذهبی | اهل سنت (حنفی) |
| وضعیت | فعال |
| نوع بنا | مسجد و زیارتگاه |
| سبک معماری | معماری عباسی، معماری سلجوقی، معماری عثمانی |
| بانیان | صمصام‌الدوله (۳۷۵ق) ابوسعد خوارزمی (۴۵۹ق) |
| تاریخ‌های ساخت و بازسازی | ۳۷۵ق (مسجد) ۴۵۹ق (زیارتگاه) حدود ۹۴۱ق (بازسازی پس از صفویه) حدود ۱۰۴۸ق (گنبد بزرگ) سدهٔ ۱۳ و ۱۴ قمری (توسعه‌ها) ۱۹۶۵م (برج ساعت و...) ۲۰۰۴م (بازسازی پس از جنگ عراق) |
| ظرفیت | حدود ۵٬۰۰۰ نمازگزار |
| مساحت کل | حدود ۱۰٬۰۰۰ متر مربع |
| شمار گنبدها | ۴ |
| شمار مناره‌ها | ۲ |
| بلندی مناره‌ها | حدود ۳۵ متر |
| مصالح | سنگ مرمر، سنگ، گچ، طلا، آهن، آلومینیوم |
| امامان فعلی | شیخ عبدالستار عبدالجبار شیخ احمد حسن الطه |
مسجد ابوحنیفه (عربی: مسجد أبي حنيفة) که با نام مسجد امام اعظم (عربی: جامع الإمام الأعظم) نیز شناخته می‌شود، از مسجدهای مهم اهل سنت در بغداد است و در محلهٔ اعظمیه واقع شده است. این مسجد و زیارتگاه بر گرد آرامگاه ابوحنیفه نعمان بن ثابت، بنیان‌گذار مذهب حنفی، ساخته شده و یکی از برجسته‌ترین مسجدهای بغداد به شمار می‌آید.
پیشینه
ابوجعفر منصور، خلیفهٔ عباسی، از ابوحنیفه خواست تا منصب «قاضی‌القضاتی» را بپذیرد، اما او نپذیرفت و همین سرپیچی سبب زندانی و شکنجه شدنش شد. بر پایهٔ روایت‌ها، منصور از او خواست فتواهایی در جهت گسترش اقتدار خلیفه صادر کند که ابوحنیفه باز نپذیرفت و دوباره زندانی شد.[۱] ابوحنیفه در سال ۱۵۰ هجری قمری (۷۶۷ میلادی) در زندان درگذشت؛ برخی منابع مرگ او را بر اثر مسمومیت و برخی بر اثر کهولت دانسته‌اند.[۲] او را در قبرستان خیزران دفن کردند؛ قبرستانی که ۲۳ سال پس از درگذشت ابوحنیفه، نام خیزران، مادر هارون الرشید، بر آن نهاده شد.[۳] گفته شده است که در تشییع جنازهٔ او حدود ۵۰٬۰۰۰ نفر و شخص منصور نیز حضور داشته‌اند.[۴]
تاریخچه
بنیان‌گذاری
در دورهٔ فرمانروایی آل بویه بر خلافت عباسی، در سال ۳۷۵ هجری قمری، به فرمان صمصام‌الدوله مسجدی میانه در کنار آرامگاه ابوحنیفه ساخته شد.[۵] برخی نیز گفته‌اند ابوجعفر الزمام در سال ۳۷۹ قمری تالاری در این مسجد ساخت.[۶]
دورهٔ سلجوقیان
در سال ۴۵۹ هجری قمری (۱۰۶۶ میلادی)، ابوسعد خوارزمی یا مستوفی، وزیر بزرگ آلپ ارسلان سلجوقی، زیارتگاهی بر آرامگاه ابوحنیفه ساخت و گنبدی سفید بر آن برافراشت. او همچنین مدرسه‌ای در کنار مسجد به نام «مدرسهٔ امام اعظم» برای تدریس مذهب حنفی بنا کرد. به گفتهٔ ابن خلکان، این مدرسه در ۲۲ سپتامبر ۱۰۶۷ گشایش یافت و از این رو نخستین مدرسه در بغداد به شمار می‌رود.[۷] ساخت مدرسه چهار ماه و نیم به درازا کشید (از ۸ ژانویه تا ۱۵ مه ۱۰۶۷ میلادی).[۸][۹]
دورهٔ عثمانی و صفوی
در سال ۹۱۴ هجری قمری (۱۵۰۸ میلادی)، با تصرف بغداد به دست صفویان، مسجد و مدرسهٔ ابوحنیفه به دلیل اختلاف‌های مذهبی ویران شد. در سال ۹۴۱ هجری قمری (۱۵۳۴ میلادی)، سلیمان قانونی بغداد را گرفت و پس از بازدید از نجف و کربلا، به بازسازی مسجد ابوحنیفه فرمان داد. در این بازسازی، مناره، تالار، حمام، ۵۰ تا ۱۴۰ دکان و گنبدی تازه به مجموعه افزوده شد و گرداگرد آن دژی مربعی با برج دیدبانی ساخته شد که ۱۵۰ سرباز از آن محافظت می‌کردند.[۱۰][۱۱]
