نبرد آمازون

در حماسهٔ گمشدهٔ یونانی آیتیوپیس، که در قرن هشتم پیش از میلاد سروده شده و عموماً به آرکتینوس میلتوسی نسبت داده می‌شود، آشیل با پانته‌زیله، ملکهٔ آمازون‌ها، که پس از مرگ هکتور برای کمک به تروآ آمده بود می‌جنگد و او را می‌کشد. اسطوره‌های شفاهی و بازگویی‌های این حماسه دربارهٔ سقوط تروآ و نقش آمازون‌ها، بر آثار هومر، به‌ویژه در ایلیاد و ادیسه بسیار برجسته است.^[۴]

در نهمین خان هرکول، او از سوی ائوروستئوس مأمور شد که کمربند سلطنتی ملکه آمازون‌ها، هپیولیتا را برای دخترش به دست آورد.^[۵] گرچه هرکول و آمازون‌ها در آغاز آماده مذاکره مسالمت‌آمیز بودند، اما نقشه‌های شوم هرا باعث بروز سوءتفاهمی میان آمازون‌ها و هرکول شد که سرانجام به یک نبرد خونین منجر شد. در این نبرد، آمازون‌ها شکست خوردند و کمربند سلطنتی به دست هرکول افتاد.^[۶]

در برخی نسخه‌های افسانه، تسئوس همراه با هرکول در نهمین کار او حضور داشت، و آنتیوپ، خواهر هپیولیتا (یا خود هپیولیتا) را ربوده یا با او فرار کرده است. آنتیوپ سپس توسط تسئوس به آتن برده شد، در آنجا او با تسئوس ازدواج کرد و پسری به نام هیپولیتوس به دنیا آورد. به دنبال این ربایش، آمازون‌ها به یونان حمله کرده و جنگ افسانه‌ای آتیکی میان آمازون‌ها و آتنی‌ها آغاز شد که در نهایت با شکست آمازون‌ها پایان یافت.^[۷]

هنر یونان باستان معمولاً آمازون‌ها را در صحنه‌های نبرد به تصویر می‌کشید و آن‌ها را سوار بر اسب یا در حال استفاده از سلاح‌هایی مانند تیر و کمان، شمشیر، نیزه و سپر نشان می‌داد. بر اساس شواهد موجود، نخستین نشانه‌های ورود این جنگجویان زن به هنر در قالب سپرهای پیشکشی و سپر تزئیناتی دیده می‌شود. قدیمی‌ترین نمونه شناخته‌شده مربوط به یک سپر سفالی از تیرینس است که به حدود سال ۷۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد.^[۸]

آمازون‌ها از حدود ۵۷۰ پیش از میلاد به بعد، به‌طور برجسته‌ای روی سفالینه‌های آتیکی به تصویر کشیده شده‌اند و این روند تا میانهٔ سدهٔ ۵ پیش از میلاد ادامه یافته است. در طول این دوره، آمازون‌ها بیشتر بر روی سفالینه‌های آتیکی به سبک سیاه‌نگار، به تصویر کشیده می‌شدند. این نقوش معمولاً صحنه‌های نبرد آمازون‌ها در جنگ تروآ، یا به‌طور رایج‌تر، در نهمین خان افسانه‌ای هرکول را نشان می‌دادند. برخی از این ظروف سفالی با نام شخصیت‌های آمازونی مزین شده بودند که در میان آن‌ها، آندروماخه بیشترین تکرار را داشته است. آنچنان‌که، در نبردهایی که هرکول حضور نداشته، چنین کتیبه‌هایی یافت نشده است. هرکول اغلب بر روی چنین ظروف سفالی در حال نبرد تک‌نفره با سه یا چند آمازون به تصویر کشیده شده است.^[۹] با کاهش محبوبیت سفالینه‌های سیاه‌نگار در ربع پایانی سده ۶ پیش از میلاد، آمازون‌ها به‌تدریج روی سفالینه‌های قرمز نگار نقش بستند. در همین دوره، تسئوس نیز به یکی از شخصیت‌های رایج در هنر مرتبط با آمازون‌ماخی تبدیل شد.

تصاویر نبردهای آمازونی در معماری یونانی عمدتاً در دستهٔ مجسمه‌سازی معماری دورهٔ باستان متأخر تا پساکلاسیک قرار می‌گیرند. نمونه‌هایی از این نوع مجسمه‌سازی معماری را می‌توان در مکان‌های زیر مشاهده کرد:^[۱۰]

• جبهه غربی معبد آپولون در ارتریا– حدود پایان قرن ۶ پیش از میلاد.
• میتوپ‌ها و نقش‌برجسته‌های خزانه آتنی‌ها در دلفی– حدود ۴۹۰ ق.م.
• معبد هفائستوس در آتن – حدود ۴۵۰ ق.م.
• معبد زئوس در المپیا – حدود ۴۶۰ ق.م.
• معبد آپولون در بسی – حدود ۴۱۰ ق.م.
• تپه شرقی سلینونته– حدود ۴۷۰ ق.م.
• آرامگاه هالیکارناسوس – حدود ۳۵۰ ق.م.
• معبد آرتمیس در ماگنزیا– قرن دوم پیش از میلاد.

