پل
پل سازهای است که برای عبور از روی موانعی همچون رودخانه یا دره طراحی میشود و امکان عبور وسایل نقلیه، عابران پیاده و سایر بارها را فراهم میسازد. بیشتر پلها از یک عرشهٔ تخت تشکیل شدهاند که توسط سازههایی مانند تیرهای فولادی، قوسها یا کابلها نگهداری میشود. این سازهها بر روی پیهایی قرار دارند که با دقت طراحی شدهاند تا از نشست پل در خاک زیرین جلوگیری کنند. پلها بسته به هدف و محل ساخت، در اشکال گوناگونی ساخته میشوند. از انواع مهم میتوان به پل درهگذر (برای عبور از درههای وسیع)، پل چوببستی (برای حمل قطارهای سنگین)، و پلهای شناور که بر سطح آب قرار میگیرند اشاره کرد.
رومیان و چینیهای باستان پلهای بزرگ قوسی از سنگ و چوب بنا کردند. در دوران رنسانس، پیشرفتهای علمی و مهندسی موجب شد دهانههای پلها وسیعتر و طراحی آنها زیباتر شود. بتن در اوایل دههٔ ۱۸۰۰ تکامل یافت و در بسیاری جهات بر سنگ برتری نشان داد. با انقلاب صنعتی، فولاد تولید انبوه شد و امکان ساخت پلهای معلق و پلهای کابلی را فراهم آورد که قادر بودند موانع بسیار وسیع را بپوشانند. در گذر زمان، بیشینهٔ دهنه قابل دستیابی پلها بهطور پیوسته افزایش یافته و در سال ۲۰۲۲ به ۲ کیلومتر (۱٫۲ مایل) رسید.
طراحی پل باید نیازهای متعددی را برآورده سازد؛ از جمله اتصال به شبکهٔ حملونقل، تأمین فضای کافی برای عبور، و انتقال ایمن کاربران. پل باید به اندازهای مقاوم باشد که وزن خود سازه و همچنین بار ترافیک عبوری را تحمل کند. افزون بر این، پل باید در برابر فشارهای شدید و غیرقابل پیشبینی محیطی مانند باد، سیلاب و زمینلرزه تابآوری داشته باشد. برای دستیابی به این اهداف، مهندسان پل از روشهای تحلیلی همچون طراحی بر اساس حالت حدی و روش اجزاء محدود استفاده میکنند.
بسیاری از پلها به دلیل زیباییشان تحسین میشوند و برخی پلهای شگفتانگیز بهعنوان نمادهای شاخص شناخته میشوند که برای جامعهٔ محلی حس غرور و هویت ایجاد میکنند. در هنر و ادبیات، پلها اغلب بهعنوان استعارهای برای ارتباط یا گذار به کار میروند. پلها میتوانند آثار مثبت فراوانی برای جامعه داشته باشند، از جمله کاهش زمان حملونقل و افزایش تولید ناخالص داخلی؛ اما در عین حال آثار منفی نیز دارند، مانند افزایش آلودگی و سهم در گرمایش جهانی.
توصیف و انواع
پُل سازهای است که دو مکان را به هم متصل میکند. در تعریف قدیمی، پل طاقی است بر روی رودخانه، دره، یا هر نوع گذرگاه که رفتوآمد را ممکن میسازد. اما امروزه در مبحث مدیریت شهری، پل را سازهای برای عبور از موانع فیزیکی قلمداد میکنند تا ضمن استفاده از فضا (نه صرفاً سطح زمین) بتواند عبورومرور و دسترسی به اماکن را تسهیل کند. عمر مفید پلها بسته به مکان و مواد مورد استفاده ممکن است بین ۳۰ تا ۸۰ سال باشد.[۱][۲] اما با نگهداری و بهسازی مناسب ممکن است عمرشان تا صدها سال ادامه پیدا کند.
انواع
پل مسطح
سادهترین نوع پل است که اجزای اصلی آن عبارتند از یک ورقهٔ مسطح و پایههایی است که در طول پل مستقر شدهاند و وزن پل و بار روی پل را به زمین منتقل میکنند. این پلها به علت طراحی ساده و اولیهای که دارند و مصالح کمی که در فواصل کوتاه لازم دارند به تعداد زیاد در روستاها مورد بهرهبرداری قرار میگیرند.
پل قوسی
پل قوسی، پلی است با تکیه گاههای انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشتهای از قوسها تشکیل شده باشد، پل درهای نامیده میشود. پل قوسی ابتدا توسط یونانیها و از سنگ ساخته شد. بعدها، مردم باستان از ملات در پلهای قوسی خود استفاده کردند.
با توجه به اصول مقاومت مصالح، شعاع قوس و ابعاد این پلها را طوری انتخاب میکنند که بارهای قائم وارده تبدیل به یک نیروی فشاری در امتداد قوس شود. بنا براین در مناطقی با کیفیت خاک مناسب، میتوان دهانههای بزرگ (تا حدود ۵۰۰ متر) را با پلهای قوسی طی نمود.
