نقیب خان

نقیب خان
نقیب خان
	پرتره نقیب خان، حوالی ۱۶۱۰–۱۶۲۰، کلکسیون سلطنتی
نام هنگام تولد	میر غیاث‌الدین علی قزوینی
درگذشت	۱۶۱۴
آثار برجسته	رزم‌نامه، تاریخ الفی
پدر	میر عبداللطیف قزوینی
خویشاوندان	میریحیی قزوینی (پدربزرگ)

میر غیاث‌الدین علی قزوینی (درگذشتهٔ ۱۶۱۴)، که با لقب نقیب‌خان شناخته می‌شد، ادیب و اشراف‌زادهٔ دربار گورکانی در دوران سلطنت اکبر کبیر و جهانگیرشاه بود. او در پدید آمدن آثار مهم ادبی دربار گورکانی از جمله رزم‌نامه (ترجمهٔ فارسی حماسهٔ سانسکریت مهابارته) و اثر تاریخی تاریخ الفی نقش داشت. نقیب‌خان به‌سبب دانش گسترده‌اش در تاریخ و حافظهٔ دقیقش نزد دربار گورکانی ارزشمند شمرده می‌شد.^[۱]

خاستگاه

نقیب‌خان اهل قزوین در ایران صفوی بود. او از خانواده‌ای دانشور برخاست که در خدمت صفویان بودند. پدربزرگش میریحیی قزوینی نویسندهٔ لب التواریخ بود. میریحیی در دوران شاه تهماسب یکم در ایران می‌زیست و به دستور او زندانی شد. منابع علت این امر را اتهام سنّی بودن خانواده دانسته‌اند، هرچند منابع گورکانی خود نقیب‌خان را میانه‌رو در امور دینی معرفی کرده‌اند. میریحیی حدود سال ۱۵۵۵ درگذشت و ده سال بعد، در ۱۵۶۵، خانواده به دعوت نصیرالدین همایون گورکانی به هند مهاجرت کردند. اما هنگام ورود آنان، همایون درگذشته بود و پسرش اکبرشاه به سلطنت رسیده بود. اندکی پس از آن، میر عبداللطیف قزوینی، پدر نقیب‌خان، به‌عنوان آموزگار اکبر منصوب شد. احترام اکبر نسبت به پدر نقیب‌خان در تزک جهانگیری یاد شده است. جهانگیرشاه همچنین نقیب‌خان را از سادات معرفی می‌کند.^[۲]^[۱]

زندگی کاری

لقب نقیب‌خان را اکبرشاه به او اعطا کرد. او در ترجمهٔ چندین متن سانسکریت به فارسی مشارکت داشت. در میان این آثار، مهابارته از نظر اهمیت و حجم برجسته‌ترین بود. نقیب‌خان طی یک سال و نیم، با یاری پنج برهمین دانشور، ترجمه و تدوین آن را به پایان رساند و در سال ۱۵۸۴ آن را با عنوان رزم‌نامه عرضه کرد.^[۳]^[۴]

در اوایل دههٔ ۱۵۸۰ میلادی، او به‌عنوان گردآورندهٔ تاریخ الفی منصوب شد؛ اثری عظیم در قالب تاریخ هزارساله. او یکی از هفت دانشمند نخستین بود که برای این پروژهٔ بزرگ برگزیده شدند و به‌عنوان ارشدترین آنان شناخته می‌شد، که نشان‌دهندهٔ جایگاه و اعتبار او در دربار اکبر بود.^[۵]^[۶]

در آغاز سلطنت جهانگیر، شاه در اندیشه بود که نقیب‌خان را به‌عنوان فرستاده به دربار فلیپه سوم، پادشاه پرتغال، اعزام کند، اما این تصمیم عملی نشد.^[۷]

درگذشت

نقیب‌خان در سال ۱۶۱۴ میلادی درگذشت.^[۳] جهانگیر در تزک جهانگیری یاد کرده است که نقیب‌خان در کنار همسرش در درگاه شهر اجمیر به خاک سپرده شد.^[۱]

منابع

1 2 3 Quinn, Sholeh A. (2020-12-17). Persian Historiography across Empires: The Ottomans, Safavids, and Mughals (به انگلیسی). Cambridge University Press. pp. 102–105. ISBN 978-1-108-90170-3.
↑ Morgan, David O.; Reid, Anthony (2010-11-04). The New Cambridge History of Islam: Volume 3, The Eastern Islamic World, Eleventh to Eighteenth Centuries (به انگلیسی). Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-18436-3.
1 2 "RCIN 1005038.al - Portrait of Naqib Khan". www.rct.uk (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-21.
↑ Arjomand, Saïd Amir (2025-07-09). Persianate Historical Sociology: Collected Essays (به انگلیسی). BRILL. p. 52. ISBN 978-90-04-74255-0.
↑ Anooshahr, Ali (2012). "Dialogism and Territoriality in a Mughal History of the Islamic Millennium". Journal of the Economic and Social History of the Orient. 55 (2–3): 220–254. doi:10.1163/15685209-12341235. ISSN 0022-4995.
↑ Gommans, Jos; Huseini, Said Reza (2022). "Neoplatonism and the Pax Mongolica in the making of ṣulḥ-i kull. A view from Akbar's millennial history". Modern Asian Studies (به انگلیسی). 56 (3): 870–901. doi:10.1017/S0026749X21000044. hdl:1887/3420833. ISSN 0026-749X.
↑ Flores, Jorge (2015-11-16). The Mughal Padshah: A Jesuit Treatise on Emperor Jahangir's Court and Household (به انگلیسی). BRILL. pp. 15–16. ISBN 978-90-04-30753-7.

[:0-1] 1 2 3 Quinn, Sholeh A. (2020-12-17). Persian Historiography across Empires: The Ottomans, Safavids, and Mughals (به انگلیسی). Cambridge University Press. pp. 102–105. ISBN 978-1-108-90170-3.

[2] Morgan, David O.; Reid, Anthony (2010-11-04). The New Cambridge History of Islam: Volume 3, The Eastern Islamic World, Eleventh to Eighteenth Centuries (به انگلیسی). Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-18436-3.

[:1-3] 1 2 "RCIN 1005038.al - Portrait of Naqib Khan". www.rct.uk (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-21.

[4] Arjomand, Saïd Amir (2025-07-09). Persianate Historical Sociology: Collected Essays (به انگلیسی). BRILL. p. 52. ISBN 978-90-04-74255-0.

[:02-5] Anooshahr, Ali (2012). "Dialogism and Territoriality in a Mughal History of the Islamic Millennium". Journal of the Economic and Social History of the Orient. 55 (2–3): 220–254. doi:10.1163/15685209-12341235. ISSN 0022-4995.

[:12-6] Gommans, Jos; Huseini, Said Reza (2022). "Neoplatonism and the Pax Mongolica in the making of ṣulḥ-i kull. A view from Akbar's millennial history". Modern Asian Studies (به انگلیسی). 56 (3): 870–901. doi:10.1017/S0026749X21000044. hdl:1887/3420833. ISSN 0026-749X.

[7] Flores, Jorge (2015-11-16). The Mughal Padshah: A Jesuit Treatise on Emperor Jahangir's Court and Household (به انگلیسی). BRILL. pp. 15–16. ISBN 978-90-04-30753-7.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]