هشام بن عروه

هشام بن عروه

نام کامل	ابوالمنذر هشام بن عروة بن الزبیر بن العوام الأسدی القرشی
زادروز	۶۱ هجری قمری (حدود ۶۸۰ میلادی)
زادگاه	مدینه، خلافت اموی
تاریخ درگذشت	۱۴۶ هجری قمری (حدود ۷۶۳ میلادی)
مکان درگذشت	بغداد، خلافت عباسی
آرامگاه	مقبره خیزران، بغداد
دوران	تابع تابعین (اواخر خلافت اموی و اوایل خلافت عباسی)
شناخته‌شده برای	راوی حدیث، فقیه
والدین	عروه بن زبیر (پدر)، کنیز (مادر)
همسر	فاطمه بنت منذر
فرزندان	زبیر، عروه، محمد

ابوالمنذر هشام بن عروه بن زبیر اسدی قرشی (۶۱ – ۱۴۶ هجری قمری) از محدثان و فقهای برجستهٔ طبقهٔ صغار تابعین (تابعان تابعین) در مدینه و کوفه بود. او فرزند عروه بن زبیر، از هفت فقیه مدینه، و نوادهٔ زبیر بن عوام و اسما بنت ابی‌بکر است. هشام یکی از راویان اصلی احادیث پدرش و خاندان ابوبکر به شمار می‌رود و به دلیل جایگاهش در علم رجال، تقریباً تمامی کتب شش‌گانهٔ حدیث اهل سنت از او روایت نقل کرده‌اند. با این حال، نحوهٔ نقل او در اواخر عمرش، به‌ویژه در عراق، مورد نقد برخی از علمای جرح و تعدیل قرار گرفته است.

نام و نسب

او «ابوالمنذر هشام بن عروة بن الزبیر بن العوام بن خویلد بن أسد بن عبدالعزی بن قصی بن کلاب القرشی الأسدی» است. پدرش عروه بن زبیر، فقیه و مورخ سرشناس مدینه، و مادرش کنیزی آزادشده بود. نسب او از سوی پدر به زبیر بن عوام، صحابی برجستهٔ پیامبر، و از سوی مادربزرگش به ابوبکر صدیق، نخستین خلیفهٔ مسلمانان، می‌رسد.

زندگی و تحصیل

هشام در سال ۶۱ هجری قمری در مدینه متولد شد. او تحت تربیت مستقیم پدرش، عروه بن زبیر، رشد کرد و دانش خود را عمدتاً از او، به‌ویژه در زمینهٔ حدیث و فقه، فراگرفت. همچنین، از همسرش فاطمه بنت منذر، که از راویان مورد اعتماد بود، حدیث شنید. هشام دوران زندگی علمی خود را میان دو قطب مهم جهان اسلام، مدینه و عراق، سپری کرد. او سه بار به کوفه سفر کرد و در اواخر عمر، در بغداد، پایتخت خلافت عباسی، اقامت گزید و در همانجا درگذشت.

استادان و شاگردان

هشام از بسیاری از تابعان بزرگ مدینه حدیث شنید. مهم‌ترین استادان او عبارت‌اند از:

• پدرش عروه بن زبیر (بیشترین روایات)
• عمویش عبدالله بن زبیر
• همسرش فاطمه بنت منذر
• وهب بن کیسان
• ابن شهاب زهری
• ابوالزناد

در مقابل، شمار زیادی از محدثان و فقهای برجسته از او روایت کرده‌اند که از مشهورترین آن‌ها می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• مالک بن انس (پیشوای مذهب مالکی)
• سفیان ثوری
• شعبه
• ابوحنیفه (پیشوای مذهب حنفی)
• وکیع بن جراح
• یحیی بن سعید قطان

جایگاه رجالی

در منابع کهن علم رجال، هشام بن عروه به عنوان یکی از محدثان «ثقه» (قابل اعتماد) و «حجت» شناخته می‌شود. ابن سعد او را «ثقه، ثبت، کثیر الحدیث و حجت» توصیف کرده است. ابوحاتم رازی او را «امام در حدیث» خوانده و یحیی بن معین نیز به وثاقت او تصریح کرده است.

با این حال، یکی از مهم‌ترین مباحث در کارنامهٔ علمی هشام، مسئلهٔ تغییر شیوهٔ روایت او در اواخر عمر و در سفرهایش به عراق است. عبدالرحمن بن خراش نقل می‌کند که مالک بن انس، شیوهٔ روایت هشام در عراق را نمی‌پسندید. بر اساس این گزارش‌ها، هشام در نخستین سفر خود به کوفه احادیث را با ذکر سند کامل نقل می‌کرد، اما در سفرهای بعدی به تدریج برخی از احادیث را به صورت مرسل (بدون ذکر واسطه از پدرش) روایت کرد. این موضوع باعث شده تا برخی از محدثان، مانند ابن حجر عسقلانی، روایات عراقیان از هشام را در مقایسه با روایات مدنیان از او، قابل تأمل بدانند. در مقابل، علمایی چون شمس‌الدین ذهبی و علائی از او در برابر این اتهامات دفاع کرده و اصل وثاقت او را مورد تأکید قرار داده‌اند.

وفات

هشام بن عروه در سال ۱۴۶ هجری قمری (برابر با ۷۶۳ میلادی) در بغداد درگذشت. نماز میت بر پیکر او به امامت ابوجعفر منصور، خلیفهٔ عباسی، اقامه شد و در گورستانی در شرق بغداد که بعدها به «مقبره خیزران» معروف شد، به خاک سپرده شد.

منابع

• ابن سعد، محمد. الطبقات الکبری (به عربی). دار الکتب العلمیة.
• ذهبی، شمس‌الدین. سیر أعلام النبلاء (به عربی). مؤسسة الرسالة.
• Bewley, Aisha (2000). The Men of Madina Volume II [Translation of Ibn Sa'd's Kitab al-Tabaqat al-Kabir] (in انگلیسی). Ta-Ha Publishers.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)