پلهای تشریفاتی
جهت زیباتر شدن، بعضی پلها با ارتفاع بیشتر از حد نیاز ساخته میشوند. این نوع پل که بیشتر در باغهای نمادین موجود در شرق آسیا ساخته شده است، پل ماه(Moon Bridge)نیز خوانده میشود (از آنجایی که این نوع پل یادآور چگونگی حرکت ماه در آسمان است). بعضی این پلهای موجود در این باغها ممکن است فقط روی یک سری بستر رودهای خشک که جربان آب سنگ ریزههای ته رود را شسته است گذر کنند. در قصرها اغلب این پلها بر روی آبراههای مصنوعی به عنوان سمبل یک مسیر خاص به یک مکان خیلی مهم یا یک مکان خیالی و فرضی ساخته شدهاند. برای نمونه پنج پل در شهر ممنوعه در پکن (پایتخت چین) بر روی یک سری آبراه پر پیج و خم ساخته شدهاند که پل مرکزی تنها جهت عبور امپراتور، همسر امپراتور و فرزندانشان بوده است.
پل کابلی
پل کابلی، نوعی پُل است که عرشه پل توسط کابلهایی به برجهای پل وصل شده و نیروهای آن را تحمل میکنند.
پلهای کهن
از پلهای کهن در ایران بخشهای اندکی به جا مانده است. اصطخری در کتاب خود از پلی نزدیک ارگان (ارجان یا ارقان) در نزدیکی بهبهان یاد میکند. در گذشته آنجا شهری بزرگ بوده که امروز چیزی از آن باقی نمانده است و شهر بهبهان امروزی جای آن ساخته شده است. کنار شهر کهن پلی بوده با دهانهای پهن و بلندی آن به اندازهای بوده که یک سوار بلند بالا روی شتر با نیزهای در دست میتوانسته از زیر آن بگذرد.
در فیروز آباد به سوی هزارپیچ در مسیر کوار پلی وجود داشت که تا این اواخر پابرجا بود ولی در کشمکشهایی که میان دولت و قشقاییها پیش آمد ویران شد. امروزه هنوز آثاری از آن پل سنگی را میتوان دید. چند دهانه از آن در پیش از اسلام ساخته شده که هنوز کمابیش برجاست. این پل زمان آل بویه بازسازی شده بود، بدین صورت که دهانه بزرگ آن به چند چشمه پخش شده تا کوچکتر شوند که این چشمهها ویران شده است. آنچه باقی مانده است نشان از پیشرفت در پلسازی ایرانیان است.
یکی از پلهای کهن پل چهارباب در خرمآباد است. بیشتر این پلها در سده سوم وچهارم میلادی ساخته شدهاند. سپس چشمههای آنها را در سده چهارم و پنجم و ششم هجری بازسازی کردهاند و گاه شکل آنها نیز دگرگون شده است. و لب پایهها همان پایههای نخستین بوده است .
یکی دیگر از پلهای کهن روی رود کشکان نزدیک خرمآباد است که جاده مهمی از روی آن میگذشته است. این پل را نجم الدین پسر بدرالدین از فرمانروایان شیعی کرد ساخته است که همزمان با آل بویه در غرب ایران فرمانروایی میکردهاند. پلهای دیگری نیز نزدیک خرمآباد یافت میشود که تنها پایههای آنها به جا مانده است.
برخی پلهای کهن را اینگونه فرمانروایان بازسازی کردهاند. مانند پل شهرستان در اصفهان که ساختمان نخستین آن در سده ششم پیش از میلاد ساخته شده بود. سپس در سده دوم و سوم میلادی یک بار بازسازی شده و پس از اسلام هم پیوسته بازسازی میشده است. این پل چون دو بخش مهم اصفهان را به هم میپیوسته اهمیت فراوانی داشته است. در زمان کنونی هم که پل بازسازی شده از آن بهرهگیری میشود. جالب است که پایههای آن به اندازهای پایدار و استوار بوده که در هیچ زمانی نیاز به بازسازی آن پیش نیامده است.
