پیر بل
پیِر بِیل | |
|---|---|
 | |
| نام اصلی | Pierre Bayle |
| زاده | ۱۸ نوامبر ۱۶۴۷ کارلا-بل، پادشاهی فرانسه |
| درگذشته | ۲۸ دسامبر ۱۷۰۶ (۵۹ سال) روتردام، جمهوری هلند |
| پیشه | فیلسوف و نویسنده |
| ملیت | فرانسوی  |
پیِر بِیل (به فرانسوی: Pierre Bayle) فیلسوف و نویسنده پروتستان قرن هفدهم میلادی اهل فرانسه است. مهمترین اثر او «دیکشنری تاریخی و انتقادی» (به فرانسوی: Dictionnaire Historique et Critique) است که به یکی از محبوبترین آثار قرن هجدهم تبدیل شد. محتوای این کتاب پرحجم تاریخ، نقد ادبی، الهیات، و مسائل متعدد دیگری از جمله مباحثی فلسفی در زمینههایی همچون مدارا، مسئلهٔ شر، و مسائل معرفت شناختی را شامل میشود.[۱]
بی عقیدگی او در کتاب «دیکشنری قاموس فلسفی» (به فرانسوی: Dictionaire Philosophique) آغازگر انتشار مطالب دیگر فلاسفه مخالف مذهب در قرن هجدهم شد. ژان ژاک روسو در نقد اندیشه های او که باور داشت هیچ مذهبی برای جامعه مفید نیست؛ چنین نوشته است: «بر خلاف نظریه او [بیل] می توان اثبات کرد که هیچ دولتی تا کنون تشکیل نشده که مذهب اساس و پایه آن نباشد».[۲]
به عنوان پیشرو در دایرةالمعارف نویسی و حامی اصل مدارا، آثار وی متعاقباً بر پیشرفت روشن فکری تأثیر گذاشت.
ولتر بیل را «بزرگترین استاد فن استدلال که تا کنون دست به قلم بردهاست» میخواند.[۳] به غیر از ولتر، متفکران زیادی در عصر روشنگری از جمله دنی دیدرو، لایبنیتز، بارکلی و هیوم وامدار بل و آثار او بودهاند.[۴]
بِیل بهویژه به دلیل پرداختن به مسئلهٔ شر در فلسفه و الهیات معروف است. او نشان داد که الهیات عقلانی در توجیه وجود شر در جهانی که مخلوق خدایی خیرخواه است، ناتوان است. در این بحث، او الهیات فارسی (مانند آیین زرتشت و مانی) را احیا کرد تا با استفاده از مفهوم نیروهای متضاد خیر و شر در آفرینش، به نقد جوهر الهیات مسیحی بپردازد. مارتا گارسیا-آلونسو در مقالهٔ «الهیات فارسی و کیش و مات الهیات مسیحی: بِیل و مسئلهٔ شر»، راههایی را فاش میسازد که از طریق آنها اندیشهٔ فارسی، با استفاده از متون پیر بِیل دربارهٔ مسئلهٔ شر، بر مباحث الهیات و فلسفه در اروپا تأثیر گذاشته است. گارسیا-آلونسو نشان میدهد که چگونه آیین زرتشت و آیین مانی توسط این صدای برجستهٔ دوران اولیهٔ روشنگری، تصاحب و اقتباس شدند.[۵][۶]
زندگینامه
بل در روستای «لو کارلا» (Le Carla) (که اصالتا کارلا-لو-کنت نامیده میشد و بعداً به افتخار او به کارلا-بل تغییر نام داد.) در نزدیکی پامیه، آرییژ در فرانسه متولد شد. خانوادهی بیل از اوگنوها (پروتستانهای فرانسوی) بودند و پدرش، ژان بیل، کشیشِ پروتستانِ کارلا بود. از اینرو بل با باورهای کالوینیستی بزرگ شد. او در کالج یسوعیِ تولوز تحصیل کرد و یک ماه بعد (۱۶۶۹) به یک کاتولیک رومی تبدیل شد. بااینحال، بیل پس از هجده ماه دوباره به کالوینیسم بازگشت و رسماً «رِلاپس» (rélaps)—یعنی «مرتدی که دوباره به عقاید محکومشدهی سابق بازگشته»—بهشمار آمد؛ اتهامی که در سلطنت کاتولیکِ فرانسه بیشترین آزار را برمیانگیخت. بیل، چنانکه قابل پیشبینی بود، از فرانسه گریخت و دو سال در ژنو، در مدرسهی دینیِ کالوینی تحصیل کرد. سپس چون دریافت شغل مذهبی با طبعش سازگار نیست،به دانشگاه ژنو رفت تا فلسفهی دکارتی بیاموزد. پس از پایان تحصیل، در ۱۶۷۴ با نام مستعار «بال» (Bâle) به فرانسه بازگشت و یک سالی را در روآن و پاریس به عنوان معلم سرخانه گذراند تا سرانجام در ۱۶۷۵ در آکادمی پروتستانِ در سدان به استادی دست یابد. چند سال بعد یعنی در سال ۱۶۸۱، دانشگاه سدان در اقدامی علیه پروتستانها توسط دولت سرکوب شد. بیل در سِدان نخستینبار با «پییر ژوریو»—الهیدانِ کالوینی—آشنا شد؛ کسی که نخست مرشدش بود و با گذر زمان تلخترین دشمنش گردید. پیوند آن دو چنان نزدیک بود که وقتی دولت فرانسه در ۱۶۸۱ آکادمیِ سِدان را بست، بیل، ژوریو را تا «اِکول ایلوستر» در روتردام—آکادمیِ پناهندگانِ اوگنو— در جمهوری هلند دنبال کرد و هر دو به هیئت علمی آن پیوستند. ریشهی کدورتِ میانشان احتمالاً از آنجا بود که بیل ازدواجِ فراهمآمده از سوی خانوادهی ژوریو را نپذیرفت؛ اما عللِ فکری نیز در کار بود. انتشارِ «تفسیر فلسفی» (۱۶۸۶–۱۶۸۸) که در آن بیل از تساهل دینی دفاع کرد، سوءگمانِ ژوریو را برانگیخت. این خصومت در ۱۶۹۰ شدت گرفت؛ هنگامی که رسالهی بیل با عنوان «اندرزِ مهم به پناهندگان» آماج حملاتِ تند ژوریو شد، زیرا او این اثر را سخت ضدپروتستان میدانست.
