قبرستان خیزران
 | |
| نام‌های دیگر | قبرستان اعظمیه، مقبرة الخیزران |
|---|---|
| موقعیت | بغداد، اعظمیه |
| قدمت | سدهٔ دوم هجری قمری |
| مدفونان سرشناس | خیزران، ابوحنیفه، ابوبکر شبلی، جمیل صدقی زهاوی، معروف رصافی و... |
| مرتبط با | مسجد ابوحنیفه |
قبرستان خیزران (عربی: مقبرة الخيزران) که امروزه بیشتر با نام قبرستان اعظمیه شناخته می‌شود، گورستانی تاریخی در بغداد است که در اطراف مسجد ابوحنیفه قرار دارد و آرامگاه او نیز در همین قبرستان است. این قبرستان خاستگاه محلهٔ اعظمیه به شمار می‌آید و در طول سده‌ها محل دفن بسیاری از فقیهان، عالمان، محدثان، صوفیان، شاعران و دولتمردان مسلمان بوده است.[۱][۲]
نام‌گذاری
این قبرستان در کتاب‌های تاریخی با نام‌های گوناگونی آمده است. در دوره‌های مختلف آن را «مقبرهٔ رُصافه»، «مقبرهٔ باب الطاق»، «مقبرهٔ دار البانوقه» و «مقبرهٔ سوق یحیی» نیز می‌خواندند. نام «بانوقه» از دختر مهدی عباسی گرفته شده است.[۳] سپس قبرستان به نام خیزران بنت عطاء، همسر مهدی عباسی و مادر هادی عباسی و هارون الرشید، «مقبرهٔ خیزران» نامیده شد؛ خیزران در سال ۱۷۳ هجری قمری درگذشت و در همین قبرستان دفن شد.[۴] برخی نیز ریشهٔ نام خیزران را به وجود نیزار و خیزران در آن ناحیه دانسته‌اند.[۵] سرانجام این گورستان به نام «مقبرهٔ اعظمیه» شهرت یافت و امروزه با همین نام شناخته می‌شود.
پیشینه و موقعیت
قبرستان خیزران از گورستان‌های کهن بغداد است و قدمت آن به پیش از بنای شهر بغداد به دست ابوجعفر منصور می‌رسد. در آن روزگار، ساحل شرقی دجله باغ‌ها، کشتزارها و خانه‌های پراکنده داشت و این ناحیه به «رقة الشماسیه» معروف بود. زمین آن نیزار و بوته‌زار گسترده‌ای بود و مردم برای گردش و شکار پرنده به آنجا می‌رفتند.[۶]
از قدیمی‌ترین افراد مدفون در این قبرستان می‌توان به هشام بن عروه (درگذشتهٔ ۱۴۶ق)، محمد بن اسحاق (درگذشتهٔ ۱۵۱ق) و شیبان نحوی (درگذشتهٔ ۱۶۴ق) اشاره کرد. برخی پژوهشگران نیز احتمال داده‌اند که این محل پیش از فتح اسلامی، گورستان پادشاهان ایرانی بوده است. در جریان توسعهٔ مسجد ابوحنیفه در سال ۱۹۷۲ میلادی، در عمق بیش از چهار متری زمین، گورهایی از جنس سفال به شکل خمره یافت شد که به موزه عراق منتقل شدند.[۶]
محدودهٔ پیشین و تغییرات
قبرستان خیزران در گذشته بسیار گسترده بود و تا محدودهٔ ادارهٔ پست قدیم اعظمیه، بازار قدیم، مسجد حسن بیک و مسجد تکیه که آرامگاه ابوالحسین نوری در آن است، ادامه داشت. مردم برای رسیدن به مسجد ابوحنیفه از میان قبرستان عبور می‌کردند. اما پس از سیل‌ها، طغیان‌ها، فتنه‌ها و ویرانی‌های دورهٔ صفوی، ساکنان بخش‌هایی از قبرستان را تصرف کردند و در آن خانه ساختند. بدین ترتیب، قبرستان خیزران به گورستان کوچکی تبدیل شد که امروزه خانه‌ها و مغازه‌ها گرداگرد آن را گرفته‌اند.[۶]
در گذشته، مردم مردگان خود را در این قبرستان با خشت خام دفن می‌کردند نه با آجر پخته، و به همین دلیل بسیاری از گورهای کهن از میان رفته‌اند. تنها گورهای پراکنده‌ای از والیان و حاکمان عثمانی باقی مانده است که سنگ‌هایی از جنس مرمر با نوشته‌ها و اشعار بر روی آن‌ها دیده می‌شود.[۶]
