نبرد شاپور یکم و گوردیان سوم
| جنگ ساسانیان و رومیان ۲۴۲-۲۴۴ | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بخشی از the جنگ‌های رومیان و ساسانیان | |||||||||
_Sassanid_Period.JPG) سنگ‌نگاره بیشاپور که پیروزی شاپور یکم بر رومیان در نبرد مشیک را جشن می‌گیرد: در این نگاره، گوردیان سوم زیر سُم اسب شاه ساسانی لگدمال و کشته می‌شود، در حالی که مُچ فیلیپ عرب در دستان شاپور است. (نشانه اسارت و باج‌گذاری) | |||||||||
| |||||||||
| طرف‌های درگیر | |||||||||
| امپراتوری روم | شاهنشاهی ساسانی | ||||||||
| فرماندهان و رهبران | |||||||||
|
گوردیان سوم †[۹], تیمستیوس[۱۰][۱۱] | شاپور یکم | ||||||||
| واحدهای درگیر | |||||||||
| see section for details | |||||||||
| قوا | |||||||||
| ۱۵۰ تا ۱۷۰٬۰۰۰ مرد مسلح (۱۳ لژیون کامل، ۱۴ وکسیلاسون و شماری نیروی کمکی) در سراسر خاور لیما (که نیمی یا یک سوم آنها در تازش شرکت داشتند)[ب][۱۲][۱۳][۱۴] |
ارتش بزرگ، نامشخص احتمالاً ۱۵۰،۰۰۰ مرد مسلح[۱۲][۱۵][۱۶] (see section for details) | ||||||||
جنگ ساسانیان و گوردیان سوم بخشی از جنگ‌های ایران و روم بود. این نبرد میان امپراتوری روم، به فرمانروایی امپراتور گوردیان سوم (۲۳۸–۲۴۴ میلادی) در دورهٔ هرج‌ومرج لشگری، و ساسانیان به رهبری شاپور یکم (۲۴۱–۲۷۲ میلادی) که جانشین پدرش اردشیر یکم (۲۲۴–۲۴۱ میلادی) شده بود، روی داد. این جنگ میان سال‌های ۲۴۲ [۱] تا ۲۴۴ میلادی رخ داد و با پیروزی ساسانیان و مرگ گوردیان سوم پایان یافت.
زمینهٔ تاریخی
پیش‌زمینه
(نگاه کنید به: ساسانیان و دودمان سورانی)
.
میان سال‌های ۲۲۴ تا ۲۲۶/۲۲۷ میلادی واپسین شاهنشاه اشکانی، اردوان چهارم، در نبرد هرمزدگان (۲۸ آوریل) شکست خورد و کشته شد. شورشگر پیروز، اردشیر بابکان، دودمان ساسانی را بنیاد نهاد؛ دودمانی که تا سدهٔ هفتم میلادی دشمنی سهمگین برای رومیان شد. در میان ۲۴۲ تا ۲۴۴ میلادی، ساسانیان و رومیان برای دومین بار با یکدیگر درگیر شدند. [۱۷] [۱۸]
پیش‌درآمد
(نگاه کنید به: نخستین لشکرکشی اردشیر بابکان به میانرودان)
پیش‌درآمد این جنگ باور همیشگی ساسانیان به احیای قلمرو هخامنشیان بود که خود را بازماندگان پارسیان می‌دانستند و خواهان در دست داشتن سراسر شاهنشاهی هخامنشی بودند.[۱۹]از جمله سرزمین‌هایی که در آن زمان در دست امپراتوری روم بود، مانند آسیای کوچک و خاور نزدیک، تا کرانه‌های دریای اژه. هرودین در تاریخ امپراتوری پس از مارکوس آئورلیوس (۶، ۲.۲–۳) چنین می‌گوید:
« اردشیر باور داشت که سراسر قاره‌ای که رو به اروپا دارد و تنها دریای اژه و پروپونتیس آن را جدا می‌کند، و همچنین سرزمینی که به نام آسیا شناخته می‌شود، به‌حق پروردگار از آنِ اوست و می‌بایست دوباره به شاهنشاهی پارس بازگردد. او بازگو کرد که همهٔ کشورها در این سرزمین، میان ایونیه و کاریه، در گذشته به دست ساتراپ‌های پارسی گردانده می‌شدند؛ از زمانی که کورش بزرگ پادشاهی را از مادها به پارسیان رساند، تا زمان داریوش سوم، واپسین شهریار پارسی، که فرمانروایی‌اش به دست اسکندر بزرگ نابود شد. بدین‌سان به باور او، روا و درست بود که پادشاهی‌ای که پیش‌تر در دست پارسیان بود، بار دیگر برای ایشان بازپس گرفته و یکپارچه شود.»
