نماز جمعه تهران
نماز جمعه تهران مهمترین نماز جمعه در ایران است و به دلیل طرح مسائل سیاسی و اجتماعی در خطبهها اهمیت دارد. معمولاً یکی از مسئولان سرشناس کشور، پیش از خطبههای امام جمعه، در جمع نمازگزاران سخنرانی میکند.[۱]
امامت جمعه پیش از انقلاب
در اوایل پادشاهی قاجاریان، هنگامی که فتحعلیشاه مسجد شاه را در تهران بنا کرد، تصمیم گرفت میر سیدمهدی خاتونآبادی امام جمعه اصفهان را برای امامت جمعه در مسجد شاه به تهران بیاورد. وی مقام حوزوی بالایی داشت و در سال ۱۱۸۳ خورشیدی پس از بازگشت از سفر حج در سن ۶۳ سالگی درگذشت. پس از آن میرزا ابوالقاسم خاتونآبادی فرزند ارشد میر محمد حسین «سلطان العلماء» به تهران رفت. پس از وی منصب امامت جمعه به فرزندش میرزا زینالعابدین ظهیرالاسلام رسید و بعد از او فرزندش میرزا ابوالقاسم تهرانی امام جمعه تهران شد. او در جریان جنبش مشروطه ایران بر کنار شد و برای مدتی برادرش عهدهدار سمت امامت جمعه بود.
در دوران محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۲۴ فرزند سید ابوالقاسم، سید حسن امامی به فرمان محمدرضا شاه امام جمعه تهران شد که تا دی ۱۳۵۷ این سمت را عهده دار بود. امامان جمعه توسط شاه انتخاب میشدند.[۲][۳]
حسینعلی منتظری در کتاب خاطرات خود نوشته است که پیش از انقلاب در زندان نماز جمعه برگزار میکرد و سید محمود طالقانی نیز به او میپیوست.[۴]
فهرست امامان جمعه تهران پیش از انقلاب
| نام | آغاز تصدی | پایان تصدی | انتصاب توسط | توضیحات | منبع | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | میرمحمدمهدی خاتونآبادی(۱۱۸۵/۶–۱۲۶۳) | ۱۲۳۶ ق. | ۱۲۶۳ ق. | فتحعلیشاه قاجار | [۵] | |
| ۲ | میرزا ابوالقاسم تهرانی(۱۲۱۵–۱۲۷۲) | ۱۲۶۳ ق. | ۱۲۷۰/۱ ق. | محمدشاه قاجار | [۵] | |
| – | میرزا مرتضی تهرانی(؟ –۱۳۰۱) | ۱۲۷۰/۱ ق. | ۱۲۸۰ ق. | ناصرالدینشاه قاجار | [۵] | |
| ۳ | میرزا زینالعابدین تهرانی(۱۲۶۱–۱۳۲۱) | ۱۲۸۰ ق. | ۱۳۲۱ ق. | ناصرالدینشاه قاجار | [۵] | |
| ۴ | میرزا ابوالقاسم تهرانی(۱۲۴۸–۱۳۲۶ ش) | ۱۳۲۱ ق. | ۱۳۲۷ ق. | مظفرالدینشاه قاجار | توسط مجلس عالی عزل شد | [۵] |
| ۵ | سید محمد امامی(؟ –۱۳۲۴ ش) | ۱۲۸۸ ش. | ۱۳۲۴ ش. | مجلس عالی | [۵] | |
| ۶ | سید حسن امامی(۱۲۸۱–۱۳۵۸ ش) | ۱۳۲۴ ش. | ۱۳۵۷ ش. | محمدرضا پهلوی | [۵] |
پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ پیشنهاد برگزاری نمازجمعه رسمی در تهران در سال ۱۳۵۸ از سوی روحانیون نزدیک به سید روحالله خمینی به او داه شد. به گفته حسن یوسفی اشکوری در مصاحبه با بیبیسی فارسی میگوید: «کسانی مثل آیتالله طالقانی یا آیتالله منتظری به وجوب نمازجمعه در زمان غیبت معتقد بودند، اما آن چه در میان روحانیون غلبه داشت حرمت نمازجمعه در دوران غیبت بود.»[۴]
نخستین نماز جمعه تهران بعد از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ در ۵ مرداد ۱۳۵۸ به امامت سید محمود طالقانی در محوطه دانشگاه تهران برگزار شد.[۶]
در دهههای نخست پس از انقلاب، نماز جمعه تهران مهمترین تریبون رسمی نظام جمهوری اسلامی برای اعلام سیاستهای کلان حکومت و ابزار اصلی همراهسازی افکار عمومی با نظام بود.[۴]
انتصاب امام جمعه
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران درباره چگونگی انتصاب امامان جمعه دستورالعملی ذکر نشده است. اما در عمل، اختیار چنین کاری به «ولیفقیه» سپرده شده است.[۴]