یکی دیگر از پلهای ارزشمند، «پلدختر» نام دارد که احتمال میرود متعلق به دوره ساسانیان باشد و برخی دلیل نامگذاری آن را به پلدختر را منتسب دانستن پل به نام ایزد بانو آناهیتا میدانند. این پل تاریخی در ورودی شهری به همین نام در جنوب استان لرستان قرار دارد و بنای آن در قرن چهارم هجری قمری مورد مرمت قرار گرفته است اما هماکنون تنها یک دهانه از طاقهای آن برجا مانده و جاده شماره ۳۷ از زیر آن عبور میکند. این پل بی تردید در مسیر ارتباطی بین شهرهای شاپورخواست و جندی شاپور قرار داشته و از اهمیت راهبردی برخوردار بوده است. ارتفاع تنها طاق برجای مانده پل ۱۸ متر از سطح آسفالت جاده و ۳۰ متر از آب رودخانه و عرض آن ۱۱٬۳۰ متر است. جهت پل شرقی، غربی و طول آن ۲۷۰ متر است. این اثر تاریخی به شماره ۱۶۷۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
همان گونه که گفته شد برخی از پلها روی بندها ساخته شده است. مانند بند امیر که همچون پلی است که دو سوی رودخانه را به هم میپیوندد. چند سد دیگر در دنباله بند امیر بوده که برخی از آنها را پیش از اسلام و برخی را پس از اسلام ساختهاند و امروزه بیشتر دهانههای آنها ویران شدهاند.[۳]
تحلیل سازه پلها
در تحلیل این نوع سازهها از ابزارهای ویژهای مانند تکنولوژی مدلسازی اطلاعات ساختمان BIM استفاده میشود که هم باعث افزایش بهرهوری شده و هم هزینههای ساخت را کاهش میدهد نمونه بارز آن پل کروسل که به عنوان یک پروژه بزرگ با موفقیت اجرا و به بهرهبرداری رسیده است.[۴]
جامعه و فرهنگ
خودکشی
گاهی خودکشی از طریق پریدن از پلها انجام میشود. این روش میتواند بین ۲۰ تا ۷۰ درصد از موارد خودکشی در مناطق شهری با دسترسی به پلهای بلند را شامل شود.[الف] در برخی مناطق، خودکشی از طریق پریدن بهطور نامتناسبی بر جوانان اثر میگذارد، زیرا آنها معمولاً کنترل تکانه کمتری دارند. برخی پلها ممکن است شهرت منفی پیدا کنند و افراد در بحران خودکشی را به خود جذب کنند، که این امر یک چرخهٔ بازخورد ایجاد میکند. پلهای پرخطر اغلب به موانع پیشگیری از خودکشی مجهز میشوند[ب] که بهطور چشمگیری نرخ خودکشی در آن پل را کاهش میدهد.[پ] نصب این موانع بر روی پلهای پرخطر معمولاً نرخ خودکشی از طریق پریدن را در یک منطقه کاهش میدهد، هرچند در برخی موارد، پلهای دیگر بهعنوان جایگزین مورد استفاده قرار میگیرند.[۵]
یادداشتها
- ↑ بهطور کلی، کمتر از ۱۰ درصد خودکشیها از طریق پریدن از ارتفاع رخ میدهد.[۵]
- ↑ استدلالهای مخالف نصب اقدامات پیشگیری از خودکشی شامل هزینه، زیباییشناسی و سوالات مربوط به اثربخشی میشود.[۵]
- ↑ بسیاری از پلها موانعی برای جلوگیری از خودکشی نصب کردهاند. ارتفاع این موانع از ۲ متر (۶٫۶ فوت) تا ۵ متر (۱۶ فوت) متغیر است و عموماً در کاهش میزان خودکشی موفق بودهاند.[۵]
منابع
- ↑ Ford, K. , Arman, M. , Labi, S. , Sinha, K.C. , Thompson, P.D. , Shirole, A.M. , and Li, Z. 2012. NCHRP Report 713: Estimating life expectancies of highway assets. In Transportation Research Board, National Academy of Sciences, Washington, DC. Transportation Research Board, Washington DC.
- ↑ Estes, Allen C.; Frangopol, Dan M. (2001-12-01). "Bridge Lifetime System Reliability under Multiple Limit States". Journal of Bridge Engineering (به انگلیسی). 6 (6): 523–528. doi:10.1061/(ASCE)1084-0702(2001)6:6(523). ISSN 1084-0702.
- ↑ پیرنیا، محمد کریم. اصول معماری.
- ↑ ستوده بیدختی، امیرحسین، 1394، کاربرد مدلسازی اطلاعات ساختمان BIM در فاز اجرای پروژههای ساخت، کنفرانس بینالمللی دستاوردهای نوین در مهندسی عمران، معماری، محیط زیست و مدیریت شهری، تهران، مؤسسه مدیران ایده پرداز پایتخت ویرا، https://www.researchgate.net/publication/283462104__________
- 1 2 3 4 Merli & Costanza 2024.
- مجله همشهری مسافر، سازمان همشهری، ارگان شهرداری تهران، شماره مورخ ۲۶ شهریور ۱۳۸۷
- برگردان مقاله از سایت nova
- برگردان بخشی کوچکی از مقاله cable stayed bridge در ویکیپدیای انگلیسی
- ترجمه en:Bridge#Decorative or ceremonial از ویکیپدیای انگلیسی
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
- عبدالمتین ستایش. فرهنگ اصطلاحات مهندسی پل (PDF). انتشارات نوروزی.