مدفونان سرشناس
در قبرستان خیزران بسیاری از شخصیت‌های برجستهٔ جهان اسلام دفن شده‌اند. از جمله می‌توان به این افراد اشاره کرد:
- ابوحنیفه (درگذشتهٔ ۱۵۰ق) – فقیه و بنیان‌گذار مذهب حنفی
- هشام بن عروه (درگذشتهٔ ۱۴۶ق) – محدث و فقیه
- محمد بن اسحاق (درگذشتهٔ ۱۵۱ق) – تاریخ‌نگار و محدث
- شیبان نحوی (درگذشتهٔ ۱۶۴ق) – نحوی و محدث
- خیزران بنت عطاء (درگذشتهٔ ۱۷۳ق) – همسر مهدی عباسی و مادر هادی و هارون الرشید
- ابوالحسین نوری – از صوفیان برجستهٔ سدهٔ سوم هجری
- ابوبکر شبلی (درگذشتهٔ ۳۳۴ق) – از بزرگان تصوف
- جمیل صدقی زهاوی (درگذشتهٔ ۱۳۵۵ق) – شاعر و ادیب
- معروف رصافی – شاعر
- عبدالقادر خطیب – عالم و خطیب
- امجد زهاوی – عالم و فقیه
- ساطع حصری – اندیشمند و از بنیان‌گذاران آموزش نوین عراق
- عبدالرحمن بزاز – سیاستمدار و نویسنده
- محمد شکری مفتی – ادیب و تاریخ‌نگار
- ولید اعظمی – شاعر و مورخ
برخی از این بزرگان مقبره‌هایی بازسازی‌شده دارند؛ از جمله مقام ابوبکر شبلی که در سال ۲۰۱۲ میلادی تجدید بنا شد.[۶]
در ادبیات و تاریخ‌نگاری
ولید اعظمی، شاعر و مورخ بغدادی، در کتاب خود اعیان الزمان وجیران النعمان فی مقبرة الخیزران به معرفی مدفونان این قبرستان پرداخته است. او دربارهٔ قبرستان چنین سروده است:
هذي القبورُ تُناديكم وتُخبركم
بما لقي ساكنوها فأسمعوا الخبرا
تقول أفنيتُ ناساً لا عداد لهم
فما تركـتُ لهم عيناً ولا أثـرا
این قبرستان در کتاب‌های تراجم و خطط بغداد نیز آمده و از معالم مشهور بخش شرقی بغداد به شمار می‌رفته است.[۶]
وضعیت کنونی
امروزه قبرستان خیزران همچنان در محدودهٔ اعظمیه و در کنار مسجد ابوحنیفه قرار دارد و زیارتگاه و محل دفن شماری از شخصیت‌های معاصر است. این قبرستان با وجود کاهش وسعت در سده‌های گذشته، از مهم‌ترین گورستان‌های تاریخی عراق به شمار می‌آید.
تصاویر
قبر فریق محمد فاضل باشا داغستانی
قبر والی بغداد رشید باشا کوزلکلی
قبر شیخ عبدالقادر خطیب
قبر جمیل صدقی زهاوی در شمال قبرستان
منابع
- ↑ دروبی، ابراهیم عبدالغنی (۱۹۵۸). البغدادیون أخبارهم ومجالسهم (به عربی). بغداد: مطبعة الرابطة. ص. ۳۶۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ جواد، مصطفی؛ سوسه، احمد (۱۹۵۸). دلیل خارطة بغداد المفصل (به عربی). مطبعة المجمع العلمی العراقی.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ خطیب بغدادی، احمد بن علی. تاریخ بغداد (به عربی). ج. ۱. بیروت: دار الغرب الإسلامی. ص. ۱۱۱.
- ↑ «أول من دفن في مقابر قريش». الزمان. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ جواد، مصطفی؛ سوسه، احمد (۱۹۵۸). دلیل خارطة بغداد المفصل (به عربی). مطبعة المجمع العلمی العراقی.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 اعظمی، ولید (۱۹۹۹). تاریخ الأعظمية (به عربی). بیروت.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
جستارهای وابسته
- آثار تاریخی عراق