امام جمعهٔ دائم از طرف شورای سیاستگذاری ائمهٔ جمعهٔ کشور (تحت اشراف رهبر) انتخاب میشود. امام جمعهٔ دائم میتواند یک یا چند نفر را به عنوان امام جمعهٔ موقت همان شهر انتخاب کند. امام جمعهٔ دائم مراکز استانها از طرف ولی فقیه یا رهبر حکومت اسلامی-شیعی انتخاب و مشروعیت پیدا میکند و نمایندهٔ ولی فقیه در آن استان (به غیر از استان کردستان که درصد تشیع کم است) نیز هستند.[۳]
روزنامه اطلاعات چاپ ۴ مرداد ۱۳۵۸ نوشت که پس از طرح پیشنهاد برگزاری نماز جمعه، روحالله خمینی در پیامی شفاهی به سید محمود طالقانی به او تکلیف کرد که از این پس نماز جمعه را به وکالت از رهبر در تهران برگزار کند. بدین ترتیب سید محمود طالقانی در ۵ مرداد ۱۳۵۸ نخستین نماز جمعه رسمی پس از انقلاب را در اقامه کرد.[۴]
پس از درگذشت محمود طالقانی، روحالله خمینی در ۲۱ شهریور ۵۸ در حکمی کتبی حسینعلی منتظری را به امامت جمعه این شهر منصوب کرد. در آن زمان منتظری به دلیل ریاست مجلس خبرگان قانون اساسی ساکن تهران بود، اما منتظری پس از پایان کار این مجلس به قم بازگشت و از خمینی خواست که فرد دیگری را به امامت جمعه تهران منصوب کند. بنابراین در ۲۴ دی ۱۳۵۸ روح الله خمینی در حکمی سید علی خامنهای را به امامت جمعه تهران منصوب کرد. انتصاب خامنهای به این جایگاه به پیشنهاد حسینعلی منتظری بود. اما پس از رسیدن خامنهای به ریاستجمهوری، بین منتظری و خامنهای اختلاف پیش آمد. زیرا منتظری باور داشت نماز جمعه مربوط به دین و روحانیت است. اما خامنهای میگفت نماز جمعه باید در اختیار دولت و حکومت باشد.[۴]
برکناری امامان جمعه تهران
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی در ۳ دی ۱۳۷۲ مرجعیت علی خامنهای را زیر سوال برد و پس از آن از امامت جمعه تهران کنار گذاشته شد.[۴]
اکبر هاشمی رفسنجانی پس از آنکه در نماز جمعه ۲۶ تیر ۱۳۸۸ تهران رفتار نظام با معترضان به نتایج انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۸۸ را نکوهش کرد دیگر فرصت حضور در نماز جمعه را پیدا نکرد.[۴]
پس از افشای فساد کاظم صدیقی، او در۱۲ مرداد ۱۴۰۴ از امامت جمعه تهران استعفا داد.[۴]
فهرست امامان جمعه تهران بعد از انقلاب
| نام | نگاره | آغاز تصدی | پایان تصدی | انتصاب توسط | توضیحات | منبع | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | سید محمود طالقانی(۱۲۸۹–۱۳۵۸) |  |
۵ مرداد ۱۳۵۸ | ۱۶ شهریور ۱۳۵۸ | سید روحالله خمینی | تنها ۶ هفته پس از انتصاب، درگذشت. | [۷] |
| ۲ | حسینعلی منتظری(۱۳۰۱–۱۳۸۸) |  |
۲۱ شهریور ۱۳۵۸ | ۲۴ دی ۱۳۵۸ | سید روحالله خمینی | استعفا کرد. | [۷] |
| ۳ | سید علی خامنهای (متولد ۱۳۱۸) |  |
۲۴ دی ۱۳۵۸ | متصدی | سید روحالله خمینی | [۷] |
امامان جمعه موقت
| نام | آغاز تصدی | پایان تصدی | انتصاب توسط | توضیحات | منبع | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | سید عبدالکریم موسوی اردبیلی(۱۳۰۴–۱۳۹۵) | ۲۵ بهمن ۱۳۵۹ | ۳ دی ۱۳۷۲ | روحالله خمینی | به صورت غیررسمی پایان یافت. | [۸] |
| ۲ | اکبر هاشمی رفسنجانی(۱۳۱۳–۱۳۹۵) | ۱۲ تیر ۱۳۶۰ | ۲۶ تیر ۱۳۸۸ | روحالله خمینی | پس از حوادث نماز جمعه ۲۶ تیر ۱۳۸۸ تهران به صورت غیررسمی پایان یافت. مجموعاً ۴۲۰ بار امام بود. | [۷] |
| ۳ | محمد امامی کاشانی(۱۳۱۰–۱۴۰۲) | ۸ آبان ۱۳۶۰ | ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ | روحالله خمینی | به علت ایست قلبی درگذشت. | [۵] |
| ۴ | محمدمهدی ربانی املشی(۱۳۱۳–۱۳۶۴) | ۲۰ آذر ۱۳۶۰ | ۱۷ تیر ۱۳۶۴ | روحالله خمینی | با ۳ بار اقامه نماز جمعه کمترین امامت جمعه در تاریخ جمهوری اسلامی را داراست. هنگام تصدی منصب درگذشت. | [۷] |
