چرخه شصت‌تایی
| چرخه شصت‌تایی | |||||||||
| نام چینی | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| زبان‌های چینی | 六十干支 | ||||||||
| معنای تحت‌اللفظی | sixty stem branch | ||||||||
| |||||||||
| نام دیگر چینی | |||||||||
| زبان‌های چینی | 干支 | ||||||||
| معنای تحت‌اللفظی | stem branch | ||||||||
| |||||||||
| نام ویتنامی | |||||||||
| زبان ویتنامی | Can Chi Thiên Can Địa Chi Thập Can Thập Nhị Chi | ||||||||
| Chữ Hán | 干支 天干地支 十干十二支 | ||||||||
| نام ژاپنی | |||||||||
| کانجی | 干支 天干地支 十干十二支 六十干支 | ||||||||
| کانا | えと てんかんちし じっかんじゅうにし ろくじっかんし | ||||||||
| |||||||||
چرخه شصت‌تایی که با نام‌های گان‌ژی (به چینی: 干支) یا ساقه‌ها و شاخه‌ها نیز شناخته می‌شود، چرخه‌ای شامل شصت جمله است که برای نامیدن سال‌های پی‌درپی به کار می‌رود و از دیرباز در چین و دیگر سرزمین‌های حوزه فرهنگی شرق آسیا و نیز جنوب‌شرق آسیا برای ثبت زمان بهره‌گیری می‌شد. هر جمله در این چرخه از دو نویسه چینی ساخته شده‌است: نخستین نویسه یکی از ده ساقه آسمانی و دومین نویسه یکی از دوازده شاخه زمینی است که نماینده سال‌های چرخه دوازده‌ساله مداری مشتری است.
این چرخه نخستین بار به عنوان روشی برای ثبت روزها در کهن‌ترین متون مکتوب چینی، یعنی کتیبه‌های استخوان‌های فالگیری از اواخر هزاره دوم پیش از میلاد در دوران شانگ، به کار رفته‌است. کاربرد این چرخه برای ثبت سال‌ها از حدود اواسط سده سوم پیش از میلاد آغاز شد. این چرخه و گونه‌های آن بخشی مهم از سامانه‌های سنتی گاه‌شماری در کشورها و سرزمین‌های متأثر از فرهنگ چینی بوده‌است، به‌ویژه در ژاپن، کره و ویتنام.
امروزه این شیوه سنتی شماره‌گذاری روزها و سال‌ها دیگر نقشی درخور توجه در گاه‌شماری رسمی چین ندارد؛ با این حال، چرخه شصت‌تایی همچنان در نام‌گذاری بسیاری از رویدادهای تاریخی به کار می‌رود، مانند انقلاب شین‌های چین، جنگ بوشین ژاپن، جنگ ایم‌جین کره و قحطی ویتنام. این چرخه همچنان در ستاره‌بینی چینی و فال‌گویی چینی معاصر نقش دارد.
پیشینه
چرخه شصت‌تایی به عنوان روشی برای ثبت روزها از کهن‌ترین نوشته‌های مکتوب چین، یعنی نوشته‌های فالگیری بر استخوان‌های فالگیری، از ح. ۱۱۰۰ پیش از میلاد شناخته شده‌است.[۱] تقریباً همه کتیبه‌های استخوانی دارای تاریخی در این قالب هستند. این کاربرد چرخه برای روزها در سراسر دوره ژو تأیید شده و تا دوران هان برای همه اهداف سندی که نیاز به تاریخ روزانه داشتند رایج بوده‌است.
تقریباً همه تاریخ‌های سالنامه بهار و پاییز، فهرست زمانی رویدادهای ۷۲۲ تا ۴۸۱ پیش از میلاد، از این سامانه در ترکیب با سال‌های سلطنت و ماه‌های قمری برای ثبت تاریخ بهره می‌گیرند. خسوف‌های ثبت‌شده در این سالنامه نشان می‌دهند که پیوستگی شمارش روزانه شصت‌تایی از آن دوران به بعد هرگز گسسته نشده‌است.[۲]
کاربرد چرخه شصت‌تایی برای ثبت سال‌ها بسیار جدیدتر است. کهن‌ترین اسناد کشف‌شده که این کاربرد را نشان می‌دهند در میان نسخه‌های ابریشمین بازیافته از گور شماره ۳ ماوانگدویی قرار دارند که در ۱۶۸ پیش از میلاد مهر و موم شده‌اند.[۳] کاربرد این چرخه برای ثبت سال‌ها در دوران هان غربی (۲۰۲ پیش از میلاد تا ۸ میلادی) برای مدیریت زمان اداری گسترش یافت و از آن پس بدون وقفه ادامه داشته‌است.[۴] سال ۱۹۸۴ میلادی آغازگر چرخه کنونی (سال جیاژی، 甲子) بود و سال ۲۰۴۴ میلادی چرخه دیگری را آغاز خواهد کرد.
