نیون‌دخت

نیوَن‌دخت یا نیواندخت (پارسی میانه: Nēwanduxt) ، همسر قباد یکم ساسانی و مادر خسرو انوشیروان بود.^[۱] او شاهزاده‌ای از خاندان اسپهبد و خواهر سپهبد باوی بوده است.^[۲]از بانوان پرنفوذ کارساز و سیاست پرداز دوران ساسانی بود و در تمامی آشوب ها و فتنه هایی که به زمان قباد در ایران رخ داد همپا و همراه شوهرش بود^[۳]

بر اساس روایاتی که در تاریخ طبری آمده‌است، نیون‌دخت دختری دهقان از اهالی نیشابور بود که به ازدواج قباد درآمد و فرزندش خسرو را زاد.^[۴][الف] با این حال احسان یارشاطر این داستان دهقان بودن نیوَن دخت را عامیانه می‌داند و آن را رد می‌کند.^[۷] برخی از منابع نیز او را دختر خاقان هپتالی خشنواز می‌خواند.^[۸] ماریا بروسیوس نوشته‌است قباد یکم پس از گریختن از زندان به هپتالیان (هیاطله) که در شرق شاهنشاهی ساسانی قدرتی به هم زده بودند، پناه برد. پادشاه هیاطله او را تحت حمایت خود گرفت و دخترش نیواندخت را به عقد ازدواج او درآورد. در سال ۴۹۹ میلادی قباد با کمک پادشاه هیاطله بر مخالفان خود فائق شد و قدرت را در دست گرفت.^[۹]پس از بستن پیمان همسری با او در اندک مدتی به خاطر هوش و درایت و زیرکی خاصی که از خود نشان داد توانست مقام همسر اول قباد را به دست آورده و در کنار او به امور مملکتی رسیدگی کند.‌چنان که در مآخذ کهن آمده است نیوندخت در پذیرایی از سفرای خارجی نیز شرکت میکرد و حتی در بستن قراردادهای مهم مملکتی نیز شرکت داشت و قباد هرگز بدون رأی زنی با او به کاری دست نمیزد و رأی او را بر سایر مشاورانش مقدم میداشت.به همین دلیل هم قباد شاه با وجود داشتن پسران دیگر انوشیروان پسر نیوندخت را به جانشینی خود برگزین کرد که در تاریخ به خسرو انوشیروان شهرت دارد.^[۱۰]بانویی شایسته بود و چون از هنر مملکتداری به خوبی آگاهی داشت و دقایق سیاست را میدانست بسیاری از امور مملکتی به دست توانای او حل و فصل میشد.^[۱۱]

• بروسیوس، ماریا (۱۳۸۹). زنان در ایران باستان. ترجمهٔ محمود طلوعی. تهران: انتشارات تهران.
• Brosius, Maria (2000). "WOMEN i. In Pre-Islamic Persia". Encyclopaedia Iranica, Vol. London et al.
• Martindale, John R.; Jones, A. H. M.; Morris, John, eds. (1971–1992). The Prosopography of the Later Roman Empire (3 vols.). Cambridge: Cambridge University Press.
• Pourshariati, Parvaneh (2008). Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran. London and New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-645-3.
• Yarshater, Ehsan, ed. (1985–2007). تاریخ طبری (40 vols). SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-7249-1.
• Kia, Mehrdad (2016). The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ISBN 978-1-61069-391-2.
• Rezakhani, Khodadad (2017). ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity. Edinburgh University Press. pp. 1–256. ISBN 978-1-4744-0030-5.