پولس ایرانی
پولس ایرانی | |
|---|---|
| زادهٔ | |
| ملیت | ایرانی |
| دیگر نامها | پاول ایرانی، پاول پارسی، پولس پارسی |
| آثار برجسته | گزارشی در باب منطق ارسطو |
| شاگردان | خسرو انوشیروان |
| زبان | سریانی، فارسی میانه |
ایدههای چشمگیر | برتری عقل و فلسفه بر دین و ایمان |
تأثیرگرفته از
| |
پولسِ/پاولِ ایرانی/پارسی، الاهیدانِ مشرقی، فیلسوف و منطقدان و دانشمند ایرانی در روزگار ساسانیان و استاد فلسفهٔ خسرو انوشیروان ساسانی بود.[۱][۲][۳] برخی از پژوهشگران او را «پولس نصیبین»[۴] یا «پولس بَصرَوی»[۵] نامیدهاند.
پولس ایرانی با نوشتههای فلسفیِ سریانیاش برای دربار ساسانی، شناخته شده است.[۶] مهمترین این نوشتهها، گزارشی است به زبان سریانی، دربارهی منطقِ ارسطو برای خسرو انوشیروان که در آن، علم و فلسفه را برتر از ایمان معرفی میکند.[۷]
پولس در ریواردشیرِ (ریشهر) ناحیهی پارس متولد شده بوده است.[۸]
ویلیام جکسون او را مسیحی سریانیای معرفی میکند که در مدرسه نصیبین و دانشگاه گندیشاپور، فلسفه یونان را تعلیم دیده است.[۵] نوشتههای او بر فلسفه اسلامی هم مؤثر بودند.
زندگینامه
پولس ایرانی را از طریق رویدادنامه سیرت و رویدادنامه اِکلِسیاستیکوم (Ecclesiasticum) نوشتهی ابن عبری در سدهی سیزدهم میلادی، پیروی از پیروان کلیسای ارتدکس شرقی، میشناسیم. هر دو گزارش کردهاند که پولس در درشهرِ ایران متولد شد. ابن عبری میگوید که او کشیش کلیسای مشرق بود و در فلسفه نیز تبحر داشت. هر دو رویدادنامه گزارش میدهند که او آرزوی تأسیس شعبهی مرجعیت کلیسا در ناحیهی فارس را داشت و چون با او موافقت نشد، به مزدیسنا گروید.[۹] در مدخل رویدادنامه سیرت آمده است:
(خسرو) در فلسفه بسیار دانشمند بود و گفته میشود که فلسفه را نزد ماربار ساما، اسقف قردو و پولس، فیلسوف ایرانی، آموخته بوده است. [پولس ایرانی] که چون نتوانست به مقام اسقفیِ پایتختِ ایران دست یابد، از دین مسیحیت دست کشید.[۱۰]
با این حال، این موضوع، مستندات دیگری ندارد و ممکن است صرفاً شایعهای محصول رقابت بین کلیسای ارتدکس سریانی و کلیسای مشرق بوده باشد.
آثار پولس ایرانی
او، دو کتاب معروف نوشت؛ یکی «در باب تفسیر» که هیچگاه منتشر نشد و دیگری جستاری احتمالا به زبان فارسی میانه در باب منطق ارسطو که به خسرو انوشیروان تقدیم کرد که بعدها سوروس سِبُخت (Severus Sebokht) آن را به سریانی ترجمه کرد. این اثر بعدها به عربی هم ترجمه شد.[۱۱] ترجمهی فارسیِ میانهی «پری هِرمِنیاس»، کتابی از ارسطو، نیز از کارهای او است. سورس سبخت، همین ترجمه را نیز به سریانی ترجمه کرد.[۱۲]
سه گفتار در منطق ارسطو از پولس ایرانی برجای ماندهاند که سرراست از بُن پهلویشان به ما نرسیدهاند. دوتای آنها به سریانی و آن دیگری نیز به عربی (در ترتیبالسعادات ابوعلی مسکویه) برجای ماندهاند.[۱۳]
گفتارهای پاول پارسی را آقای بزرگمهر لقمان برای نخستینبار در سال ۱۳۹۵ با نام گویایی ارستو (منطق ارسطو) به پارسیِ سَره گردانده و چاپ کرده است.[۱۴][۱۵]
گویایی ارستو دربردارندهٔ این سه گفتار است:[۱۶]
- گفتار اندر گویایی ارستو
- روشنایینامهای(توضیحاتی؟) بر اندر پیرامونِ گزارش (Περὶ Ἑρμηνείας) ارستو
- پیشدرآمدی بر فرزانگی(فلسفه) ارستو (ردهبندی ارستویی دانشها(مقولات؟))[۱۷][۱۸]
بخش آغازین گفتار پولس ایرانی
«درود بر خسروِ پیروزبخت، شاهِ شاهان، بهترینِ مردان، پاول، پیشکارتان!
