معدن سَرِ سنگ یک معدن معروف لاجوَرد در ولایت بدخشان در افغانستان است که دیرینگی آن به دوران پیشاتاریخ (با پیشینهای بالغ بر بیش از ۷۰۰۰ سال پیش[۲]) میرسد. این معدن از یک دالان (تونل) قدیمی بدون استفاده و دو دالان جدید تشکیل شدهاست.
معدن سر سنگ تنها منبع لاجورد در عصر باستان بوده، بطوریکه لاجورد استخراجشده از این معدن در کشفیات باستانشناسی مشهور جهان چون گنجینهٔ شاهی اور و آرامگاه توتعنخآمون، فرعون مشهور در مصر باستان دیده شدهاست.[۳]
سپالیتپه■
جارکوتن■
گونورتپه■
توگولوکتپه■
نمازگا■
■اناو
سَرِ سنگ■
شورتوغَی■
■تپه دِهمُراسی
گردانریگ■
دَم■
داودهدمب■
سیبری■
■ایسین
پایگاههای باستانشناسی عمدهٔ افغانستان از عصر برنز و تمدنهای تأثیرگذار در افغانستان در آن عصر.
پایگاه باستانشناسی ■
شهر امروزی ◉
توجه: برای مشاهدهٔ موقعیت صحیح این پایگاهها از تفکیکپذیری (resolution) ابعاد ۱۹۲۰ در ۱۰۸۰ و زوم %۱۰۰ در صفحهٔ نمایشگر خود استفاده کنید.
پایگاهها و گنجینههای باستانشناسی افغانستان |
|---|
|
|---|
| عصر سنگ |
| |
|---|
| آقکُپرُک (شامل آقکپرک ۳ و ۴) • اوچتپه • باد آسیا؟ • برخانِ زادیان • بهارک؟ • تاشقورغان • تاشگُذر • درهٔ کلان • رحمانگُل • سَندوکتی • سیاهریگان • شاهتپه • قَرَهکَمَر • لَنگارکیش؟ • هزارسُم |
|---|
نوسنگی(۸۰۰۰-۴۰۰۰ پیش از میلاد) | آقکُپرُک (شامل آقکپرک ۳ و ۴) • جَرقودوق • چاشبابا • چیلیکِ قُل • چیلیکِ یاسخان • چیلیکِ یَلدَش • خواجه دوکوه • خواجه دوکوه نو • درهٔ کور (بابا درویش) • سَفَروال • سیدآباد • قاق • قاقِ نظارآغا • قرهقُل • قَرهتپه • قورقودوق • کَوک • کیلیفت • گورزیوان • لَیرو؟ • هزارسُم |
|---|
| |
|---|
عصر بُرُنز
(۴۰۰۰-۱۵۰۰ پیش از میلاد) | آقکُپرُک (شامل آقکپرک ۳ و ۴) • اَرَنجی • اِسپیروَن • اکرمقلعه • اورتهبُز • اَیَتانتپه • باد سهغوندَی • باسیز • باغِ پولغوندی • بَرَگتوت • بوئینهقره • تیکَر • چادُرتپه • چارسنگتپه • چولِ آبدان • خوشبای • خوشتپه (فُلول) • درهٔ کور (بابا درویش) • دَشلی (دَشلی ۱، دشلی ۳، دشلی شرقی و دشلی جنوبی؛ شامل آقچَپَر، اَرَنجی و فرخقلعه) • دَم • دِهمُراسی غوندَی • ده نو • سَرِ سنگ • سسماق • سعید قلعهتپه • سیاهریگان • شورتوغَی • شهر صفا • شیرآباد • علیآباد • فرخآباد • قندهار (یا شهرِ کُهنه یا تگینآباد یا زورشهر) • قورغانتپه • قونسای • کهنه قلعه طالقان • گردانریگ • لَیرو • مُندیگَک • مُندیحصار • هیردایتپه |
|
|---|
عصر آهن
(۱۵۰۰-۷۰۰ پیش از میلاد) | آقچَپَر • اُلجَتو • اَیَتانتپه • ایشانتوپ • بُراتتپه • بهارک • بیشکپه • بوری • پَرچَو • جلایِر • چولِ آبدان • خانُم • خُوستِ قشلاق • دشلی ۳ • دِهنو • رودِ شاهرَوان • زردکَمِر • سَرِ سنگ • سیاهریگان • شاهتپه • شاهِ خَیله • شهرآباد • شیرآباد • شیرآبادِ شمالشرقی • شینگان • طلاتپه • ظُلم • غارلولی • غارِ مُردهگوسفند • فیریتو • قلعۀ جَمَل • قندهار (یا شهرِ کُهنه یا تگینآباد یا زورشهر) • قورغانتپه • قونسای • کافرقلعه رُستاق • کَلَفگان • کَلَفگان جنوبی • کَلَفگان شرقی • کوملی • کُهنهقلعه • گُدَرِ شاه • لَلمیبُز • مُندیگَک • میمنه • نادِ علی (یا بینای کَی یا شهرِ سیستان یا زَردان؛ شامل سفیدداغ و سُرخداغ) • یکهتوت |
|
|---|
پایگاههای باستانشناسی افغانستان (دوران پس از اسلام) |
|---|
| اعراب |
- بلخ (شامل شهر هندوان)
- پیشاوران (شامل خیرآباد، قُلمُراد، مالان (یا محلهٔ مُلاها) و صالحان))
- تراکون
- چهلبرج (سیستان)
- چیغنی
- زندهجان (فوشنج)
- قلعه مادر پادشاه (شامل کَیکآباد)
- قلعه نو
- قندوز
- کوردو (شامل قلعهٔ کوردو)
- گردیز
- ناد علی (یا بینای کَی یا شهرِ سیستان یا زَردان؛ شامل سفیدداغ و سُرخداغ)
- نیملیک
| |
|---|
| طاهریان | |
|---|
| صفاریان |
- خواجه نخی
