پایگاههای باستانشناسی| هزارسُوم |
|---|
|
| نام کشور | افغانستان  |
|---|
| استان | ولایت سمنگان. در ۱۶ کیلومتری شمال شهر ایبَک، در پیچ رودخانهای که از دره میگذرد. |
|---|
| بیشینهٔ تاریخی | فراپارینهسنگی، حدود ۱۰٫۰۰۰ ق.م. (سنگی/lithic)؛
نوسنگی، هزارههای هشتم تا ششم ق.م. (سنگی/lithic)؛
ساسانیان واپسین، سدههای ششم تا هفتم میلادی (Stylistic)؛
دورۀ اسلامی پیش از حملۀ مغول، سدههای دهم تا سیزدهم میلادی، (Ceramic)؛
تیموریان، سدههای پانزدهم و شانزدهم میلادی (Ceramic)[۱] |
|---|
| جمعآوری | DAFA - پارهسفال |
|---|
| ساحهٔ کار | ۱۸۸۵ م. تالبوت (Talbot)، ماموران سرحدی افغانستان - نقشهبرداری (survey).
۱۹۶۰ م. هایاشی (Hayashi) و صحرا (Sahara)، دانشگاه کیوتو - نقشهبرداری.
1962 م. پوگلیسی (Puglisi)، انجمن ایتالیایی مطالعات خاور میانه و خاور دور (Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente) - کاوشها. |
|---|
|
|
|
هزارسُم یا هزارسُوم (سوم برگرفته از واژهٔ سانسکریتی سومبهه؛ پارسی باستانی سومبه؛ بهمعنای 'غارها') پایگاه باستانشناسی است واقع در ته دره که توسط صخرهها و وادیها احاطه شدهاست. این پایگاه در ۱۶ کیلومتری شمال شهر ایبَک، مرکز ولایت سمنگان افغانستان واقع است. در ته دره پایگاهی (ساحهای) به مساحت ۳۵۰٫۰۰۰ متر مربع، که شامل تعداد زیادی ابزار سنگی پیشاتاریخی پراکندهشده، یک رشته از پارههای سنگی عمودی که احتمالا نشاندهندهٔ اقامتگاههای اولیه بودند، و بیش از ۴۰ تپه و گور متعلق به دورهٔ اسلامی است. بر روی صخرهها بیشتر از ۲۰۰ غار مصنوعی، که اغلب شامل یک اتاق جلویی، یک اتاق مرکزی با اجاق آتش، و اتاق پُشتی با سکویی برای نشستن میشود. بیشتر آنها گچکاری، و برخی نیز تزئین شده بودند، با اینحال هیچکدام اثری از نقاشیها و نگارههای بودایی نداشتند. در بخش تراسهای وادی مقدار فراوانی آوار از سنگ چخماق دیده میشد.[۱]
پایگاهها و گنجینههای باستانشناسی افغانستان |
|---|
|
|---|
| عصر سنگ |
| |
|---|
| آقکُپرُک (شامل آقکپرک ۳ و ۴) • اوچتپه • باد آسیا؟ • برخانِ زادیان • بهارک؟ • تاشقورغان • تاشگُذر • درهٔ کلان • رحمانگُل • سَندوکتی • سیاهریگان • شاهتپه • قَرَهکَمَر • لَنگارکیش؟ • هزارسُم |
|---|
نوسنگی(۸۰۰۰-۴۰۰۰ پیش از میلاد) | آقکُپرُک (شامل آقکپرک ۳ و ۴) • جَرقودوق • چاشبابا • چیلیکِ قُل • چیلیکِ یاسخان • چیلیکِ یَلدَش • خواجه دوکوه • خواجه دوکوه نو • درهٔ کور (بابا درویش) • سَفَروال • سیدآباد • قاق • قاقِ نظارآغا • قرهقُل • قَرهتپه • قورقودوق • کَوک • کیلیفت • گورزیوان • لَیرو؟ • هزارسُم |
|---|
| |
|---|
عصر بُرُنز
(۴۰۰۰-۱۵۰۰ پیش از میلاد) | آقکُپرُک (شامل آقکپرک ۳ و ۴) • اَرَنجی • اِسپیروَن • اکرمقلعه • اورتهبُز • اَیَتانتپه • باد سهغوندَی • باسیز • باغِ پولغوندی • بَرَگتوت • بوئینهقره • تیکَر • چادُرتپه • چارسنگتپه • چولِ آبدان • خوشبای • خوشتپه (فُلول) • درهٔ کور (بابا درویش) • دَشلی (دَشلی ۱، دشلی ۳، دشلی شرقی و دشلی جنوبی؛ شامل آقچَپَر، اَرَنجی و فرخقلعه) • دَم • دِهمُراسی غوندَی • ده نو • سَرِ سنگ • سسماق • سعید قلعهتپه • سیاهریگان • شورتوغَی • شهر صفا • شیرآباد • علیآباد • فرخآباد • قندهار (یا شهرِ کُهنه یا تگینآباد یا زورشهر) • قورغانتپه • قونسای • کهنه قلعه طالقان • گردانریگ • لَیرو • مُندیگَک • مُندیحصار • هیردایتپه |
|
|---|
عصر آهن
(۱۵۰۰-۷۰۰ پیش از میلاد) | آقچَپَر • اُلجَتو • اَیَتانتپه • ایشانتوپ • بُراتتپه • بهارک • بیشکپه • بوری • پَرچَو • جلایِر • چولِ آبدان • خانُم • خُوستِ قشلاق • دشلی ۳ • دِهنو • رودِ شاهرَوان • زردکَمِر • سَرِ سنگ • سیاهریگان • شاهتپه • شاهِ خَیله • شهرآباد • شیرآباد • شیرآبادِ شمالشرقی • شینگان • طلاتپه • ظُلم • غارلولی • غارِ مُردهگوسفند • فیریتو • قلعۀ جَمَل • قندهار (یا شهرِ کُهنه یا تگینآباد یا زورشهر) • قورغانتپه • قونسای • کافرقلعه رُستاق • کَلَفگان • کَلَفگان جنوبی • کَلَفگان شرقی • کوملی • کُهنهقلعه • گُدَرِ شاه • لَلمیبُز • مُندیگَک • میمنه • نادِ علی (یا بینای کَی یا شهرِ سیستان یا زَردان؛ شامل سفیدداغ و سُرخداغ) • یکهتوت |