پس از جنگ‌های ایران و یونان، یونانیان به این صحنه‌های نبرد اهمیت بیشتری داده و آن را به‌عنوان نمونه‌ای اسطوره‌ای از دفاع موفق آتن در برابر مهاجمان بیگانه در نظر گرفتند. به‌ویژه، نبرد آمازون آتیکی در مکان‌های زیر به تصویر کشیده شده است، از جمله:

• متوپ غربی پارتنون – حدود ۴۴۰ پ.م.
• سپر مجسمه آتنا پارتنون – حدود ۴۴۰ پ.م.
• استوا پوی‌کایل در آتن – حدود ۴۶۰ پ.م.

نگارگری و طراحی متوپ‌های غربی پرستشگاه پارتنون، معبدی در آکروپولیس آتن که به آتنا الهه یونانی اختصاص دارد، به کالامیس، پیکره‌ساز یونانی، نسبت داده می‌شود.^[۱۱][۱۲] متوپ‌های غربی پارتنون نبرد بین یونانیان و آمازون‌ها را به نمایش می‌گذارد. البته با وجود وضعیت تخریب‌شده آن، پژوهشگران عموماً توافق دارند که این صحنه تهاجم آمازون‌ها به آتیک‌ها را به تصویر می‌کشد.

سپر آتنا پارتنوس، که توسط فیدیاس ساخته شده است، نگاره‌ای از یک آمازون سرنگون شده را نشان می‌دهد. آتنا پارتنوس مجسمه‌ای بزرگ از جنس کریسلفنتین (ترکیبی از طلا و عاج) از آتنا بود. بت (الوهیت) اصلی درون پارتنون آتن بود که اکنون از بین رفته است، اما از طریق توصیفات تاریخی و نمونه‌های کوچک باستانی می‌شود به این نتیجه رسید.^[۱۳]

پیکرهٔ بسی، از پرستشگاه آپولون در بسی، شامل شماری سنگ‌نبشته که نبرد آمازون‌ها با تروآ و نبرد آمازون‌ها با هرکول را نمایش می‌دهد. نبرد آمازون‌ها و تروآ بر روی سه بلوک نقش‌برجسته‌ای نمایش داده شده و مرگ پانته‌زیله به دست آشیل را به رخ می‌نماید.^[۱۴]

چندین بخش از پیکرهٔ نبرد آمازون‌ها مربوط به آرامگاه هالیکارناس، اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. در یکی از بخش‌ها هرکول را نشان می‌دهد که موی یک آمازون را گرفته و در حالی که گرز خود را پشت سرش بلند کرده، آمادهٔ ضربه زدن است. باور بر این هست این آمازون هیپولیتا، ملکه آمازون‌ها باشد. سنگ‌نبشته دیگری آمازونی سواره را نشان می‌دهد که به یک یونانی حمله می‌کند، در حالی که یونانی با سپرِ برافراشته از خود دفاع می‌کند. باور بر این است این یونانی تسئوس باشد، که در گذار از خان‌های هرکول به وی پیوسته بود.

نمونه‌های فراوانی از نگاره‌های آمازون‌ها مربوط به دوران روم پیدا شده است که صحنه‌های نبرد آمازونی را بر روی موزاییک‌ها، سکه‌ها، نقش‌برجسته‌ها، پیکره‌های پیش‌کشی و دیگر آثار هنری به تصویر می‌کشند. به‌ویژه، بیش از ۶۰ نقش‌برجستهٔ تابوت‌های سنگی پیدا شده‌اند که صحنه‌های نبرد میان آمازون‌ها و یونانیان را به تصویر می‌کشند.^[۸]

مایکن صحنهٔ نبرد آمازون را برروی استوا پوی‌کایل در آگورای باستانی آتن نقاشی کرد، اما این اثر اکنون از بین رفته است.^[۱۵] فیدیاس زمینهٔ نبرد آمازونی را بر روی زیرپایی تندیس کریسلفنتین زئوس در المپیا به تصویر کشیده بود.^[۱۶]

در سال ۲۰۱۸، باستان‌شناسان در قربانگاه آیینی سلت‌ها در نزدیکی روستای اسلاتینا ناد ببراوو در اسلواکی، لبه‌های سنگ‌نبشتهٔ نقش‌برجسته تزئین شده از جنس برنز را کشف کردند که بخشی از زره سینه‌ای یک جنگجوی یونانی بوده است. معاون مدیر مؤسسه باستان‌شناسی اسلواکی به آگاهی رسانید که این اثر، کهن‌ترین اثر هنری اصیل یونانی در این منطقه از اسلواکی بوده است. پژوهشگران تکه‌ها را وارسی کرده و تشخیص دادند، که این آثار زمانی پاره‌ای از یک نقش‌برجسته بوده‌اند که آمازون‌ها را به تصویر می‌کشیده است.^[۱۷]