نسخه خطی تذهیب‌شده
.jpg)
نسخهٔ خطی تذهیب‌شده یا دست‌نویس آراسته گونه‌ای نسخه خطی است که متن آن با آرایه‌های دیداری مانند تذهیب، حاشیه‌آرایی، سرلوح، حروف یا عنوان‌های تزئینی، نگاره‌ها و گاه طلا و نقره تکمیل شده است. در کاربرد تخصصی قدیمی‌تر، وجود زر یا فلزات گران‌بها از ویژگی‌های اصلی چنین نسخه‌هایی به‌شمار می‌رفت، اما در کاربرد جدیدتر این اصطلاح می‌تواند نسخه‌های دارای نگاره و آرایه‌های رنگین بدون زر را نیز دربر گیرد.[۱]
نسخه‌های تذهیب‌شده در فرهنگ‌های گوناگون، از جمله در اروپا، امپراتوری بیزانس، جهان اسلامی، ایران و آسیای میانه پدید آمده‌اند. مواد و شیوه‌های آرایش آنها با توجه به دوره و منطقه متفاوت بوده است؛ از استفاده گسترده از ورق زر و پوست در نسخه‌های اروپایی تا ترکیب زر، رنگدانه‌های مات، کاغذ، خوشنویسی و آرایه‌های هندسی و گیاهی در بسیاری از نسخه‌های اسلامی و ایرانی.
اصطلاح
اصطلاح «نسخه خطی تذهیب‌شده» به خودِ نسخه یا دست‌نوشته اشاره دارد و با تذهیب که نام فن و هنر آرایش نسخه است، یکسان نیست. به همین ترتیب، کتاب‌آرایی مفهومی گسترده‌تر است که می‌تواند افزون بر تذهیب، خوشنویسی، نگارگری، کاغذآرایی، زرافشانی و جلدسازی را نیز دربر گیرد.
در اصطلاح‌شناسی غربی، واژهٔ مربوط به «تذهیب» از ریشه‌ای به معنای «آراستن» گرفته شده است. استفاده از زر در نسخه‌ها سبب شده که در بسیاری از نمونه‌های تاریخی، درخشندگی طلا به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بصری نسخه‌های تذهیب‌شده تبدیل شود.[۲]
ویژگی‌ها
آرایه‌های یک نسخه خطی تذهیب‌شده ممکن است بخش‌های مختلفی از صفحه و کتاب را دربر گیرد. از جمله:
- صفحه‌های آغازین و سرلوح‌ها؛
- حاشیه‌های پیرامون متن؛
- سرحرف‌ها و عنوان‌های تزئینی؛
- قاب‌ها و جدول‌های پیرامون متن؛
- نشان‌های فصل، سوره، آیه و بخش‌های دیگر؛
- نگاره‌های کوچک یا تمام‌صفحه؛
- زمینه‌ها یا جزئیات زرین و سیمین.
در بسیاری از نسخه‌ها تنها شماری از صفحات، به‌ویژه صفحات آغازین یا آغاز بخش‌های اصلی کتاب، دارای تذهیب گسترده‌اند و دیگر صفحات آرایش ساده‌تری دارند.
مواد
مواد به‌کاررفته در نسخه‌های تذهیب‌شده بسته به منطقه و دوره متفاوت بوده است. در نسخه‌های اروپایی، پوست‌آهویی و دیگر انواع پوست آماده‌شده بستر اصلی کتابت بود و از رنگدانه‌ها، مرکب، ورق طلا و نقره استفاده می‌شد. در جهان اسلامی، کاغذ از سده‌های نخست به یکی از بسترهای اصلی نسخه‌سازی تبدیل شد.
طلا ممکن بود به صورت ورق طلا، پودر زر یا زر حل‌شده به کار رود. رنگدانه‌های معدنی و گیاهی، چسب‌های طبیعی، مرکب و مواد صیقل‌دهنده نیز از دیگر مواد مورد استفاده بودند.
اروپا
نسخه‌های تذهیب‌شده از مهم‌ترین آثار هنر کتاب در اروپای سده‌های میانه‌اند. در این نسخه‌ها متن، تصویر، سرحرف‌های بزرگ و حاشیه‌های تزئینی غالباً در یک طراحی هماهنگ قرار می‌گرفتند.
