مکتب ترکمان تبریز

مکتب ترکمان تبریز که با عناوین مکتب ترکمان، مکتب آق‌قویونلوی تبریز و نیز شیوه تبریز نیز شناخته می‌شود، یکی از مکاتب مهم نگارگری و کتاب‌آرایی ایرانی در اواخر قرن نهم هجری / پانزدهم میلادی است. این شیوه هنری با تأثیرپذیری از مکتب تبریز اول در دوران سلطنت سلطان یعقوب آق‌قویونلو (۸۸۳–۸۹۶ هـ.ق) در شهر تبریز شکل گرفت و در رقابت با مکتب هرات، به‌ویژه در دوران سلطنت سلطان حسین بایقرا، رشد یافت.^[۱] حمایت‌های گسترده سلطان یعقوب از هنرمندان، شاعران و ادب‌دوستان، زمینه‌ساز شکوفایی این مکتب در زمینه‌های گوناگون فرهنگی شد.^[۲]

در نیمه دوم سده نهم هجری، ایران میان دو قدرت بزرگ تقسیم شده بود: شرق کشور ایران تحت حکومت تیموریان (با مرکزیت هرات) و غرب آن در دست آق‌قویونلوها (با مرکزیت تبریز). در این دوره، سلطان حسین بایقرا در هرات و سلطان یعقوب در تبریز، دو کانون بزرگ فرهنگی ایجاد کردند و با حمایت و بهره‌گیری از شاعران، کاتبان، نقاشان و معماران، هریک دربار خود را به یکی از قطب‌های فرهنگ و هنر تبدیل کرند. رقابت میان این دو دربار، که در عین حال دوستانه و با تبادل نامه و هدیه همراه بود، موجب شکوفایی هنری در هر دو ناحیه شد.^[۳][۱]

در کنار رونق مجالس ادبی، ساخت عماراتی چون باغ صاحب‌آباد و عمارت هشت‌بهشت، و سفارش نسخه‌های نفیس مانند دیوان حافظ، از جمله نمودهای بارز سیاست فرهنگی سلطان یعقوب بود. هنرمندانی چون درویش محمد، شیخی یعقوبی، سلطان محمد، عبدالرحیم انیسی، و عبدالکریم خوارزمی از چهره‌های برجسته این مکتب به‌شمار می‌روند. کتابخانه سلطنتی تبریز نیز یکی از مراکز اصلی تولید و نگهداری نسخه‌های خطی و آثار هنری در این دوران بود.^[۴][۱]

مکتب ترکمان که در همین دوران شکل گرفت و بالید، یکی از شاخص‌ترین مکاتب هنری ایران در اواخر سده نهم هجری (پانزدهم میلادی) بود.^[۱]

این مکتب با ویژگی‌هایی چون تلطیف عناصر تصویری، رنگ‌پردازی لطیف، چهره‌سازی‌های پرظرافت و ترکیب‌بندی‌های متوازن، زمینه‌ساز تحولاتی در نگارگری ایرانی شد و در دوره‌های بعد، به‌ویژه در دربار صفویان، تأثیرگذار بود. این مکتب نقشی مهم در گذار از سنت‌های تصویری قرن نهم هجری به سبک‌های رایج در عصر صفوی ایفا کرد.^[۲]

مکتب ترکمان از نظر نگارگری، دارای خصوصیات متمایزی چون رنگ‌پردازی ملایم، ترکیب‌بندی‌های متوازن، طراحی پیکره‌های چاق و کوتاه و چهره‌سازی‌های فردی و جزئی‌نگر، و ظرافت در طراحی بود. این مکتب ضمن بهره‌گیری از سنت‌های تصویری پیشین، الگویی تازه برای نگارگری در ایران پدید آورد و زمینه‌ساز تحولات سبکی در دوران صفویه شد.

