وجه دستوری

وَجه دستوری یا وجه فعلی صورتی است از فعل که نظر گوینده را نسبت به قطعی و غیرقطعی بودن یا امری بودن فعل روشن می‌کند. فعل در زبان فارسی امروز سه وجه دارد اخباری، التزامی و امری.^[۱]

وجه شیوه‌ای از کاربرد فعل است که گوینده به‌وسیلهٔ آن نگرش خود را نسبت به جریان وقوع فعل بیان می‌دارد. وجه فعل به شکل‌هایی از فعل گفته می‌شود که مفاهیمی مانند خبر، احتمال، امر، آرزو یا تمنا را بیان می‌کنند. این ویژگی بخشی از دستور زبان است و معمولاً در قالب صرف فعل بروز می‌کند.

در تعریف فرهنگستان زبان و ادب فارسی، وجه، «تمایز دستوری در صورت افعال است که دیدگاه و نظر گوینده یا نویسنده را نسبت به وضعیت توصیف‌شده در پاره‌گفتار نشان می‌دهد.»^[۲]

در بسیاری از زبان‌ها، وجه فعل به دو صورت اصلی تقسیم می‌شود:

• وجه اِخباری: برای بیان رویدادهای واقعی و قطعی. (وجه اخباری در شماری از زبان‌ها زیرمجموعه‌ای از وجهی کلی‌تر به نام وجه واقع‌نما است)
• وجه اِلتزامی: برای رویدادهای فرضی یا غیرواقعی. (وجه التزامی در شماری از زبان‌ها زیرمجموعه‌ای از وجهی کلی‌تر به نام وجه غیرواقع‌نما است)

این دو وجه در واقع دو قطب یک نظام هستند که تفاوت میان واقعیت و فرض را نشان می‌دهند. به‌علاوه، وجوه دیگری مانند وجه امری، شرطی، وصفی و مصدری نیز وجود دارند.

در زبان فارسی معمولاً وجوه زیر دیده می‌شوند:

در برخی منابع وجهی به نام وجه وصفی نیز تعریف می‌شود. بنا بر این تعریف، وجه وصفی وجهی از فعل است که به‌صورت صفت مفعولی (بن ماضی+ ه) بیان می‌شود؛ مانند «کرده» در جملهٔ زیر: از هر یک از دو ماده ۲۰۰ گرم بردارید. نخست آن‌ها را در یک لیتر آب مخلوط کنید، سپس آن‌ها را خشک کرده بر پارچه‌ای تیره و خشک در زیر آفتاب پهن کنید. («کرده» به‌جای «کنید» و برای پرهیز از تکرار آن آمده است). هنگامی که بتوان وجه اصلی (اخباری، التزامی یا امری) فعل را به‌کار برد، وجه وصفی را به‌کار نمی‌بریم؛ زیرا وجه وصفی تنها بنابه ضرورت و برای پرهیز از تکرار یک صیغهٔ صرفی از یک فعل به‌کار می‌رود،^[۳]

برخی منابع وجوه دیگری تحت عنوان شرطی و غیرشخصی هم در فارسی تعریف کرده‌اند.

در زبان‌شناسی، دو مقولهٔ «وجه» و «وجهیت» با یکدیگر رابطه‌ای نزدیک دارند. وجه به ساختار دستوریِ فعل مربوط می‌شود و نشان می‌دهد که گوینده با چه رویکردی دربارهٔ یک رویداد یا وضعیت صحبت می‌کند. از سوی دیگر، وجهیت بیشتر ناظر به معناست و بیانگر نگرش یا باور گوینده نسبت به واقعیت داشتن یا نداشتن یک گزاره است. به‌عبارت دیگر، وجه بخشی از ابزارهای نحوی برای بیان وجهیت است.

می‌توان گفت که وجه و وجهیت دو جنبهٔ مکمل یکدیگرند: وجه، ابزار زبانی برای بیان وجهیت است و وجهیت، ناظر به معنای نهفته در آن ابزار. گوینده با توجه به میزان اطمینان، باور یا تمایل خود، از عناصر وجهی مناسب برای تأثیرگذاری بر مخاطب یا انتقال دیدگاهش بهره می‌گیرد.

برخی زبان‌شناسان بین وجه و وجهیت تفاوتی قائل نمی‌شوند و آن‌ها را به‌جای هم به کار می‌برند، اما گروهی دیگر، وجهیت را یک مقولهٔ معنایی و وجه را صورت نحوی آن می‌دانند. به‌طور کلی می‌توان گفت وجهیت ناظر به کل جمله است، در حالی که وجه، ابزار دستوری درون جمله برای بیان این نگرش است.

در دستور زبان عربی، وجه به‌عنوان یک عنصر صرفی شناخته می‌شود که با فعل ترکیب می‌شود، اما عناصر وجهی (موجهات) الزاماً چنین ویژگی‌ای ندارند. در این زبان نیز میان وجوه مختلف مانند اخباری، امری، التزامی و تأکیدی تمایز گذاشته شده است.

• رحیمیان، جلال: وجه فعل در فارسی امروز. در: مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز ۱۳۷۸ شماره ۲۸

• قائمی، م.، و ذوالفقاری، ا. (۱۳۹۳). نقش وجه فعل در وجهیت در نامهٔ ۵۳ نهج‌البلاغه. پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، ۶(۲۱)، ۸۶–۱۰۷.