در سالهای نخستِ اقامت بیل در روتردام، تقریباً همهی نوشتههایش متوجه نقد الاهیات و آیینهای کاتولیکی بود: «نقدِ کلیِ تاریخِ کالوینیسمِ مایمبورگ» (۱۶۸۲)، «اندیشههای گوناگون به مناسبتِ یک دنبالهدار» (۱۶۸۳)، و «فرانسهی سراسر کاتولیک» (۱۶۸۶). مرگِ پدر و دو برادرش در ۱۶۸۴ و ۱۶۸۵ و نیز لغوِ فرمانِ نانت در ۱۶۸۵ انگیزههای شخصیِ نیرومندی برای تاختن به تعصّب کاتولیکی در او پدید آورد. بااینهمه، ژوریو «اندرز به پناهندگان» را دلیلِ گسست بیل از ریشههای اوگنوییاش گرفت و او را بدعتگذار خواند. اما اثری که شهرتِ بیل را بهعنوان خطری جدّی برای ایمان دینی استوار کرد، «فرهنگنامهی تاریخی و انتقادی»—شاهکار دائرةالمعارفیِ او—بود. در آن مقالاتِ بسیاری هست که بهطور ضمنی از معاصرانِ پروتستانِ او، از جمله ژوریو، انتقاد میکند و گاه عقلانیتِ ایمان دینی را بهطور کلی به پرسش میگیرد. بیل در چاپِ دومِ کتاب (۱۷۰۲) با افزودنِ «توضیحات» (Éclaircissements) کوشید نقدهای خود را روشنتر کند؛ اما این توضیحات از تندخوییِ منتقدان نکاست. او با انتشارِ «پاسخ به پرسشهای یک شهرستانی»(۱۷۰۴) و «ادامهی اندیشههای گوناگون» (۱۷۰۵) حتا دستاویزهای تازهای به ایشان داد. این آثارِ واپسین، از رأیِ پیشینِ بیل در اندیشههای گوناگون پشتیبانی میکنند که خداناباوران نیز میتوانند از نظر اخلاقی آبرومند باشند.
اتهامات ژوریو در نهایت به محروم شدن بل از سمتاش در کالج منجر شد. با اینحال وفاداریِ عملیِ بیل به کلیسای اصلاحشدهی روتردام و ارتباط و همکاریاش با آنها تا پایان عمر، و شواهدِ بستر مرگش حاکی از پایبندیِ او به آیینِ کالوینی تا پایان عمر است. بیل تا واپسین روزِ عمر—۲۸ دسامبر ۱۷۰۶—در روتردام ماند و به پاسخ گفتن ادامه داد و همان روز در نامهای به دوستی نوشت: «من همچون فیلسوفی مسیحی در حال مرگم، آکنده از ایمان و عمیقاً متأثر از الطاف و رحمتِ خداوند.». با وجودِ این شاهدِ پایانی بر وفاداریِ مذهبی، بسیاری از فیلسوفانِ عصرِ روشنگری در نسلهای بعد بیل را نیای فکریِ خود دیدند. از نامدارترین ستایشگرانش ولتر بود که بیش از دیگران در جا انداختنِ آوازهی او بهعنوان «زرادخانهی روشنگری» نقش داشت—کنایه از انبوه استدلالهایی که فیلسوفانِ روشنگری در آثارِ او یافتند. آنان این استدلالها را برای برانداختنِ باورهای دینی و خرافی در میانِ فیلسوفان و الاهیدانان به کار گرفتند و از این رهگذر، بیمایگیِ هر باورِ ماوراءطبیعی را نشان دادند. بل در «کلیسای والون» واقع در روتردام به خاک سپرده شد، جایی که پیر ژوریو نیز هفت سال بعد در آن دفن شد. پس از تخریب این کلیسا در سال ۱۹۲۲، این قبور به گورستان عمومی کروسویک در روتردام منتقل شدند. یک سنگ یادبود نشان میدهد که پیر بل در این گورها قرار دارد.[۱][۷]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 دانشنامهٔ فلسفهٔ استنفورد، مدخل پیر بل، مراجعه شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۳
- ↑ روسو، ژان ژاک. قرارداد اجتماعی. قاصدک صبا. ص. ۲۲۲.
- ↑ همان
- ↑ Bayle, Pierre. Historical and Critical Dictionary: Selections. Hackett Publishing, 1991.
- ↑ García-Alonso, Marta. "Persian theology and the checkmate of Christian theology: Bayle and the problem of evil." In "Persia and the Enlightenment", edited by Cyrus Masroori, Whitney Mannies, and John Christian Laursen, 75–100. Liverpool: Liverpool University Press, 2021.
- ↑ Persia and the Enlightenment, edited by Cyrus Masroori, Whitney Mannies, and John Christian Laursen, pp. 13-14. Liverpool: Liverpool University Press, 2021.
- ↑ «Bayle, Pierre | Internet Encyclopedia of Philosophy» (به انگلیسی). دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۰-۲۰.