| ۵ | محمد یزدی(۱۳۱۰–۱۳۹۹) | بهمن ۱۳۶۰ | اسفند ۱۳۷۸ | روحالله خمینی | استعفا کرد. مجموعاً ۱۶۶ بار امام بود. | [۷] |
| ۶ | محمدرضا مهدوی کنی(۱۳۱۰–۱۳۹۳) | ۲۰ اسفند ۱۳۶۱ | ۲۹ خرداد ۱۳۸۸ | روحالله خمینی | مجموعا ۱۲ بار امام بود. وی نماز عصر را در نماز جمعه معروف ۲۹ خرداد ۱۳۸۸ اقامه کرد. | [۷] |
| ۷ | احمد جنتی(متولد ۱۳۰۵) | ۱۴ فروردین ۱۳۷۱ | ۲۰ اسفند ۱۳۹۶ | سید علی خامنهای | استعفا کرد. | [۷][۹][۱۰] |
| ۸ | سید حسن طاهری خرمآبادی(۱۳۱۷–۱۳۹۲) | خرداد ۱۳۷۷ | اسفند ۱۳۷۸ | سید علی خامنهای | استعفا کرد. مجموعاً ۹ بار امام بود. | [۷] |
| ۹ | سید احمد خاتمی (متولد ۱۳۳۹) | شهریور ۱۳۸۴ | متصدی | سید علی خامنهای | [۷] | |
| ۱۰ | کاظم صدیقی(متولد ۱۳۳۰) | شهریور ۱۳۸۸ | ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ | سید علی خامنهای | پس از افشای پرونده فساد فرزندش استعفا کرد. | [۱۱][۷] |
| ۱۱ | محمدعلی موحدی کرمانی (متولد ۱۳۱۰) | ۱۲ آذر ۱۳۹۱ | ۲۳ فروردین ۱۳۹۸ | سید علی خامنهای | به صورت غیررسمی پایان یافت. | [۷] |
| ۱۲ | سید محمدحسن ابوترابیفرد (متولد ۱۳۳۲) | ۲۴ بهمن ۱۳۹۶ | متصدی | سید علی خامنهای | [۱۲][۱۳] | |
| ۱۳ | محمدجواد حاجعلیاکبری (متولد ۱۳۴۳) | ۱۰ دی ۱۳۹۷ | متصدی | سید علی خامنهای | [۱۴] |
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ «آیت الله جنتی خطیب نماز جمعه این هفته تهران». ایسنا. ۲۰۱۵-۱۲-۲۳. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۱-۳۱.
- ↑ «خاتون آبادی خاندان». دانشنامه جهان اسلام.
- 1 2 سید هادی طباطبایی. «یادی از اولین و رشکبرانگیزترین نماز جمعه تهران». مباحثات.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 حسام محبوبی (۱۷ مرداد ۱۴۰۴). «تاریخچه ۴ دهه نماز جمعه تهران؛ از اختلافات پنهانی تا رسوایی مالی». بیبیسی فارسی.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 سعیدی، فریده (۱۳۸۹). «خاتونآبادی، خاندان». در حداد عادل، غلامعلی. دانشنامه جهان اسلام. ج. ۱۴. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
- ↑ «ائمه جمعه تهران؛ از حضوری ۳ هفتهای تا ۴۲۴ حضور». خبرگزاری فارس. ۶ مرداد ۱۳۹۲.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ائمه جمعه تهران؛ از حضوری ۳ هفتهای تا ۴۲۴ حضور (به فارسی), Fars News Agency, retrieved 24 March 2015
- ↑ «تاریخچه ۴ دهه نماز جمعه تهران؛ از اختلافات پنهانی تا رسوایی مالی». بیبیسی فارسی. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۲۵.
- ↑ «خداحافظی آیتالله جنتی از نماز جمعه تهران؟». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۲-۱۹. دریافتشده در ۲۰۱۸-۰۲-۲۰.
- ↑ فرارو | موافقت رهبر انقلاب با کنارهگیری آیتالله جنتی
- ↑ میزان، خبرگزاری (۱۴۰۴/۰۵/۱۲ - ۱۳:۲۳). «موافقت رهبر انقلاب با معافیت حجتالاسلام والمسلمین صدیقی از اقامه نماز جمعه تهران». fa. دریافتشده در 2025-08-03. تاریخ وارد شده در
|تاریخ=را بررسی کنید (کمک) - ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامEghtesadNewsوارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ سید محمدحسن ابوترابی فرد به امامت جمعه موقت تهران منصوب شد خبرگزاری مهر
- ↑ «خبرگزاری فارس - حجتالاسلام حاجعلی اکبری به امامت جمعه موقت تهران منصوب شد». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۸-۱۲-۳۱. دریافتشده در ۲۰۱۸-۱۲-۳۱.