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- قلعه مادر پادشاه
|
|---|
| سامانیان | |
|---|
| غزنویان |
- امام صاحب (یا بابا حاتم)
- بالامرغاب (شامل جوی خواجه)
- بگرام
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، گُلِ سفید، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- تخت رستم
- چرخ لوگر
- چیغنی
- خواجه سیاهپوش
- دَنِستَمه
- زندهجان (فوشنج)
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- غزنی (شامل روضه و تپه سردار)
- لشکریبازار (شامل بُست)
- قلعه مادر پادشاه
- مزار شریف
|
|---|
| سلجوقیان | |
|---|
| غوریان |
- بالامرغاب (شامل جوی خواجه)
- بگرام
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، گُلِ سفید، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- چِشت (یا چِشتِ شریف یا خواجه چِشت)
- چهلبرج (بامیان) (شامل فولادی، کَکرَک، شهرِ غُلغُله و شهر ضحاک)
- خواجه نخی
- دره آنه (شامل پایینمزار، قلعهٔ چهار برادر، قلعهٔ ضحاک، سَین و یَخَنپایین)
- دَنِستَمه
- زندهجان (فوشنج)
- سرخوشک
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- شاه مشهد
- شهرِ بَربَر
- قلعه قیصر (یا جامقلعه؛ شامل بُتگاه و فَخرآباد)
- قلعه مادر پادشاه
- لَروَند (مَلِکان)
- لشکریبازار (شامل بُست)
- غزنی
- جام (شامل کوشکَک)
- هرات
- یَمَن
|
|---|
| مغولها |
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، گُلِ سفید، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- چهلبرج (سیستان)
- کوردو (شامل قلعهٔ کوردو)
|
|---|
| کَرتیان | |
|---|
| تیموریان |
- اندخوی
- بلخ (شامل بابا روشنایی یا خواجه روشنایی)
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- چهلبرج (سیستان)
- چیغنی
- خواجه نخی (شامل دُزدولاغ، کَدَه و مَشگاه)
- رباطک کافرقلعه
- زندهجان (فوشنج)
- زیارتگاه
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- غزنی
- قندهار (یا شهرِ کُهنه یا تگینآباد یا زورشهر؛ شامل میروَیسبابا)
- قندوز
- کابل (شامل حشمتخان و تخت شاه)
- کُشک رباط
- کوردو (شامل قلعهٔ کوردو)
- کُهسان
- مزار شریف
- هرات (شامل آزادان، باغ نظارگاه، گازرگاه، غلوار (حوض کرباس) و کهندژ)
|
|---|
|
پانویس
- ↑ وارویک بال، 'فهرست پایگاههای باستانشناسیِ افغانستان'، ۱۹۸۲، ص. ۲۳۶
- ↑ Stone, S., 2010, LAPIS LAZULI in pursuit of a celestial stone
- ↑ وارویک بال، 'بناهای افغانستان'، ۲۰۰۸، ص. ۲۶۱
منابع
- Sarah Stone, 'LAPIS LAZULI in pursuit of a celestial stone', EAST and WEST PUBLISHING LTD, London, 2010, ISBN 978-1-907318-03-0
- فهرست پایگاههای باستانشناسیِ افغانستان (عنوان فرانسوی: Catalogue des sites archeologiques d'Afghanistan/عنوان انگلیسی: Archaeological gazetteer of Afghanistan)، جلد اول و دوم، نوشتهٔ وارویک بال (Warwick Ball)، انتشارات Editions Recherche sur les civilisations، پاریس، ۱۹۸۲، ISBN 2-86538-040-8.
- بناهای افغانستان: تاریخ، باستانشناسی و معماری (عنوان انگلیسی: The Monuments of Afghanistan: History. Archaeology and Architecture)، نوشتهٔ وارویک بال (Warwick Ball)، انتشارات I.B. TAURIS، نیویورک، ۲۰۰۸، شابک ۹۷۸−۱−۸۵۰۴۳−۴۳۶−۸.
مطالعهٔ بیشتر
- Wood, J. 1872. Journey to the Source of Oxus: 170-172. London.
- Le Strange, G. 1905. Lands of the Eastern Caliphate: 436-437. London.
- Nasiri, A. 1962-63. 'The lapis lazuli in Afghanistan'. Afghanistan 17-18.
- Hermann, G. 1970. 'Lapis lazuli: the early phases of its trade'. Iraq 30: 21-57.
- Stone, S., 2010, LAPIS LAZULI in pursuit of a celestial stone: 10, 11, 13, 15, 17, 19, 20, 82, London.