در سال ۱۰۴۸ قمری (۱۶۳۸ میلادی)، مراد چهارم بغداد را بازپس گرفت و به دلیل اینکه ابوحنیفه امام مذهب مورد علاقهٔ سلطان بود، گنبدی باشکوه بر مسجد ساخت و برخی از افراد قبیلهٔ العبید را برای محافظت از آن در خانه‌های اطراف اسکان داد. او همچنین مدرسه را بازسازی کرد و ادارهٔ آن را به کارگزارانی سپرد.[۱۰][۱۲]
در سال ۱۰۸۰ قمری، محمد بیک دفتری بخش‌های کهنهٔ مسجد را بازسازی و راهرویی در آن ساخت. در سال ۱۰۹۰ قمری، عمر پاشا مسجد را بازسازی کرد و باغ آن را به یکی از زیباترین باغ‌های بغداد تبدیل نمود.[۱۳] در سال ۱۱۷۰ قمری (۱۷۵۷ میلادی)، سلیمان ابولیلی، والی بغداد، زیارتگاه را نوسازی کرد و گنبد و مناره‌ای تازه ساخت. در سال ۱۲۵۵ قمری، سلطان عبدالمجید یکم دستور بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده را داد و مسجد را با پوششی از مسجد النبی مزین کرد.[۱۰][۱۴]
در سال ۱۲۸۸ قمری، پرتو نیال سلطان، مادر سلطان عبدالعزیز یکم، نذر کرد در صورت بهبودی، مسجد را بازسازی کند. پس از بهبود، سلطان عبدالعزیز کمیته‌ای برای بازسازی مسجد تشکیل داد که هزینهٔ آن ۸۰٬۰۰۰ لیره عثمانی برآورد شد. نقشهٔ ساخت شامل دو راهرو، اتاق‌هایی در سمت جنوب، شرق و شمال، باغ، نمازخانه، صحن بزرگ و مدرسه‌ای برای آموزش قرآن بود و ساخت آن پنج سال به درازا کشید.[۱۴]
سدهٔ بیستم
در سال ۱۹۱۰ میلادی، سلطان عبدالحمید دوم دستور بازسازی مسجد، نوسازی دیوار و ساخت اتاق‌هایی برای دانشجویان و نیازمندان داد. بازسازی‌های دیگری نیز در سال‌های ۱۹۱۸، ۱۹۳۵ و ۱۹۴۸ انجام شد. در سال ۱۹۵۹ میلادی، پس از انقلاب ۱۴ ژوئیهٔ عراق، بازسازی گسترده‌ای صورت گرفت که پنج سال ادامه یافت. در این دوره دیوارها مرمت، کف مسجد موزاییک‌کاری، تالار اصلی و راهروها با چراغ‌های مدرن تزئین و در سال ۱۹۶۱ برج ساعتی با کاشی‌های آبی و سفید بر پشت بام مسجد ساخته شد.[۱۴][۱۰]
جنگ عراق
در ۱۰ آوریل ۲۰۰۳ میلادی، در جریان نبرد بغداد، درگیری چهارساعته‌ای میان نیروهای آمریکایی و نیروهای عراقی مستقر در مسجد رخ داد و بخش‌هایی از گنبد، برج ساعت و تالارها آسیب دید. پس از آن، با همت اهالی و همکاری چند شرکت و خانواده، بخش‌های ویران بازسازی شد و مرمت کامل در سال ۲۰۰۴ به پایان رسید. در سال ۲۰۰۶ نیز چند موشک کاتیوشا به صحن مسجد اصابت کرد که به بنا آسیبی نرساند.[۱۵]
معماری
مساحت کل مسجد ابوحنیفه حدود ۱۰٬۰۰۰ متر مربع است و گنجایش حدود ۵٬۰۰۰ نمازگزار را دارد. در نماز جمعه معمولاً حدود ۱٬۰۰۰ و در نمازهای روزانه حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ نفر شرکت می‌کنند.[۱۵]
تالار اصلی و راهروها
تالار اصلی مسجد، تالاری مستطیل‌شکل با مساحت ۵۷۸ متر مربع است که بر هشت ستون مرمرین استوار شده و گنبدی بزرگ بر فراز آن قرار دارد. زنجیرهای آهنینی از این گنبد برای نگه‌داشتن چلچراغ‌ها آویخته است. سه گنبد دیگر نیز بر ستون‌های سنگی و گچی در گرداگرد تالار ساخته شده‌اند. دیوارها تا ارتفاع سه متر با سنگ مرمر اردنی پوشیده شده‌اند. تالار اصلی دو محراب دارد که با نقوش هندسی و نوشته‌هایی از سوره بقره تزئین شده‌اند.[۱۴]
مسجد دارای دو راهرو است که تالار اصلی را از شرق و شمال در بر می‌گیرند و مساحت هر یک حدود ۸۰۰ متر مربع است. بر فراز این راهروها ۲۶ گنبد بر پایهٔ ۱۲ ستون ساخته شده است.[۱۴]
آرامگاه
