معز بن بادیس

معز بن بادیس
امیر زیریان
سلطنت۱۳ مه ۱۰۱۶ – ۲ سپتامبر ۱۰۶۲
پیشینبادیس بن منصور
جانشینتمیم بن معز
زاده۱۹ ژانویهٔ ۱۰۰۸
المنصوریه
درگذشته۲ سپتامبر ۱۰۶۲
المهدیه (تونس)
همسر(ان)ام یوسف زلیخا
فرزند(ان)تمیم بن معز
نزار بن معز، ولیعهد (درگذشتهٔ ژانویهٔ ۱۰۴۷)
عبدالله بن معز
علی بن معز
عمر بن معز
حماد بن معز
بُلُگین بن معز
حمامه بن معز
منصور بن معز
کباب بن معز، درگذشته در کودکی
ابوالقاسم بن معز، درگذشته در کودکی و ولیعهد پس از مرگ نزار[۱]
خاندانزیریان
پدربادیس بن منصور
دینار طلایی ضرب‌شده به نام معز بن بادیس

معز بن بادیس (عربی: المعز بن باديس‎؛ ۱۹ ژانویهٔ ۱۰۰۸ – ۲ سپتامبر ۱۰۶۲) چهارمین فرمانروای زیریان در افریقیه بود که از سال ۱۰۱۶ تا ۱۰۶۲ حکومت کرد. عمهٔ پدری او، سعیده بنت منصور، تا رسیدن وی به سن بلوغ نیابت سلطنت را بر عهده داشت.[۲]

نام

ابن خلکان نوشته است که «معز» معمولاً لقب بود، اما در مورد معز بن بادیس ظاهراً نام اصلی او بوده است.[۳] ابن خلکان می‌گوید برای یافتن نام دیگری برای او به کتاب‌های مختلف مراجعه کرده و از دانشوران شمال آفریقا نیز پرسیده، اما هیچ نام دیگری نیافته است؛ از این رو نتیجه گرفته که «معز» باید نام اصلی او بوده باشد.[۳]

زندگی و فرمانروایی

بر پایهٔ گزارش ابن خلکان، معز بن بادیس در ۱۹ ژانویهٔ ۱۰۰۸، برابر با ۷ جمادی‌الاول ۳۹۸ قمری، در المنصوریه زاده شد.[۳]

پس از مرگ پدرش بادیس بن منصور، معز که هنوز کودک بود به فرمانروایی رسید و عمه‌اش ام ملال نیابت سلطنت را بر عهده گرفت. مراسم آغاز فرمانروایی او در ۱۳ مه ۱۰۱۶، برابر با ۳ ذیحجه ۴۰۶ قمری، در محمدیه برگزار شد.[۳]

در همان سال شورشی خونین در افریقیه رخ داد که طی آن اقامتگاه فاطمیان در المنصوریه به‌طور کامل ویران شد و حدود ۲۰ هزار تن از شیعیان کشته شدند. ناآرامی‌ها به آتش‌بسی در جنگ با حمادیان الجزایر انجامید و استقلال آنان سرانجام در سال ۱۰۱۸ به رسمیت شناخته شد.

در سپتامبر و اکتبر ۱۰۲۴، ام‌العلو، خواهر معز، با عبدالله، پسر حماد بن بُلُگین، ازدواج کرد. مراسم ازدواج در ۸ و ۹ اکتبر ۱۰۲۴ با شکوه فراوان برگزار شد.[۴] ام‌العلو بعدها در سال ۴۴۵ قمری، برابر با ۱۰۵۳–۱۰۵۴ میلادی، درگذشت.[۵]

معز در سال ۴۲۳ قمری، برابر با ۱۰۲۲–۱۰۲۳ میلادی، با ام یوسف زلیخا ازدواج کرد. منابع مراسم ازدواج آنان را باشکوه توصیف کرده‌اند و از دلبستگی فراوان معز به زلیخا یاد کرده‌اند.[۶]

معز در سال ۱۰۲۲ پس از کناررفتن عمه‌اش زمام حکومت را شخصاً به دست گرفت. روابط او با خلافت فاطمیان به‌تدریج تیره شد. در سال ۱۰۲۷ فاطمیان از شورش زناته در طرابلس پشتیبانی کردند و زیریان در پی آن کنترل پایدار خود بر این منطقه را از دست دادند.

