رحیمه پرستو سلطان
| پرستو سلطان | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| اقبال ارشد | |||||
 مقبره پرستو سلطان | |||||
| والده سلطان امپراتوری عثمانی | |||||
| تصدی | ۳۱ آگوست ۱۸۷۶ – ۱۱ دسامبر ۱۹۰۴ | ||||
| پیشین | شوق‌افزا سلطان | ||||
| جانشین | ندارد | ||||
| زاده | رحیمه ۱۸۳۲ چرکس، قفقاز شمالی، امپراتوری روسیه | ||||
| درگذشته | ۱۱ دسامبر ۱۹۰۴ (۷۲ سال) کاخ ماچکا، قسطنطنیه (استانبول امروزی)، امپراتوری عثمانی | ||||
| آرامگاه | |||||
| همسر(ان) | عبدالمجید یکم (ا. ۱۸۴۴–۱۸۶۱) | ||||
| فرزند(ان) | عبدالحمید دوم (فرزند خوانده) جمیله سلطان (فرزندخوانده) | ||||
| |||||
| پدر | گوک بیگ | ||||
رحیمه پرستو سلطان (به ترکی عثمانی: Rahime Perestu Sultan؛ ۱۸۳۲ – ۱۱ دسامبر ۱۹۰۴) که با نام رحیمه پرستو سلطان نیز شناخته می‌شود، نخستین همسر رسمی و قانونی سلطان عبدالمجید یکم و والده سلطان پسرخوانده اش عبدالحمید دوم بود.پرستو سلطان آخرین والده سلطان در تاریخ امپراتوری عثمانی به شمار می‌آید؛ زیرا پس از او، هیچ مادری با این عنوان به دربار عثمانی نرسید.
اوایل زندگی
پِرِستو، که اصالتی چرکسی داشت، حدود سال ۱۸۳۰ میلادی در یک خانوادهٔ اشرافی اوبیخ با نام رحیمه متولد شد. او یک خواهر به نام مهرفیدان خانم (درگذشتهٔ ۱۸۶۵) داشت که همسر فاضل بیگ، پسر یوسف پاشا، بود. اسما سلطان، دختر عبدالحمید اول، در ویلای مجلل خود در استانبول زندگی می‌کرد، اما به دلیل ناتوانی در فرزندآوری، بخش زیادی از عمرش را با اندوه سپری کرد. در نتیجه، پس از توافق با پدر و مادر رحیمه، این کودک یک‌ساله را به فرزندی پذیرفت. راحمه به عنوان دخترخواندهٔ اسما سلطان، یک خواهرخوانده نیز به نام نازیف خانم داشت که او هم توسط اسما سلطان به فرزندی پذیرفته شده بود. گفته می‌شود رحیمه دختری ریزاندام، ظریف و خوش‌وقار بود؛ به همین دلیل اسما سلطان نام او را به پِرِستو تغییر داد که در زبان فارسی به معنای «پرستو» است. خدمتکاران زن (کالفاها) در عمارت اسما سلطان با او همانند دختر یک شاهدخت عثمانی رفتار می‌کردند و به سبب اخلاق و رفتار پسندیده‌اش، به او علاقه‌مند و وفادار شدند. پِرِستو زنی بسیار زیبا توصیف شده است؛ با اندامی کوچک و باریک، پوستی بسیار سفید و شفاف، چشمان آبی، موهای طلاییِ بلوند، و دست‌ها و پاهایی بسیار زیبا. همچنین منابع او را بانویی با رفتاری مؤدبانه و اشرافی، مهربان، باوقار و متین معرفی کرده‌اند که همیشه با صدایی آرام سخن می‌گفت و به همین دلیل محبت و احترام اطرافیان را برمی‌انگیخت.