بخش بزرگی از نسخه‌های باقی‌مانده ماهیت دینی دارند؛ از جمله انجیل، کتاب ساعات، مزامیر و دیگر متون کلیسایی. در نسخه‌های بسیار نفیس، زر ممکن بود در زمینه نگاره‌ها، حروف آغازین، قاب‌ها و دیگر عناصر صفحه به کار رود.
یکی از نمونه‌های شناخته‌شده «کتاب ساعات فرانسوای یکم» است که در ۱۵۳۹–۱۵۴۰ میلادی در فرانسه ساخته شد و دارای هجده نگاره تذهیب‌شده و جلد چرمی زراندود است.[۳]
بیزانس و جهان مسیحی شرقی
در امپراتوری بیزانس نیز سنت مستقلی از نسخه‌آرایی شکل گرفت. نسخه‌های بیزانسی از نظر رنگ، ترکیب‌بندی، شیوه آماده‌سازی رنگدانه‌ها و سطح نوشتار با نسخه‌های اروپای غربی تفاوت داشتند.
شیوه‌های بیزانسی بر مناطق مختلف مسیحی شرقی و ارتدکس نیز اثر گذاشتند و نسخه‌های انجیل و متون مذهبی با نگاره‌ها و آرایه‌های ویژه محلی تولید شدند.[۱]
جهان اسلامی
در جهان اسلامی، یکی از نخستین حوزه‌های گسترده آرایش نسخه، قرآن بود. قرآن‌های سده‌های نخست معمولاً تصویر روایی نداشتند، اما سرسوره‌ها، صفحات آغازین، نشانه‌های آیات و تقسیمات متن با رنگ، نقوش هندسی و گیاهی و زر آراسته می‌شدند.[۱]
از حدود سده دوازدهم و به‌ویژه سده سیزدهم میلادی، تولید نسخه‌های علمی، ادبی و تاریخی مصور و تذهیب‌شده در بخش‌هایی از جهان اسلامی افزایش یافت. نسخه‌های علمی و پزشکی گاه دارای نگاره‌هایی بودند که برای توضیح متن به کار می‌رفتند.[۱]
ایران
نسخه‌های خطی تذهیب‌شده از مهم‌ترین نمودهای کتاب‌آرایی ایرانی‌اند. در ایران، تذهیب در کنار خوشنویسی، نگارگری، جدول‌کشی، کاغذآرایی، زرافشانی و جلدسازی به کار می‌رفت.
از سده ششم هجری نمونه‌های نفیس بسیاری باقی مانده است. موزه متروپولیتن هشت برگ از قرآنی را نگهداری می‌کند که محمد زنجانی آن را در ۵۳۱ قمری/۱۱۳۷ میلادی نوشته است. متن این قرآن به خط کوفی شرقی و نسخ است و صفحات آن با نقوش گیاهی و گره‌های هندسی به‌طور گسترده تذهیب شده‌اند.[۴]
در دوره تیموریان، تولید نسخه‌های تذهیب‌شده در مراکزی چون هرات به اوج تازه‌ای رسید. در نسخه‌ای از خمسه نظامی کتابت‌شده در ۸۳۵ قمری/۱۴۳۱–۱۴۳۲ میلادی به خط جعفر بایسنقری، دو صفحه آغازین با ترکیب زر و لاجورد، اسلیمی‌ها، پیچک‌های گلدار، نخل‌برگ‌ها، قاب‌ها و کتیبه‌های تزئینی آراسته شده‌اند.[۵]
نسخه دیگری از هفت پیکر نظامی، ساخته‌شده در هرات حدود ۱۴۳۰ میلادی، با یک شمسه تذهیب‌شده آغاز می‌شود و پس از آن دو صفحه افتتاحیه کاملاً تذهیب‌شده و مجموعه‌ای از قاب‌های کوچک تذهیب‌شده در سراسر متن قرار دارد.[۶]
در دوره صفویان نیز تولید نسخه‌های نفیس تذهیب‌شده ادامه یافت. برخی نسخه‌های قدیمی نیز در این دوره دوباره آراسته شدند. برای نمونه، متن نسخه‌ای از منطق‌الطیر عطار نیشابوری در ۸۹۲ قمری/۱۴۸۷ میلادی به خط سلطان‌علی مشهدی نوشته شده بود، اما در دوره شاه عباس یکم نگاره‌ها، برگ‌های تذهیب‌شده، حاشیه‌های ابری و جلد زراندود به آن افزوده شد.[۷]
نسخه‌های قرآن
قرآن‌های تذهیب‌شده بخش مهمی از تاریخ نسخه‌آرایی اسلامی را تشکیل می‌دهند. برخلاف نسخه‌های مصور ادبی و علمی، در قرآن معمولاً آرایه‌های غیرروایی مانند نقوش هندسی، اسلیمی، پیچک‌های گیاهی، مدال‌های حاشیه‌ای و کتیبه‌های زرین غلبه دارند.
