هاجر در اسلام

هاجر (به عربی: هَاجَر‎) که در کتاب مقدس عبری با نام هاجر شناخته می‌شود، همسر^[۱] ابراهیم، پاتریارک و پیامبر اسلام، و مادر اسماعیل بود. او در دین اسلام زنی محترم است. طبق باور مسلمانان، او کنیز پادشاه مصر بود که او را به سارا، همسر ابراهیم ، هدیه داد.^{[۲] : ۹۰–۹۸}اگرچه در قرآن به نام او اشاره نشده است، اما از طریق داستان شوهرش به او اشاره و اشاره شده است. او سرانجام به همراه پسرش اسماعیل در صحرای پاران، که از دیدگاه اسلامی حجاز محسوب می‌شود، ساکن شد. هاجر به عنوان یک مادر توحیدی بسیار مهم مورد احترام است، زیرا اسماعیل جد محمد بود.

ابراهیم، پیامبر خدا، در آغاز زندگی خود فرزندی نداشت. او پس از ترک سرزمین زادگاهش، نگران بود که چه کسی پس از او مقام پیامبری را بر عهده خواهد گرفت و آیا روزی پدر خواهد شد یا نه. خدمتکار همسرش، هاجر، که به همسر ابراهیم بخشیده شده بود، به‌عنوان همسر به ابراهیم داده شد تا برای او فرزندی بیاورد. بر پایهٔ دیدگاه برخی پژوهشگران معاصر، هاجر صرفاً کنیز نبود، بلکه شاه‌دختی از خاندان پادشاهی مصر به‌شمار می‌آمد. هاجر سپس پسری به دنیا آورد که در آینده انسانی پارسا، بردبار و آمادهٔ تحمل سختی‌ها شد. نام این فرزند را «اسماعیل» گذاشتند، به معنای «خدا شنیده است»

بر پایهٔ روایت پژوهشگر اسلامی محمد سعید عبدالرحمان، خداوند به ابراهیم وحی فرمود که هاجر و نوزادش اسماعیل را به سرزمین مکّه ببرد. ابراهیم نیز آنان را به مکانی خشک، بی‌آب و دورافتاده رساند و همان‌جا رها کرد و خود به سرزمین کنعان بازگشت. هاجر با شگفتی پرسید: «ما را در این درّهٔ بی‌کس و بی‌آب برای چه کسی رها می‌کنی؟» اما ابراهیم بی‌پاسخ رفت. هاجر بار دیگر پرسید: «آیا خداوند تو را به این کار فرمان داده است؟» ابراهیم پاسخ داد: «آری.» هاجر با اطمینان گفت: «پس خداوند ما را تباه نخواهد کرد.»^[۳]

ابراهیم تسلیم فرمان پروردگارش شد و جدایی از همسر و فرزندش را با صبر تحمل کرد. قرآن آیات متعددی در مورد منشأ خانه مقدس، معروف به کعبه، که هاجر و پسرش در آن زندگی می‌کردند، دارد. قرآن بیان می‌کند که کعبه اولین خانه عبادت برای بشر بود و توسط ابراهیم و اسماعیل به دستور خداوند بازسازی شد. چند سال پس از اولین عزیمت او، ابراهیم بازگشت و به سمت جایی که آنها در خانه مقدس بودند، روی آورد و با این کلمات (تفسیر معنا) برای آنها دعا کرد: «پروردگارا! من برخی از فرزندانم را در دره‌ای غیرقابل کشت در کنار خانه مقدس تو (کعبه در مکه) ساکن کردم تا ای پروردگار ما، نماز را برپا دارند. پس دل‌هایی از مردم را به سوی آنها پر از محبت کن و (خدایا) آنها را از میوه‌ها روزی ده، باشد که شکرگزار باشند.» قرآن، ابراهیم ۱۴:۳۷

به دلیل کمبود آب در بیابان، مدت زیادی نگذشت که مادر و پسر هر دو از تشنگی شدید رنج بردند؛ بنابراین ، هاجر برای یافتن آب برای پسرش بین کوه‌های صفا و مروه دوید. پس از هفتمین دو بین دو کوه، فرشته جبرئیل^[۴] در برابر او ظاهر شد. او به او گفت که خداوند فریاد اسماعیل را شنیده و به آنها آب خواهد داد. در آن لحظه، خداوند چشمه ای از زمین زیر پاشنه اسماعیل جوشید و از آن پس مکه به دلیل فضیلت و فراوانی آب خود شناخته شد. این چاه متعاقباً زمزم نام گرفت و به منبع مقدس آب تبدیل شد.

در برخی منابع دینی، از جمله کتاب مقدّس و شماری از متون اسلامی، هاجر به‌عنوان خدمتکار یا کنیز معرفی شده است. با این حال، پژوهشگر پاکستانی، محمد اشرف چینه، این برداشت را برگرفته از منابع یهودی و مسیحی می‌داند و در آثار خود تأکید می‌کند که هاجر در حقیقت شاه‌دختی از خاندان پادشاهی مصر بوده است که به ابراهیم بخشیده شد.

هاجر توسط مسلمانان به عنوان زنی خردمند، شجاع و پرهیزگار و همچنین مادر مؤمن قوم عرب عدنانی مورد احترام است. این حادثه^[۵] مسلمانان هنگام انجام حج (زیارت کبری) یا عمره (زیارت صغری) در مکه دویدن او بین تپه‌های صفا و مروه را گرامی می‌دارند. بخشی از زیارت، هفت بار دویدن بین تپه‌ها است که به یادبود شجاعت و ایمان هاجر به خدا در جستجوی آب در بیابان (که اعتقاد بر این است که به‌طور معجزه‌آسایی از چاه زمزم بیرون آمده است) و نمادی از بزرگداشت مقام مادر در اسلام انجام می‌شود. برای تکمیل این کار، برخی از مسلمانان از چاه زمزم نیز می‌نوشند و مقداری از آن را به خانه‌های خود می‌برند.