|
|---|
پایگاههای باستانشناسی افغانستان (دوران پس از اسلام) |
|---|
| اعراب |
- بلخ (شامل شهر هندوان)
- پیشاوران (شامل خیرآباد، قُلمُراد، مالان (یا محلهٔ مُلاها) و صالحان))
- تراکون
- چهلبرج (سیستان)
- چیغنی
- زندهجان (فوشنج)
- قلعه مادر پادشاه (شامل کَیکآباد)
- قلعه نو
- قندوز
- کوردو (شامل قلعهٔ کوردو)
- گردیز
- ناد علی (یا بینای کَی یا شهرِ سیستان یا زَردان؛ شامل سفیدداغ و سُرخداغ)
- نیملیک
| |
|---|
| طاهریان | |
|---|
| صفاریان |
- خواجه نخی
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- قلعه مادر پادشاه
|
|---|
| سامانیان | |
|---|
| غزنویان |
- امام صاحب (یا بابا حاتم)
- بالامرغاب (شامل جوی خواجه)
- بگرام
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، گُلِ سفید، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- تخت رستم
- چرخ لوگر
- چیغنی
- خواجه سیاهپوش
- دَنِستَمه
- زندهجان (فوشنج)
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- غزنی (شامل روضه و تپه سردار)
- لشکریبازار (شامل بُست)
- قلعه مادر پادشاه
- مزار شریف
|
|---|
| سلجوقیان | |
|---|
| غوریان |
- بالامرغاب (شامل جوی خواجه)
- بگرام
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، گُلِ سفید، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- چِشت (یا چِشتِ شریف یا خواجه چِشت)
- چهلبرج (بامیان) (شامل فولادی، کَکرَک، شهرِ غُلغُله و شهر ضحاک)
- خواجه نخی
- دره آنه (شامل پایینمزار، قلعهٔ چهار برادر، قلعهٔ ضحاک، سَین و یَخَنپایین)
- دَنِستَمه
- زندهجان (فوشنج)
- سرخوشک
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- شاه مشهد
- شهرِ بَربَر
- قلعه قیصر (یا جامقلعه؛ شامل بُتگاه و فَخرآباد)
- قلعه مادر پادشاه
- لَروَند (مَلِکان)
- لشکریبازار (شامل بُست)
- غزنی
- جام (شامل کوشکَک)
- هرات
- یَمَن
|
|---|
| مغولها |
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، گُلِ سفید، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- چهلبرج (سیستان)
- کوردو (شامل قلعهٔ کوردو)
|
|---|
| کَرتیان | |
|---|
| تیموریان |
- اندخوی
- بلخ (شامل بابا روشنایی یا خواجه روشنایی)
- پوست گاو (شامل دیوالِ خدایداد، دیوالِ مَهمته، گِلِ سفیدکه، حَسَنخان، خرابهٔ یارمحمدخان، کُلوخی، نیشک و قلعهٔ بایان)
- چهلبرج (سیستان)
- چیغنی
- خواجه نخی (شامل دُزدولاغ، کَدَه و مَشگاه)
- رباطک کافرقلعه
- زندهجان (فوشنج)
- زیارتگاه
- سَروتَر (یا تَروسَر یا شهر غُلغُله)
- غزنی
- قندهار (یا شهرِ کُهنه یا تگینآباد یا زورشهر؛ شامل میروَیسبابا)
- قندوز
- کابل (شامل حشمتخان و تخت شاه)
- کُشک رباط
- کوردو (شامل قلعهٔ کوردو)
- کُهسان
- مزار شریف
- هرات (شامل آزادان، باغ نظارگاه، گازرگاه، غلوار (حوض کرباس) و کهندژ)
|
|---|
|
پانویس
- 1 2 وارویک بال، 'فهرست پایگاههای باستانشناسیِ افغانستان'، جلد ۱، ۱۹۸۲، ص. ۱۲۲
منابع
- فهرست پایگاههای باستانشناسیِ افغانستان (عنوان فرانسوی: Catalogue des sites archeologiques d'Afghanistan/عنوان انگلیسی: Archaeological gazetteer of Afghanistan)، جلد اول و دوم، نوشتۀ وارویک بال (Warwick Ball)، انتشارات Editions Recherche sur les civilisations، پاریس، ۱۹۸۲، ISBN 2-86538-040-8.
مطالعۀ بیشتر
- Moorcroft & Trebeck 1841, 2(1.64): 406-410 - describe the caves and the remains of paintings inside.
- Talbot et al., 1886 (4.111): 345-347 - description of the caves.
- Hayashi & Sahara 1962(4.111): 43-44 - photos and description in Japanese.
- Puglisi 1963 (4.11) - very detailed map and description of the site and lithic industry.
- Mizuno & Higuchi 1967 (4.111) - fully illustrated summary description of the caves in their various groups.
- Davis 1978 (4.12): 44 - refutes Puglisi's conclusions on the prehistoric chronology and postulates later dates.
- 1980 Gardin & Lyonnet, Chronological study of pottery from DAFA surveys, unpublished.