در یک بخش از قرآنی مربوط به بغداد، تاریخ‌دار ۵۸۸ قمری/۱۱۹۲–۱۱۹۳ میلادی، عنوان سوره‌ها به خط کوفی زرین در قاب‌های تذهیب‌شده نوشته شده و نشانه‌های آیات نیز به صورت دایره‌های زرین اجرا شده‌اند.[۸]
تفاوت با تذهیب
«نسخه خطی تذهیب‌شده» نام یک گونه اثر یا شیء است، در حالی که «تذهیب» نام هنر و فن آرایش آن است. بنابراین هر دو مفهوم باید مدخل‌های جداگانه داشته باشند.
برای نمونه، یک نسخه می‌تواند در زمان کتابت بدون تذهیب ساخته شده و دهه‌ها یا حتی بیش از یک سده بعد تذهیب شود. نسخه منطق‌الطیر سلطان‌علی مشهدی نمونه‌ای روشن از این وضعیت است: متن آن متعلق به ۱۴۸۷ میلادی است، اما بخشی از تذهیب و آرایش آن در حدود ۱۶۰۰ و در دوره شاه عباس یکم افزوده شده است.[۹]
حفاظت و مرمت
نسخه‌های تذهیب‌شده به سبب ترکیب چند ماده متفاوت، از جمله کاغذ یا پوست، مرکب، رنگدانه‌ها، طلا، نقره، مواد چسباننده و جلد، نیازمند شرایط ویژه نگهداری‌اند.
نور می‌تواند موجب تغییر رنگ برخی رنگدانه‌ها و آسیب به سطح نسخه شود و رطوبت و دمای نامناسب نیز ممکن است بر کاغذ، پوست و مواد رنگی اثر بگذارد. پوسته‌شدن رنگ و زر، سایش سطح، پارگی و آسیب جلد از مشکلات رایج در حفاظت این نسخه‌هاست.
جستارهای وابسته
- تذهیب
- کتاب‌آرایی
- نسخه خطی
- نگارگری ایرانی
- خوشنویسی
- زرافشانی
- جلدسازی
- کتاب ساعات
منابع
- 1 2 3 4 "Illuminated manuscript". Wikipedia (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Conservation and restoration of illuminated manuscripts". Wikipedia (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Hours of Francis I" (in English). موزه متروپولیتن هنر. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Folio from a Qur'an Manuscript" (in English). موزه متروپولیتن هنر. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Illuminated Opening Page Titled Laila and Majnun from a Khamsa of Nizami of Ganja" (in English). موزه متروپولیتن هنر. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Haft Paikar (Seven Portraits) of the Khamsa (Quintet) of Nizami of Ganja" (in English). موزه متروپولیتن هنر. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Illuminated Frontispiece of a Manuscript of the Mantiq al-Tayr" (in English). موزه متروپولیتن هنر. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Section from a Qur'an Manuscript" (in English). موزه متروپولیتن هنر. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Illuminated Frontispiece of a Manuscript of the Mantiq al-Tayr" (in English). موزه متروپولیتن هنر.
پیوند به بیرون
- نسخه‌های خطی تذهیب‌شده
- نسخه‌های خطی
- کتاب‌آرایی
- هنر کتاب
- طراحی کتاب
- واژهشناسی کتاب
- سبکهای مسیحیت
- دانش متنی