ازدواج با سلطان
در یکی از روزهای بهار سال ۱۸۴۴، سلطان عبدالمجید اول برای دیدار عمه‌اش، اسما سلطان، به اقامتگاه او رفت. هنگامی که از باغ‌های حرمسرا عبور می‌کرد، چشمش به پرستو افتاد که در آن زمان چهارده سال داشت. در منابع تاریخی آمده است که او چنان تحت تأثیر زیبایی پرستو قرار گرفت که عمه‌اش از او پرسید آیا حالش خوب است یا نه. عبدالمجید از اسما سلطان خواست تا با ازدواج او و پرستو موافقت کند. اسما سلطان در ابتدا از این درخواست خودداری کرد، اما سرانجام به این شرط رضایت داد که پرستو همسر عقدی و قانونی سلطان باشد، نه یکی از کنیزان یا صیغه های حرمسرا. یک هفته بعد، پرستو به کاخ توپقاپی فرستاده شد و به عنوان نخستین همسر قانونی سلطان عبدالمجید اول درآمد. در آغاز، به او لقب «اقبال ارشد» اعطا شد. سپس در سال ۱۸۴۵ به مقام «ششمین قادین»، در سال ۱۸۵۱ به «پنجمین قادین» و در سال ۱۸۶۱ به «چهارمین قادین» ارتقا یافت.پرستو خود هرگز صاحب فرزند نشد. در سال ۱۸۴۵، پس از آنکه دوزدیدیل خانم، مادر جمیله سلطان، درگذشت و جمیله در دو سالگی بی‌مادر ماند، سلطان عبدالمجید سرپرستی او را به پرستو سپرد. همچنین، پس از درگذشت تیریموژگان قادین، مادر عبدالحمید دوم، در سال ۱۸۵۲، پرستو سرپرستی و مادریِ عبدالحمید را نیز بر عهده گرفت. به این ترتیب، عبدالحمید دوم و جمیله سلطان مانند خواهر و برادر در یک خانه بزرگ شدند و دوران کودکی خود را در کنار یکدیگر سپری کردند.پس از درگذشت سلطان عبدالمجید در سال ۱۸۶۱، پرستو در ویلایی در منطقهٔ ماچکا، نیشان‌تاشی ساکن شد؛ ویلایی که سلطان عبدالعزیز آن را به او هدیه داده بود.
والده سلطان
پس از آنکه عبدالحمید دوم در سال ۱۸۷۶ به سلطنت رسید، مقام والده سلطان را به پرستو قادین اعطا کرد؛ عنوانی که به طور سنتی به مادر سلطان تعلق داشت و ریاست حرمسرای سلطنتی را نیز بر عهده داشت. پرستو نخستین زنی در تاریخ عثمانی بود که بدون آنکه مادر تنی سلطان باشد، عنوان والده سلطان را دریافت کرد. او همچنین آخرین زنی بود که این عنوان را داشت؛ زیرا دو سلطان پایانی امپراتوری عثمانی، یعنی محمد پنجم و محمد ششم، هنگام جلوس بر تخت یتیم بودند و مادرانشان در قید حیات نبودند. عبدالحمید دوم به‌صراحت از پرستو خواسته بود که در امور سیاسی دخالت نکند. از این‌رو، برخلاف بسیاری از والده‌سلطان‌های پیش از خود، او نقشی در سیاست ایفا نکرد؛ زیرا عبدالحمید معتقد بود دخالت‌های گسترده والده‌سلطان‌های پیشین به امپراتوری آسیب رسانده است. در سال ۱۸۷۹، پرستو به درخواست مدیحه سلطان، خواهر ناتنی عبدالحمید، و مادرخوانده‌اش وردیچنان قادین، نزد سلطان میانجیگری کرد. مدیحه سلطان می‌خواست به جای ازدواجی که برایش ترتیب داده بودند، با مردی که دوستش داشت ازدواج کند. او از والده سلطان خواست این درخواست را به سلطان منتقل کند و عبدالحمید نیز با آن موافقت کرد. سه روز پیش از آنکه عبدالحمید به سلطنت برسد، به ویلای پرستو رفت، دست او را بوسید و او را به عنوان والده سلطان خود به رسمیت شناخت. سپس از همان‌جا برای مراسم جلوس به کاخ توپقاپی رفت. پرستو علاقهٔ فراوانی به ویلای خود داشت و گاه مایل بود به آنجا برود، اما عبدالحمید که حضور او را در کاخ ضروری