پالت رنگی در آثار این دوره عموما بهره‌گیری از رنگ‌های لاجوردی، طلا، قرمزهای گرم و سبزهای روشن شکل گرفته است. همچنین نقاشی‌ها اغلب روایت‌محور بودند و به داستان‌پردازی تصویری می‌پرداختند.^[۵]

برخی از برجسته‌ترین آثاری که در مکتب تبریز تولید شدند عبارت‌اند از:^[۱][۵][۶]

• خمسۀ نظامی (نسخۀ سلطانی)، که به سفارش سلطان یعقوب کتابت و تصویرسازی شد و از نمونه‌های شاخص تصویرگری در این دوره به‌شمار می‌آید. نسخه‌هایی از آن امروزه در کاخ توپکاپی استانبول و نیز موزه بریتانیا نگهداری می‌شوند.
• دیوان حافظ، که با زیباترین شیوه کتاب‌آرایی به دستور سلطان یعقوب تهیه شد و به آرامگاه حافظ در شیراز وقف گردید.
• مثنوی سلامان و ابسال، سروده عبدالرحمن جامی، که نسخه‌ای از آن به نام سلطان یعقوب نگاشته شد و با قصیده‌ای در مدح او همراه بود​.
• مثنوی شمع و پروانه از اهلی شیرازی که در تبریز به سال ۸۹۴ هجری به نام سلطان یعقوب سروده شد​.
• کتابت‌های نستعلیق و تعلیق توسط خوشنویسانی چون عبدالرحیم انیسی، عبدالکریم یعقوبی، سلطانعلی قائنی و شیخ محمود هروی، که اغلب با رقم "یعقوبی" و گاه همراه با تذهیب و تصویرسازی بودند.

از جمله هنرمندان برجسته مکتب تبریز می‌توان به این افراد اشاره کرد:^[۶][۱]

• درویش محمد، از نقاشان اهل خراسان که بعدها به دربار یعقوب پیوست.
• شیخی یعقوبی، خوشنویس و تصویرگر که ظاهراً به مقام نقاش‌باشی دربار رسید.
• سلطان محمد، نقاشی برجسته که به کتابخانه شاه اسماعیل صفوی نیز راه یافت و در تأسیس مکتب قزلباشی شیراز در نگارگری تاثیرگذار بود.​
• عبدالرحیم انیسی، خوشنویس پرآوازه‌ای که سبک خاصی در خط نستعلیق ایجاد کرد که به "شیوۀ انیسی" شهرت یافت.
• عبدالکریم یعقوبی، برادر عبدالرحیم انیسی، که در نستعلیق‌نویسی مهارت چشمگیری داشت.
• عبدالحی منشی، از کاتبان تعلیق‌نویس برجسته که به‌عنوان «یاقوت عصر» شناخته می‌شد.​

این هنرمندان، با خلق آثاری همچون شاهنامهٔ دموت و خمسهٔ نظامی که در مجموعه کاخ توپکاپی نگهداری می‌شود، نقش مهمی در شکوفایی این مکتب ایفا کردند.

با سقوط آق‌قویونلوها، شماری از هنرمندان این مکتب به دربار شاه اسماعیل صفوی پیوستند. سبک و سنت مکتب ترکمان در نگارگری صفوی، به‌ویژه در دوران شاه طهماسب، تداوم یافت و پایه‌گذار مکتب تبریز دوم شد.^[۷]

• نگارگری ایرانی

1. 1 2 3 4 5 6 آژند، یعقوب (۱۳۹۷). «شیوه تبریز مکتب ترکمان». هنرهای زیبا (۷۶): ۲۹ تا ۴۰.
2. 1 2 پاکباز، رویین. دائرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۷۸.
3. ↑ روملو، حسن ، ۱۳۴۹، احسن التواریخ، تصحیح الحسین نوایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.
4. ↑ حیدر دوغلات، ۱۳۸۳، تاریخ رشیدی، چاپ عباسعلی غفاری فرد، میراث مکتوب، تهران.
5. 1 2 آژند، یعقوب. نگارگری ایران. تهران: انتشارات مولی، ۱۳۸۴.
6. 1 2 رابینسون، بی. دبلیو. نقاشی ایرانی در کتابخانه‌های سلطنتی. لندن: سادرن، ۱۹۹۸.
7. ↑ شیمل، آنه‌ماری. هنر اسلامی. ترجمهٔ بهرام اشراقی. تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۰.