نماز جمعه در ایران

نماز جمعه‌ای در میدان نقش جهان، اصفهان؛ ۱۹ خرداد ۱۳۹۱

نماز جمعه در ایران (همچنین با عنوان: نماز آدینه) نزد دو مذهب سنی و شیعه اهمیت دارد. خطبه‌های نماز جمعهٔ شیعیان ایران در تهران، قم و مشهد و اهل سنت در زاهدان، سنندج و ارومیه برجستگی ویژه دارند و در بیشتر مراکز شهرستان‌‌ها و بخش‌های ایران، ستادی برای برگزاری آن تشکیل شده که معمولاً مکان آن، همان مسجد جامع شهر است. این مسجدهای جامع در ایران، با نام «مسجد جمعه» نیز شناخته می‌شوند. ممکن است در نمازهای جمعهٔ شیعیان ایران، پیش از خطبه‌های امام، سخنرانی فراخوانده شود که معمولاً از مقام‌داران سیاسی هستند.
بنا به دیدگاه حسن یوسفی اشکوری، از دوران صفویه در ایران امام جمعه وجود داشت. ولی نماز جمعه وجود نداشت. زیرا اکثر فقهای شیعه، برگزاری نماز جمعه را از شئونات حاکم معصوم و در دوران غیبت کبرا منتفی می‌دانند.^[۱]^[۲] اما حالا جمهوری اسلامی آن را به صورت دولتی در دولت تبدیل کرده است.^[۲]

پیشینه

این نماز که جمع هفتگی مسلمانان یک شهر به‌شمار می‌رود، در تاریخ اسلامی ایران اهمیت داشته است. گه‌گاه محل سخنرانی بالاترین مقام کشور می‌شده و سخنگاه برنامه‌ها و سیاست‌های دولت بوده است. محمد خوارزمشاه در ۲۴ آوریل ۱۲۲۰ میلادی در خطبهٔ نماز جمعه در نیشابور بیان داشت که «کارِ این مغولان بلایی آسمانی است، هرکس چارهٔ خویش کند و برود یا تسلیم شود.»

از دورهٔ شاه اسماعیل یکم صفوی، اقامه نماز جمعه به‌تدریج در جامعهٔ شیعی‌مذهب ایران همچو یک سخنگاه رسمی گسترش یافت. روحانیان به‌ویژه محقق کرکی از تلاشگران در این حوزه نام برده شده‌اند که او نخستین نماز جمعهٔ رسمی و پذیرفته شده نزد اغلب فقها در مسجد جامع اصفهان را برپا کرد.

پس از انقلاب

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، برگزاری نمازهای جمعه شکوفا شد و ستادها و نهادهایی موظّف به «باشکوه» کردن آن شدند. اهمیت این مراسم در سخنان هر دو رهبر جمهوری اسلامی ایران، بیان شده است. روز ۵ مرداد ۱۳۵۸/ ۲۷ ژوئیه ۱۹۷۹ را روزی می‌دانند که نخستین «نماز جمعهٔ رسمی تهران پس از برپایی جمهوری اسلامی» برگزار شد که امام آن محمود طالقانی و مکان آن دانشگاه تهران بود.^[۳]