آرامگاه ابوحنیفه زیر گنبد اصلی قرار دارد. قبر او در میانهٔ اتاقی وسیع است و ضریح چوبی با میله‌های فلزی بر روی آن ساخته شده است.[۱۴]
برج ساعت
در سال ۱۹۱۹ میلادی، ساعتی بزرگ دو طرفه از آرامگاه عبدالقادر گیلانی به مسجد ابوحنیفه منتقل شد، اما آن ساعت کهنه و آسیب‌دیده بود. پس از تلاش‌های ناموفق برای تعمیر، در نهایت عبدالرزاق محسوب با کمک پسرانش ساعتی چهار طرفه ساخت و در سال ۱۹۲۹ آن را تکمیل کرد. این ساعت تا سال ۱۹۶۱ که برج ساعت مسجد ساخته شد، در انبار اوقاف نگهداری می‌شد. در سال ۱۹۷۳ برج ساعت با ورق‌های آلومینیومی طلایی پوشانده شد.[۱۴]<ref name="Story of Clock">
نگارخانه
نمازخانه در برابر یکی از درهای اصلی
یکی از گنبدهای راهروها
نمای داخلی یکی از گنبدها
تزئینات مقرنس گنبد اصلی
ضریح ابوحنیفه
جستارهای وابسته
- ابوحنیفه
- اعظمیه
- قبرستان خیزران
- فهرست مسجدهای عراق
منابع
- ↑ Ibn al-Bazzaz, Mohammed M. (1904). Virtues of Imam Abu Hanifa. Riyadh: National King Fahd Library.
- ↑ Najeebabadi, Akbar S. (2001). The History of Islam (2nd ed.). Darussalam Press. ISBN 9960892883.
- ↑ Al-A'dhami, Waleed (2001). Elders of Time and Neighbors of Nu'man. Baghdad: al-Raqeem Library.
- ↑ Abu Zahra, Mohammed (1947). Abu Hanifa: Life and Era - Opinions and Fiqh (2nd ed.). Cairo: Dar al-Fikr al-Arabi. ISBN 9771024361.
{{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک) - ↑ Nasir, Turki M. (2011). "Minarets: Great Imam Mosque (Abu Hanifa An-Nu'man)". Al-Wa'i Al-Islami (555). Archived from the original on 2016-03-04. Retrieved 2015-06-09.
- ↑ al-Maqdisi, al-Bushari (1991). Best partitions in the knowledge of the region (3rd ed.). Madbouli Library.
- ↑ Jawad, Mustafa (1940). "The First School in Iraq". Al-Mu'allim Al-Jadeed (1).
- ↑ Ibn al-Jouzi, Abu Muzaffar. Mir'at Az-zaman.
- ↑ Ibn al-Jawzi, Abu'l-Faraj. Al-Muntazam fi Tarikh al-Milouk w al-Umam. Vol. 16. Beirut: Scientific Books Press. p. 100.
- 1 2 3 4 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامHistory of the Mosqueوارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ Al-A'dhami, Hashim (1964). History of the Great Imam mosque and al-Adhamiyah mosques (in Arabic). Vol. 1. Baghdad al-Ani Press.
- ↑ al-Alousi, Mahmoud S. (1924). History of Baghdad's mosque and its monuments.
- ↑ Al-Azzawi, Abbas (1936). History of Baghdad between the two invasions (5th ed.).
- 1 2 3 4 5 6 7 Al-A'dhami, Hashim (1964). History of the Great Imam mosque and al-Adhamiyah mosques (in Arabic). Vol. 1. Baghdad al-Ani Press.
- 1 2 "Abu Hanifa Mosque". Masajid al-Iraq. Archived from the original on 2016-09-17. Retrieved 2015-06-09.
کتاب‌شناسی
- Al-A'dhami, Hashim (1964). History of the Great Imam mosque and al-Adhamiyah mosques (in Arabic). Vol. 1. Baghdad al-Ani Press.
- Al-Azzawi, Abbas (1936). History of Baghdad between the two invasions (5th ed.).
پیوند به بیرون
- بنیانگذاریهای ۱۰۶۶ (میلادی) در آسیا
- مسجدهای سده ۱۱ (میلادی)
- بغداد در دوره عباسیان
- مسجدهای حنفی