می‌دانست، اغلب اجازه این کار را نمی‌داد. در سال ۱۸۸۵، هنگام سفر اسکار دوم، پادشاه سوئد و نروژ، و همسرش ملکه سوفیا به امپراتوری عثمانی، پرستو از ملکه سوفیا در حرمسرای سلطنتی استقبال کرد؛ اقدامی که از معدود موارد اجازه ورود یک ملکه خارجی به حرمسرای عثمانی بود. اداره امور داخلی کاخ بر عهده پرستو بود. او می‌کوشید احساسات هیچ‌کس را جریحه‌دار نکند، در اختلافات دخالت نمی‌کرد و همواره عدالت و انصاف را رعایت می‌کرد. همچنین زنی بسیار دیندار بود و بخش زیادی از وقت خود را به عبادت و دعا می‌گذراند. اخلاق نیکو و شخصیت والای او باعث شده بود همواره به فقرا و نیازمندان کمک کند. عبدالحمید دوم اصرار داشت که پرستو هر جمعه در مراسم رسمی حرکت سلطان به سوی مسجد (مراسم سلام‌لِک) حضور داشته باشد. گاهی پس از پایان مراسم، پرستو پنهانی به ویلای خود می‌رفت، اما هرگاه عبدالحمید از این موضوع آگاه می‌شد، فوراً کالسکه‌ای از کاخ می‌فرستاد تا او را دوباره به کاخ بازگرداند. پرستو همچنین در امور خیریه فعال بود. او در سال ۱۸۹۱ ساخت یک سبیل (آبخوری عمومی) را در بالا تکه‌سی در منطقه سیلیوری‌کاپی سفارش داد و در سال ۱۸۹۵ نیز دستور ساخت یک چشمه عمومی دیگر را در همان محل صادر کرد.
فرزندان
پرستو قادین فرزند بیولوژیکی نداشت، اما پس از درگذشت مادرانشان، سرپرستی و مادریِ دو تن از فرزندان سلطان عبدالمجید اول را که از همسران دیگر او به دنیا آمده بودند، بر عهده گرفت:
- جمیله سلطان (۱۷ اوت ۱۸۴۳ – ۲۶ فوریه ۱۹۱۵):
مادر تنی او دزدیدل خانم بود که در سال ۱۸۴۵ درگذشت. پس از مرگ مادرش، پرستو قادین سرپرستی او را بر عهده گرفت. جمیله سلطان یک بار ازدواج کرد و صاحب سه پسر و سه دختر شد.
- عبدالحمید دوم (۲۱ سپتامبر ۱۸۴۲ – ۱۰ فوریه ۱۹۱۸):
مادر تنی او تیرمژگان قادین بود که در سال ۱۸۵۲ درگذشت. پس از آن، پرستو قادین سرپرستی و تربیت او را بر عهده گرفت. عبدالحمید بعدها به عنوان سی‌وچهارمین سلطان امپراتوری عثمانی به سلطنت رسید.
مرگ
پرستو سلطان در ۱۱ دسامبر ۱۹۰۴، در حدود هفتاد و چند سالگی، در ویلای خود در منطقهٔ ماچکا در استانبول درگذشت. پس از وفات او، به یادش مراسم سنتی مولودخوانی (قرائت مولودالنبی، منظومه‌ای در مدح و ولادت پیامبر اسلام) در خانقاه درویشان شاذلیه و نیز در مسجد ییلدیز حمیدیه برگزار شد. پیکر پرستو سلطان در آرامگاه مهرشاه سلطان در منطقهٔ ایوپ استانبول به خاک سپرده شد.
در ادبیات و فرهنگ عامه
رحیمه پرستو سلطان یکی از شخصیت‌های رمان تاریخی «عبدالمجید: ۲۲ سال در دربار، هنگام فروپاشی امپراتوری» (Abdülmecit: İmparatorluk Çökerken Sarayda 22 Yıl: Roman) اثر حفظی توپوز است که در سال ۲۰۰۹ منتشر شد.
او همچنین از شخصیت‌های رمان تاریخی «شرلوک هولمز و شمشیر عثمان» (Sherlock Holmes and The Sword of Osman) نوشته تیم سایموندز است که در سال ۲۰۱۵ به چاپ رسید.
در مجموعهٔ تلویزیونی «پایتخت: عبدالحمید» (Payitaht: Abdülhamid) که از سال ۲۰۱۷ پخش شد، نقش رحیمه پرستو سلطان را بازیگر ترک شفیقه امید تولون (Şefika Ümit Tolun) ایفا کرده است.
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Perestu Sultan». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶.