مقنطره
.svg.png)
مُقَنطَره (انگلیسی: Almucantar) یا دایرهٔ هم‌ارتفاع (چنبرهٔ هم‌بلندا)، دایره‌ای کوچک بر کره آسمان است که با افق موازی است. همهٔ نقاط واقع بر یک مقنطره، برای ناظری معین، ارتفاع یکسانی دارند؛ ازاین‌رو دو ستاره که بر یک مقنطره قرار گرفته باشند، هم‌ارتفاع‌اند.[۱]
در اصطلاح سنتی، دایره‌های کوچک موازی افق را به‌صورت جمع مقنطرات می‌نامیدند. مقنطراتی که بالای افق و به‌سوی سمت‌الرأس قرار دارند، مقنطرات ارتفاع و آنهایی که زیر افق‌اند، مقنطرات انحطاط خوانده می‌شوند.[۲]
پیشینه
واژۀ «مُقَنطَره» در اصل به معنای برهم‌نهاده، روی‌هم‌چیده، چندبرابرشده، یا مال و دارایی بسیار فراوان آمده است. تعبیر قرآنی «قناطیر مُقَنطَره» نیز برای تأکید و مبالغه به کار می‌رود و کنایه از گنجینه‌های بیکران و اندوخته‌های سرشار از طلا و نقره دارد (قنطار به اندازۀ پوست گاوی پر از طلا گفته می‌شده است). افزون بر این، در زبان عربی به پل‌ها، گذرگاه‌ها و سازه‌های طاقی‌شکل نیز اشاره دارد.
کاربرد در ستاره‌شناسی سنتی (هیئت):
در اصطلاح ستاره‌شناسی قدیم، مقنطرات به دوایر موازی با دایرۀ افق (هم‌ارتفاع) گفته می‌شود:
- مقنطرات ارتفاع: دایره‌هایی که در نیم‌کرهٔ مرئی و بالای افق، به سوی سرسو (سمت‌الرأس) امتداد دارند؛ زمانی که ستاره روی یکی از این خطوط باشد، بالاتر از افق جای گرفته است.
- مقنطرات انحطاط: دایره‌هایی که در نیم‌کرهٔ نامرئی و زیر افق، به سوی پاسو (سمت‌القدم) قرار دارند؛ زمانی که ستاره روی این خطوط باشد، پایین‌تر از خط افق است.
کاربرد در ساختار اسطرلاب روی صفحۀ اسطرلاب، خطوط منحنیِ کمانی‌شکلی نزدیک به هم رسم می‌شد که میان آنها درجۀ ارتفاع ستاره‌ها با حساب جمل (ابجد) مشخص شده بود و صفحۀ شبکه‌مانند «عنکبوت» روی آن می‌چرخید. بنا بر توضیح ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم، تقسیم‌بندی اسطرلاب‌ها بر پایۀ شمار همین خطوط انجام می‌گرفته است:
- اسطرلاب تام (تمام): اسطرلابی که روی صفحۀ آن هر نود دایرۀ مقنطره از افق تا سرسو به صورت یک‌درجه‌یک‌درجه ترسیم شده و اعداد از ۱ تا ۹۰ پشت سر هم ثبت شده است.
- اسطرلاب نصفی: در اسطرلاب‌های کوچک‌تر، خطوط دو درجه در میان رسم می‌شدند تا مجموعاً ۴۵ مقنطره شکل گیرد و اعداد نیز به صورت جفت (زوج) متوالی نوشته می‌شد.
- اسطرلاب ثلثی، سدسی و عشری: اگر اندازه باز هم کوچک‌تر بود، خطوط را سه درجه در میان (۳۰ مقنطره موسوم به ثلثی)، شش درجه در میان (سدسی) یا ده درجه در میان (عشری) ترسیم می‌کردند. تقسیم‌بندی درجات برج‌ها نیز بر همین پایه هماهنگ می‌شد.[۳]
صورت اروپایی این اصطلاح را هرمان رایشناو، راهب و ستاره‌شناس سدهٔ یازدهم، وارد ستاره‌شناسی اروپایی کرد. واژهٔ اروپایی almucantar صورت لاتینی‌شدهٔ واژهٔ عربی «المقنطرة» است. «مقنطره» از «قنطره» به معنای طاق یا پل گرفته شده است.[۴][۵]
میلهٔ مقنطره
میلهٔ مقنطره ابزاری دریانوردی بود که بیشتر برای تعیین زمان طلوع و غروب خورشید و اندازه‌گیری ارتفاع خورشید در نزدیکی افق به کار می‌رفت. این اندازه‌گیری برای یافتن سِعَت مشرقی یا مغربی خورشید و درنتیجه بررسی تغییرات قطب‌نما کاربرد داشت. این وسیله معمولاً از چوب گلابی یا شمشاد ساخته می‌شد و کمانی مدرج به اندازهٔ ۱۵ تا ۳۰ درجه داشت.[۶] میلهٔ مقنطره گونه‌ای از ابزارهای رصد پس‌نگر بود؛ یعنی رصدگر بدون نگاه‌کردن مستقیم به خورشید، ارتفاع آن را از روی سایه اندازه می‌گرفت.
