مطیع (خلیفه)
| مطیع | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| خلیفه امیرالمؤمنین | |||||
 | |||||
| بیست و سومین خلیفه عباسی | |||||
| سلطنت | ۲۸ ژانویه ۹۴۶ – ۵ اوت ۹۷۴ | ||||
| پیشین | مستکفی | ||||
| جانشین | طائع | ||||
| زاده | ۹۱۳/۱۴ بغداد | ||||
| درگذشته | ۱۲ اکتبر ۹۷۴ (۶۰ سال) دیرالعاقول | ||||
| آرامگاه | رصافه، بغداد | ||||
| همسر | اُتْب | ||||
| فرزند(ان) | طائع | ||||
| |||||
| دودمان | عباسی | ||||
| پدر | مقتدر | ||||
| مادر | مشعله | ||||
أبوالقاسم الفضل بن المقتدر (۹۱۳/۹۱۴ – سپتامبر/اکتبر ۹۷۴)، که بیشتر با نام سلطنتیاش المطیعلله (ت.ت. 'فرمانبردار خدا'[۱]) شناخته میشود، از سال ۹۴۶ تا ۹۷۴ میلادی خلیفهٔ عباسی در بغداد بود و در این دوره تحت سرپرستی و نفوذ امرای آل بویه حکومت میکرد.
دوران خلافت مطیع نقطهٔ افول قدرت و اقتدار خلافت عباسی بهشمار میرود. در دهههای پیشین، اقتدار غیر مذهبی خلفا تنها به عراق محدود شده بود و حتی در همانجا نیز توسط سرداران قدرتمند تضعیف شده بود؛ با فتح بغداد به دست آل بویه، این اقتدار عملاً بهطور کامل از میان رفت. مطیع توسط بوییان بر تخت نشانده شد و عملاً به یک حاکم تشریفاتی و بیقدرت بدل گردید، هرچند هنوز اندکی اختیار در انتصابهای قضایی و مذهبی در عراق داشت. همین جایگاه فرعی و بیقدرت او، برخلاف خلفای پیشین که بهسرعت و با خشونت برکنار میشدند، موجب شد تا خلافت عباسی در این دوره به ثبات نسبی برسد؛ بهگونهای که مطیع توانست مدتی طولانی و بدون چالش جدی حکومت کند و در نهایت تاج و تخت را به پسرش، طائع، واگذار نماید.
اعتبار مطیع بهعنوان رهبر اسمی جهان اسلام در دوران خلافتش بهشدت کاهش یافت. رقبای منطقهای آل بویه در پذیرش خلافت او تعلل کردند و او را صرفاً دستنشاندهٔ آل بویه میدانستند. ناتوانی او در واکنش مؤثر به پیشرویهای بیزانسیها نیز به وجههاش آسیب رساند. مهمتر از همه، ظهور حکومتهای شیعی در سراسر خاورمیانه، برتری عباسیان و اهل سنت را به چالش کشید. خود آل بویه نیز شیعه بودند، اما خلافت عباسی را به دلایل سیاسی حفظ کردند. در غرب، خلافت فاطمیان که در حال گسترش بود، تهدیدی مستقیم و ایدئولوژیک برای عباسیان محسوب میشد. در دوران خلافت مطیع، فاطمیان مصر را فتح کردند و به سمت شام گسترش یافتند، تا جایی که بغداد نیز در معرض تهدید قرار گرفت.
کنارهگیری و مرگ
در طول سالها، عزالدوله بهتدریج سپاهیان ترک خود را، که تحت فرماندهی سبکتکین بودند، از خود رنجاند؛ این روند در نهایت به تلاش نافرجام برای ترور سبکتکین انجامید.[۲] ترکها همچنین پس از سرکوب شورشهای سال ۹۷۲، حمایت مردم اهل سنت بغداد را به دست آوردند.[۳] در نتیجه، در ۱ اوت ۹۷۴، سبکتکین بغداد را از دست عزالدوله گرفت.[۴]
هنگامی که کودتا رخ داد، مطیع همراه با اعضای خاندان بوییان بغداد را ترک کرد، اما سبکتکین او را بازگرداند و در کاخش محبوس نمود.[۴][۵] مطیع که در سالهای پیری به سر میبرد و از سال ۹۷۰ بهدلیل سکته نیمهجان و فلج در سمت راست بدن بود،[۴][۶][۷] با بهانهٔ بیماری وادار به کنارهگیری شد و در ۵ اوت، پسرش عبدالکریم با لقب طائع (حکومت: ۹۷۴–۹۹۱) جانشین او گردید.[۸][۴][۹] این نخستین جانشینی پدر به پسر در خلافت عباسی از زمان مکتفی در سال ۹۰۲ بود.[۶]
سبکتکین خود را توسط خلیفهٔ جدید بهعنوان امیرالامرا منصوب کرد[۱۰] و بغداد را ترک نمود تا علیه بوییان لشکرکشی کند؛ در این سفر هم مطیع و هم طائع همراه او بودند.[۴] مطیع در مسیر، در دیرالعاقول، در ۱۲ اکتبر ۹۷۴ درگذشت.[۸][۴] او در آرامگاه مادربزرگ پدریاش، شغب، در محلهٔ رصافه بغداد دفن شد؛ جایی که برادرش الراضی نیز پیشتر به خاک سپرده شده بود.[۱۱]
منابع
- ↑ Bowen 1928, p. 392.
- ↑ Busse 2004, pp. 43–44.
- ↑ Donohue 2003, pp. 269–270.
- 1 2 3 4 5 6 Güner 2006, p. 401.
- ↑ Busse 2004, pp. 143–144.
- 1 2 Busse 2004, p. 153.
- ↑ Donohue 2003, p. 270 (note 37).
- 1 2 Zetterstéen & Bosworth 1993, p. 799.
- ↑ Kennedy 2004, p. 224.
- ↑ Busse 2004, pp. 44, 144.
- ↑ Busse 2004, p. 200.
- سبیب رحیم (۱۹۷۱)، اخبار الدوله العباسیه و فیه اخبار العباس و اولاده، ترجمهٔ عبدالعزیز دوری، به کوشش عبدالجبار مطلبی.، قاهره: دارالطلیعه، ص. ۲۶۵
- محمد خضری (۱۴۱۹)، الدولة العباسیة، ترجمهٔ عبدالعزیز دوری، به کوشش محمد ضناری.، قاهره: دارالکتب العلمیه، ص. ۱۴۴
- فاروق عمر (۱۴۲۱)، الخلافة العباسیه فی عصر الفوضی العسکریه ۲۴۷/۳۳۹ه - ۸۶۱/۹۴۶م: دراسة تاریخیة لبوادر التسلط العسکری علی الخلافة العباسیة، به کوشش سعید شورایی.، قاهره: دارالإحسان، ص. ۸۸
- رسول جعفریان (۱۳۷۸)، تاریخ اسلام از پیدایش تا ایران اسلامی، به کوشش مرتضی رحیمی.، قم: انتشارات حوزه علمیه، ص. ۸۸