منبع
- 1 2 3 Historia Augusta, Gordiani tres, 26, 3.
- ↑ Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org (به انگلیسی). Retrieved 2025-04-03.
Having removed the Roman threat and enriched his treasury by exacting heavy ransom, Šāpur brought the Roman protectorate of western Armenia under Persian control (Kettenhofen, pp. 87-97, 100-107, 114-23). He also commemorated his victory on several rock reliefs in Fārs (see below), the most relevant of which is at Dārābgerd which shows the youthful emperor Gordian prostrate under the horse of Šāpur who wears Ardašir’s crown and receives another Roman (Philip) with benediction. Curiously, Philip also celebrated and called himself victor over the Persians (Persicus/Parthicus Maximus, see Winter, pp. 107-10) once he was in a safe distance from them.
- ↑ "The Campaigns of Sassanian Emperor Shapur I". Dr. Kaveh Farrokh (به انگلیسی). Archived from the original on 2024-12-13. Retrieved 2025-04-03.
Orthographic verification of Shapur’s victory is provided by the inscriptions of Shapur (Dodgeon & Lieu, 1991, p.35) which clearly state that Gordian was decisively defeated at Misiche (modern Anbar) north of Ctesiphon in 244 AD. The Shapur inscription at Nagsh-e-Rustam states that “…at Mesiche, a great frontal battle occurred. Gordian Caesar was killed and the Roman force destroyed” (See translation of SKZ (Shapur Kaba Zartusht) in Appendix 4, 1984).
- ↑ Res Gestae Divi Saporis, 3-4.
- ↑ Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org (به انگلیسی). Retrieved 2025-04-04.
All say that Philip then swore friendship or made “a most shameful treaty” with Šāpur and ended the war. He even ceded Armenia and Mesopotamia
- ↑ Southern 2001, p. 235.
- ↑ Frye 1983, p. 125.
- ↑ Shahbazi, Shapur (1982–2023). "ŠĀPUR I: History". Encyclopædia Iranica.
- ↑ "لشگرکشی شاپور یکم ساسانی I". Dr. Kaveh Farrokh (به انگلیسی). Archived from the original on 2024-12-13. Retrieved 2025-04-03.
The Oracula Sibyllina (XIII, 13-20) and Zosimus (III, 32.4) clearly state that Gordian lost the final battle and his life fighting Shapur.
- ↑ Zonaras, L'epitome delle storie, XII, 18.
- ↑ Historia Augusta, Gordiani tres, 26-27.
- 1 2 3 Herodian, History of the Empire after Marcus Aurelius, VI, 3.2.
- ↑ González 2003, p. 730.
- ↑ Le Bohec 2001, pp. 34, 45.
- ↑ Herodian, History of the Empire after Marcus Aurelius, VI, 5.1.
- ↑ Historia Augusta, Severus Alexander, 56, 1-5.
- ↑ Herodian, History of the Empire after Marcus Aurelius, VI, 2.1.
- ↑ Zosimus, Storia nuova, I, 18.1.
- ↑ «آیا ساسانیان، تاریخ هخامنشیان را حذف کردند؟». خِردگان. ۲ شهریور ۱۴۰۳.
- ↑ The victory in the campaign is mentioned on the trilingual inscription king Shapur I made at Naqsh-e Rustam.[۴]
- ↑ The forces estimated at 150–170,000 armed men on the Roman side (13 full legions plus vexillationes of 14 other legions), means considering that a good part of these remained to defend the imperial borders (at least half, equal to 85,000 armed men), while the remaining part (the other half), could have constituted the invasion army.[۱][۱۲]
<ref> برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="persian-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().