فرزانگی(فلسفه، حکمه)، که دانشِ راستینِ همه[ی چیزها] بُوَد، اندر شماست؛ و از فرزانگی که اندر شماست برایتان پیشکشها فرستم. این مایهٔ شگفتی نَبُوَد که از بوستانِ فرمانرواییتان پیشکشهایی برایِ شما فرازبَرَند، [چونانکه] از ایزدآفریدهها یزِشهایی(قربانیهایی) برایِ ایزد فرازمیآورند. پیشکشی که من فرستم از سخن است، چه فرزانگی، که بهتر از همهٔ پیشکشهای دگر بوَد، به میانجیِ سخن رُخ نماید. همانا، چنین است آنچه فرزانگی دربارهٔ فرزانگی گوید: «میوههایم بهتر از زرِ ناب و بار و برم بهتر از سیمِ شاهوارند». اینک، تندرستی و زور و توانایی و خدیوی و پادشاهی و شهریاری و آشتی و رایها و آیینها، و گزیده گویم، همه[گونه] کنشهای نیک.[۱۹][۲۰][۲۱]
دیگر اینکه، جهان با خرد ساخته و راهبری شود، همچون چشمِ جان که هرچند کور بوَد، اَی(یعنی) از تواناییِ دیدنِ همهچیز بیبهره باشد، تنها از راهِ این [خردْ] روشن و روشنبین شود و بدینگونه از هزاران هزار چشمِ تن بهتر است. چه تنها با این چشم[ِ جان] بوَد که مردمْ راستی را اندر همهچیز بیند، از برایِ خویشاوندیاش با راستی اندر همهچیز. چنین چون چشمِ تن زِ بهرِ همسرشتیاش با روشناییِ بیرون بیند، چشمِ جان نیز از برایِ خویشیاش با فروغِ مینوی، که در هر چیز بوَد، پرتوی را که در همه[ی چیزهای جهان] هست بیند.[۲۲]
همانگونه که هیچ یا اندک بیند آنکو چشمهای تنش در برابرِ روشناییِ سُهیدنی(محسوس) کمسو شدهاند، همینسان نیز هیچ یا اندک بیند آنکو چشمانِ جانش از فروغِ مینوی نیاموختهاند. زینرو، نیک گفت آن فرزانه که «دانا چشمانی در سرش دارد، لیک نادان در تاریکی گام بردارد».[۲۳]
اندیشهها
خردورزی و دانشگرایی
پیشگفتار «پولس ایرانی» در کتاب «گویایی ارستو» یکی از گفتارهای درخشان فلسفی تاریخ ایران است. وی در آنجا از بایستگی خردورزی و دانشگرایی و نیز برتری دانش بر گِرَوِشایمان چنین سخن گفته است:
«پرهیز و پیرایهٔ جانْ دانش است و از دانش میزیبد. … دانش با چیزهای نزدیک و آشکار و شناختنی سروکار دارد، ولی گروش به هر چیزی که دور و نادیدنی بوَد پردازد و بهدرستی شناختپذیر نبوَد. گروش بهگمان است و دانش بیگمان. ایدونبنابراین، گمان جدایی به بار نشاند و بیگمانی همداستانی آورد. پس دانش بهتر از گروش بوَد و آنْ گزیدنْ برتر از این. چه هنگامی که از گروندگانْ دربارهٔ گروشِشانْ بازپرسند، از دانش پوزش برندروی برگردانند و در این باره گویند: بدانچه کنون گرویم دیرتر بدانیم.
«کنون به آینه بینیم به آزِند(مثل)، سپس رویدرروی».
زینرو، چون دانشْ نیرو و نیکیِ گیتی، و آسانیِ جانها و شادیِ روانها را به بار نشاند، پس ما بیش از پیش آن گروشی را ستاییم که اندر آن هر یک از اینها یافت شود و [اگر] زِ هر یک از این چیزها بیبهره بودی یا یاوههایی گفتی که وارونهٔ این بودی، آن را نکوهیم و پس زنیم و سنجشگرانه با آن برخورد کنیم.»[۲۴][۲۵]
زمان لازم برای یادگیری فلسفه
پولس ایرانی دربارهی درازای زمانِ یادگیری فلسفه میگوید:
«بازهٔ زمانی بایسته برایِ این (یادگیری فلسفه) نزدیکِ ده تا بیست سال بوَد، اگر وی به گونهای به کارِ جهان سرگرم شود (درگیرِ گرفتاریهای روزانه شود). کس را روا مباشد برایِ آنکه استادِ دانایی گردد چنین اندیشد که خویشتن را از جهان جدا کند، بی پذیرشِ رامشی [بسنده] از برایِ تنِ خویش و بهرهای از خوشیهای خوشایند و نیک از برایِ روانِ خویش، چه اگر زندگیاش را زِ بهرِ این کند، ناکام خواهد ماند و باز خواهد ایستاد پیش از آنکه به فرجامآهنگش رسد (یا، به آماجش نخواهد رسید و راهش را فرو خواهد هِشت).»[۲۶][۲۷]
کتابشناسی
پانویس
- ↑ «پولس پارسی». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «پولس فارسی». دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ «دربارهٔ «گویایی ارستو»». روزنامه ابتکار.