پسر معز، عبدالله، در سال‌های ۱۰۳۸ تا ۱۰۴۰ با سپاهی زیری در جنگ داخلی سیسیل مداخله کرد.

با وجود آشفتگی‌های سیاسی، رونق اقتصادی در آغاز فرمانروایی معز امکان اجرای برنامه‌های گستردهٔ ساختمانی را فراهم کرد. با این حال، در دههٔ ۱۰۴۰ حکومت زیریان با بحرانی اقتصادی روبه‌رو شد که کاهش ارزش پول، همه‌گیری بیماری و قحطی از نشانه‌های آن بود. این بحران ممکن است با میزان بالای خراج سالانه‌ای مرتبط بوده باشد که زیریان ناچار بودند به فاطمیان بپردازند؛ رقمی که در برخی منابع یک میلیون دینار طلا در سال ذکر شده است.

در سال ۱۰۴۵، معز تحت تأثیر فقیهان سنی در قیروان، افزایش فشار عمومی سنیان در قلمرو خود و واکنش‌های خشونت‌آمیز علیه اقلیت شیعه، خلافت عباسی در بغداد را خلافت مشروع به رسمیت شناخت و رسماً به سنت‌گرایی سنی روی آورد.[۷][۸] این اقدام گسست او از فاطمیان را کامل کرد.[۹] او حتی در سکه‌های تازه‌ضرب‌شده فاطمیان و پیروان آنان را بدعت‌گذار معرفی کرد.[۱۰]

در واکنش، فاطمیان قبایل بادیه‌نشین بنی‌هلال و بنی‌سلیم را از مصر به سوی افریقیه روانه کردند. یورش بادیه‌نشینان در سال‌های ۱۰۵۱–۱۰۵۲ و شکست زیریان در جبل حیدران پیامدهای سنگینی داشت و به کشاورزی افریقیه آسیب جدی وارد کرد.

فاطمیان سپس ابن ملهم را برای گردآوردن نیروهای بادیه‌نشین فرستادند. این نیروها قیروان را محاصره کردند و در سال‌های ۱۰۵۳–۱۰۵۴ قابس و بخش بزرگی از نواحی داخلی افریقیه را به تصرف درآوردند.[۱۱]

سقوط قیروان در سال ۱۰۵۷ آشفتگی بیشتری به دنبال داشت. زیریان کنترل مناطق داخلی را از دست دادند و قلمرو آنان عملاً به نواحی ساحلی محدود شد. پایتخت نیز به مهدیه منتقل شد. با شکل‌گیری امارت‌های بادیه‌نشین و ادامهٔ ناامنی در داخل سرزمین، اقتصاد افریقیه بیش از پیش به دریای مدیترانه روی آورد و شهرهای ساحلی به سبب تجارت دریایی و دریازنی اهمیت بیشتری یافتند.

بر پایهٔ کتاب الدولة الصنهاجیة («کتاب دولت صنهاجی»)، معز در ۲ سپتامبر ۱۰۶۲، برابر با ۲۴ شعبان ۴۵۴ قمری، بر اثر نوعی بیماری کبدی درگذشت.[۱۲] پس از او پسرش تمیم بن معز به فرمانروایی رسید.