در هنگام کار با ابزار، نور خورشید سایهٔ تیغهٔ سایه‌انداز (B در تصویر) را بر تیغهٔ افق (A) می‌انداخت. تیغهٔ افق دارای شکاف یا سوراخی بود که رصدگر از میان آن افق دوردست را می‌دید. رصدگر ابزار را چنان تنظیم می‌کرد که خط افق و سایه در یک نقطه از تیغهٔ افق بر هم منطبق شوند. سپس تیغهٔ نشانه‌روی (C) را با خط دید خود به‌سوی افق هم‌راستا می‌کرد. ارتفاع خورشید از زاویهٔ میان تیغهٔ سایه‌انداز و تیغهٔ نشانه‌روی به دست می‌آمد.
مقنطرهٔ خورشیدی
صفحهٔ مقنطره‌ای که خورشید در آن قرار دارد، در بررسی پراکندگی چندگانهٔ نور به‌وسیلهٔ هواویزها کاربرد دارد. برای این منظور، شدت تابش در چند زاویه و در دو سوی خورشید، با استفاده از طیف‌سنج تابشی یا نور‌سنج و در زمانی کوتاه اندازه‌گیری می‌شود.
برای استخراج ویژگی‌های هواویزها از اندازه‌گیری‌های مقنطرهٔ خورشیدی، چندین مدل وارون‌سازی ساخته شده است. از مهم‌ترین آنها الگوریتمی است که اولگ دوبوویک و همکارانش توسعه دادند و در شبکهٔ آئروسل رباتیک ناسا، موسوم به «آئرونت»، به کار گرفته شد. مدل مهم دیگر را ترویوکی ناکاجیما و همکارانش با نام SkyRad.pack توسعه دادند.[۷]
جستارهای وابسته
- دایرهٔ هم‌ارتفاع
- ارتفاع (ستاره‌شناسی)
- دستگاه مختصات افقی
- ربع مقنطرات
- اسطرلاب
منابع
- ↑ «واژگان کهن نجوم و احکام نجوم». میراث علمی اسلام و ایران. ۱۰ (پیوست شمارهٔ ۳): ۳۲. ۱۴۰۰.
{{cite journal}}: از پارامتر ناشناخته|نویسندگان=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «مقنطرات». لغت‌نامهٔ دهخدا. دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ این داده‌ها برگرفته از مدخل‌های «مقنطرة»، «مقنطرات» و «اسطرلاب تمام» در لغت‌نامۀ دهخدا (با اشاراتی به التفهیم بیرونی، کشاف اصطلاحات الفنون و فرهنگ واژگان قرآن) است.
- ↑ «almucantar» در Oxford English Dictionary.
- ↑ «almucantar»، Merriam-Webster Dictionary.
- ↑ می، ویلیام ادوارد (۱۹۷۳). A History of Marine Navigation. هنلی-آن-تیمز، آکسفوردشر: G. T. Foulis & Co. Ltd. شابک ۰-۸۵۴۲۹-۱۴۳-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ SkyRad.pack (به ژاپنی: {{{1}}})
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Almucantar». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
- رصدخانهٔ آدلاید، Almucantar Graphs of Hour Angles، آدلاید، چاپخانهٔ دولتی، ۱۹۲۷.
- چندلر، ست کارلو، The Almucantar، کمبریج، انتشارات جی. ویلسون و پسران، ۱۸۸۷.
- Dubovik, O. and M. D. King, “A Flexible Inversion Algorithm for Retrieval of Aerosol Optical Properties from Sun and Sky Radiance Measurements,” Journal of Geophysical Research، جلد ۱۰۵، ۲۰۰۰، صص. ۲۰۶۷۳–۲۰۶۹۶.
- Nakajima, T.; Tonna, G.; Rao, R. Z.; et al., “Use of Sky Brightness Measurements from Ground for Remote Sensing of Particulate Polydispersions,” Applied Optics، جلد ۳۵، شمارهٔ ۱۵، ۱۹۹۶، صص. ۲۶۷۲–۲۶۸۶.
پیوند به بیرون
- «رساله‌ای دربارهٔ کاربرد ابزاری معروف به ربع مقنطرات»؛ دست‌نوشته‌ای عربی از سال ۱۷۵۷ میلادی دربارهٔ ربع مقنطرات.
- ابزارهای اخترشناسی
- ابزارهای سنجش
- تجهیزات ناوبری
- دستگاه مختصات سماوی
- معرفیشدههای سده ۱۱ (میلادی)
- ناوبری فلکی