- ↑ C. H. M. Versteegh, Greek elements in Arabic linguistic thinking, BRILL, 1977, شابک ۹۰−۰۴−۰۴۸۵۵−۳
- 1 2 A. V. Williams Jackson, Zoroastrian Studies, Kessinger Publishing, 2003, شابک ۰−۷۶۶۱−۶۶۵۵−۴
- ↑ Tjitze J. Boer, transl. Edward R. Jones, The History of Philosophy in Islam, 1904 (republished 1933 as شابک ۱−۶۰۵۰۶−۶۹۷−۴)
- ↑ Abd al-Raḥmān Badawī, Quelques figures et thèmes de la philosophie islamique, Maisonneuve & Larose, 1979, شابک ۲−۷۰۶۸−۰۷۷۹−۲
- ↑ «پاول پارسی [به انگلیسی]». تارنمای رهام اشه. بایگانیشده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۱۸.
- ↑ Article on Priscianus of Lydia
- ↑ Addai Scher, ed., Histoire Nestorienne (Chronique de Seért), Patrologia Orientalis, 7 (1910), 147.
- ↑ D. Gutas, Paul the Persian on the classification of the parts of Aristotle's philosophy: a milestone between Alexandria and Baghdad, Der Islam 60 (1983), 231-67, esp. 250-254 on the Arabic translation, attributing it to Abu Bishr Matta.
- ↑ «کتاب پری هرمنیاس». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ↑ پاول پارسی، گویایی ارستو، رویههای ۲۹ تا ۴۵.
- ↑ «چاپ نبیگی از فرزانهٔ ایران باستان برای نخستینبار». پارسیانجمن.
- ↑ «چاپ کتابی از فیلسوف ایران باستان برای نخستینبار». خبرگزاری مهر.
- ↑ «کتاب گویایی ارستو». مرکز پژوهشی میراث مکتوب. بایگانیشده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۶.
- ↑ «گویایی ارستو پاول پارسی». تارنمای بزرگمهر لقمان.
- ↑ «سه رساله از پاول پارسی در «گویایی ارستو» / رسالههایی پیشکش به خسرو انوشیروان». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویههای ۴۹ و ۵۰.
- ↑ «سخنی چند از پاولِ پارسی؛ برایِ شاه خسرو انوشیروان». تارنمای بزرگمهر لقمان.
- ↑ «گویایی ارستو». کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بایگانیشده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۶.
- ↑ «سخنی چند از پاولِ پارسی؛ دربارهٔ خرد». تارنمای بزرگمهر لقمان.
- ↑ پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویههای ۵۱ و ۵۲.
- ↑ پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، رَهامِ اشه، پارسی از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویههای ۵۳، ۵۴، ۵۶، ۵۷ و ۵۸.
- ↑ «سخنی چند از پاول پارسی؛ دربارهٔ دانش و گروش». تارنمای بزرگمهر لقمان.
- ↑ پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویههای ۱۸۹ و ۱۹۰.
- ↑ «سخنی چند از پاولِ پارسی؛ دربارهٔ فرزانه و فرزانگی (فیلسوف و فلسفه)». تارنمای بزرگمهر لقمان.
- ↑ «کتابخانه ملی». بایگانیشده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۶. دریافتشده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۶.
- ↑ «چاپ کتابی از فیلسوف ایران باستان». روزنامه جام جم. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۶.
- ↑ «سه رساله از پاول پارسی در «گویایی ارستو» / روشنایینامهای پیشکش به خسرو انوشیروان». خبرگزاری کتاب ایران.
پیوند به بیرون
- دانشنامهٔ ایرانیکا(انگلیسی)
- انجمن سریانی(انگلیسی)
- تارنمای رهام اشه(انگلیسی)
- تارنمای بزرگمهر لقمان
- سخنرانی رهام اشه درباره پاول پارسی