فعالیت ادبی

معز بن بادیس معمولاً نویسندهٔ کتاب مشهور عُمدة الکتّاب وعُدّة ذوی الألباب («پشتوانهٔ دبیران و سازوبرگ خردمندان») دانسته می‌شود، هرچند انتساب کتاب به او قطعی نیست.[۱۳]

این اثر در دوازده فصل تنظیم شده و موضوعات گوناگونی از فنون کتاب‌سازی و نوشتن را دربر می‌گیرد؛ از جمله فضیلت قلم، تهیهٔ انواع مرکب، مرکب‌های رنگین و فلزی ــ از جمله مرکب‌هایی که با برادهٔ نقره و اتانول ساخته می‌شدند ــ رنگ‌آمیزی و ساخت آمیزه‌ها، شیوه‌های نوشتن پنهانی، ساخت کاغذ، تهیهٔ صمغ عربی و ساخت چسب.[۱۴][۱۵]

ابن شرف قیروانی و ابن رشیق قیروانی دو شاعر رقیب در دربار معز بودند و گفته شده است که معز خود به رقابت میان آنان دامن می‌زد.[۱۶]

جستارهای وابسته

  • قلعهٔ درجین

منابع

  1. ↑ Hadi, Roger Idris (1962). La Berberie Orientale Sous les Zirides (PDF). pp. 240–241.
  2. ↑ Miled, Emna Ben (1998). Les tunisiennes ont-elles une histoire? (in French). E. Ben Milen. p. 188. ISBN 978-9973-807-04-5. Retrieved 2024-07-31.
  3. 1 2 3 4 Ibn Khallikan. Guillaume Baron Mac-Guckin de Slane (ed.). Deaths of Eminent Men and the Sons of the Epoch (Vol. III). pp. 386–8. Retrieved 12 April 2022.
  4. ↑ Hadi, Roger Idris (1962). La Berberie Orientale Sous les Zirides (PDF). p. 142.
  5. ↑ Hadi, Roger Idris (1962). La Berberie Orientale Sous les Zirides (PDF). p. 143.
  6. ↑ Hadi, Roger Idris (1962). La Berberie Orientale Sous les Zirides (PDF). pp. 135–136.
  7. ↑ Ivan Hrbek (1 Jan 1992). Africa from the Seventh to the Eleventh Century (abridged, illustrated ed.). James Currey Publishers. pp. 172–3. ISBN 9780852550939.
  8. ↑ Linda G. Jones (6 Aug 2012). The Power of Oratory in the Medieval Muslim World. Cambridge University Press. p. 136. ISBN 9781107023055.
  9. ↑ Trudy Ring; Noelle Watson; Paul Schellinger (5 Mar 2014). Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places. Routledge. p. 37. ISBN 9781134259939.
  10. ↑ Luscombe, David; Riley-Smith, Jonathan, eds. (2004). The New Cambridge Medieval History, Volume 2; Volume 4. Cambridge University Press. p. 696. ISBN 9780521414111.
  11. ↑ Brett, Michael (2017). Fatimid Empire. Edinburgh University Press. pp. 186–187. ISBN 978-0-7486-4077-5.
  12. ↑ Al Hadi, Rouji Idris (1985). كتاب الدّولة الصّنهاجيّة تاريخ إفريقية في عهد بني زيري - من القرن 10 إلى القرن 12م - جزأين. p. 283.
  13. ↑ Levey, Martin (1962). "Mediaeval Arabic Bookmaking and Its Relation to Early Chemistry and Pharmacology". Transactions of the American Philosophical Society. New Series. 52 (4): 1–79. doi:10.2307/1005932. ISSN 0065-9746. JSTOR 1005932.
  14. ↑ "MuslimHeritage.com - Topics". www.muslimheritage.com. Archived from the original on 2002-12-17.
  15. ↑ "Technology Transfer in the Chemical Industries". Archived from the original on 2008-03-09. Retrieved 2008-03-29.
  16. ↑ Pellat, Charles (1971). "Ibn Sharaf al-Ḳayrawānī". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp. 936–937. OCLC 495469525.


This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.