هشام بن حکم
هِشام بن حَکَم دانشمند علوم عقلی و از یاران جعفر بن محمد صادق، از امامان شیعه، و از نخستین متکلمین مسلمان و شیعه است که برای مناظره با جعفر بن محمد نزد ایشان آمده و سپس از مریدان وی گشتهاست.[۱] هشام مناظرات بسیاری با دانشمندان فرقههای مختلف اسلامی، همچنین زنادقه، دهریان و مادیگرایان داشتهاست و برخی مناظراتش در کتابهای تاریخی به صورت کامل نقل شدهاست. جعفر بن محمد بسیاری از یاران خود را از مناظره با فرقههای دیگر منع میکرد و هشام بن حکم را برای مناظره میفرستاد. از هارون الرشید نقل شدهاست که گفت: «زبان هشام از هزار شمشیر برندهتر است».
هشام متولد کوفه و رشدیافته واسط بود و در بغداد به پارچه فروشی مشغول بود. ابتدا بر مذهب جهمیه تعصب سرسختی داشت ولی با چند مناظره با جعفر صادق در جوانی به مذهب شیعه درآمد و از یاران جعفر صادق و پس از شهادت ایشان، از یاران خاص موسی بن جعفر شد. هشام بن حکم همچنین از ناقلان حدیث امامان شیعهاست و در این زمینه دست به تألیف نیز زدهاست. یکی از این احادیث، حدیث معروفی است که بر اساس آن عقل در کنار پیامبران و امامان یکی از دو حجت الهی خوانده میشود.[۲] دفاع هشام بن حکم از مذهب شیعه در مناظرات کلامی، سبب ترویج این مذهب بود و یاد نیک او بر زبان امامان بعد همچون علی بن موسی وامام محمد بن علی نیز جاری میشد. در سال ۱۷۹ هجری قمری، از سوی هارون الرشید خلیفه عباسی، مورد تعقیب قرار گرفت و به کوفه گریخت و در آنجا بر اثر بیماری سختی درگذشت.[۳]
به گفته تذکره نویسان، هشام رسالههایی در رد ارسطو، معتزله، زنادقه و ثنویه نوشته بوده و آثاری نیز در بررسی مسائلی چون توحید، جبر و قدر، امامت، و حدوث اشیاء پدیدآورده است.[۴]
استادان و شاگردان
استادان
هشام مدتی طولانی در درس امام صادق و امام کاظم و شاگرد ایشان بوده است. وی در حل مسائل دشوار از ایشان یاری میخواست و در مواردی در پاسخ به پرسش امام که این مطلب را از چه کسی فرا گرفتهای، تصریح میکرد که از خود شما آموختهام. بسیاری از عقاید و اندیشههای هشام، با روایات امام صادق و امام کاظم سازگار است و این هماهنگی، نشاندهنده سرچشمه این اندیشههاست. اما درباره سایر استادان هشام، اطلاع چندانی در دست نیست. [۵]
شاگردان
از جمله شاگردان هشام این اشخاص بودهاند:
- ابوجعفر محمد بن جلیل سکاک: از اصحاب هشام بن حکم معرفی شده و جانشین یونس بن عبدالرحمان در رد مخالفان بوده است.
- ابوالحسن علی بن منصور: از شیوخ متکلمان شیعه که در کلام شاگرد هشام بوده و کتابی در توحید و امامت به نام التدبیر نوشته که جمعآوری سخنان هشام است.
- یونس بن عبدالرحمن: جانشین هشام در رد مخالفان بوده و ۳۰ اثر به وی نسبت داده شده است. یونس از هشام و او از امام صادق، روایت نقل کرده است.
- علی بن اسماعیل میثمی : از یاران و شاگردان نزدیک هشام بوده که حتی به این واسطه زندانی میشود و کتابی به نام المجالس نوشته که جمعآوری سخنان هشام است و نجاشی او را از چهرههای کلامی دوره خود معرفی نموده است.
شخصیتهای برجستهای نظیر ابواحمد محمد بن ابی عمیر (متوفی ۲۱۷)، نشیط بن صالح بن لفافه، عبدالعظیم حسنی (متوفی ۲۵۲) و دیگران، از هشام و او از امام صادق یا امام کاظم روایت نقل کرده و شاگردان وی در نقل روایت شمرده شدهاند. در میان بزرگان معتزله نیز برخی، همچون ابراهیم بن سیار(نظام)، در بعضی افکار از وی متأثر بودهاند. [۶]
پانویس
منابع
- سفینه البحار، محدث قمی، ماده هشتم.
- معجم الرجال الحدیث، سید ابوالقاسم خویی، ج ۹، ص ۲۷۱.
- تاریخ بغداد، شمسالدین ذهبی، ج۱۳، ص ۳۰.
- تاریخ طبری، ج ۱۰، ص ۵۹۲، چاپ لیدن.