در ژاپن، بر پایه کتاب نیهون شوکی، گاه‌شماری در سال ۵۵۳ میلادی به ژاپن رسید؛ اما تا دوران سوئیکو در اداره کشور به کار نرفت. سال ۶۰۴ میلادی، که ژاپنی‌ها رسماً گاه‌شماری چینی را پذیرفتند، نخستین سال چرخه بود.[۵]
سنت کره‌ای (کره‌ای: 환갑; هانجا: 還甲; لاتین‌نویسی اصلاح‌شده: hwangap) و ژاپنی (به ژاپنی: 還暦 kanreki) جشن گرفتن شصتمین سالگرد تولد (به معنای تحت‌اللفظی «بازگشت تقویم») نشانه‌ای از تأثیر چرخه شصت‌تایی به عنوان شمارش سال‌هاست.[۶]
گاه‌شماری تبتی نیز سال‌ها را با چرخه‌ای شصت‌ساله بر پایه ۱۲ جانور و ۵ عنصر می‌شمارد؛ اما در حالی که نخستین سال چرخه چینی همواره جیاژی (سال موش چوبین) است، نخستین سال چرخه تبتی دینگمائو (به چینی: 丁卯؛ سال ۴ در چرخه چینی، سال خرگوش آتشین) است.[۷]
ساقه‌های آسمانی
ده ساقه آسمانی (به چینی: 天干، تیان‌گان) بخش نخست هر جمله در چرخه شصت‌تایی را تشکیل می‌دهند. از سده دوم پیش از میلاد، این ساقه‌ها با پنج عنصر پیوند یافتند؛ به گونه‌ای که هر دو ساقه پی‌درپی به یک عنصر تعلق دارند. جدول زیر فهرست ده ساقه آسمانی را با نام‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و ویتنامی آن‌ها نشان می‌دهد:[۸]
| شماره | ساقه آسمانی | نام چینی | نام ژاپنی | نام کره‌ای | نام ویتنامی | یین و یانگ | وو شینگ (عنصر) | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ماندارین (پین‌یین) | کانتونی (یوت‌پینگ) | اون‌یومی | کون‌یومی | رومی‌نویسی | هانگول | |||||
| ۱ | 甲 | jiǎ | gaap³ | kō | kinoe (به ژاپنی: 木の兄) | gap | 갑 | giáp | یانگ | چوب |
| ۲ | 乙 | yǐ | jyut³ | otsu | kinoto (به ژاپنی: 木の弟) | eul | 을 | ất | یین | |
| ۳ | 丙 | bǐng | bing² | hei | hinoe (به ژاپنی: 火の兄) | byeong | 병 | bính | یانگ | آتش |
| ۴ | 丁 | dīng | ding¹ | tei | hinoto (به ژاپنی: 火の弟) | jeong | 정 | đinh | یین | |
| ۵ | 戊 | wù | mou⁶ | bo | tsuchinoe (به ژاپنی: 土の兄) | mu | 무 | mậu | یانگ | خاک |
| ۶ | 己 | jǐ | gei² | ki | tsuchinoto (به ژاپنی: 土の弟) | gi | 기 | kỷ | یین | |
| ۷ | 庚 | gēng | gang¹ | kō | kanoe (به ژاپنی: 金の兄) | gyeong | 경 | canh | یانگ | فلز |
| ۸ | 辛 | xīn | san¹ | shin | kanoto (به ژاپنی: 金の弟) | sin | 신 | tân | یین | |
| ۹ | 壬 | rén | jam⁴ | jin | mizunoe (به ژاپنی: 水の兄) | im | 임 | nhâm | یانگ | آب |
| ۱۰ | 癸 | guǐ | gwai³ | ki | mizunoto (به ژاپنی: 水の弟) | gye | 계 | quý | یین | |
شاخه‌های زمینی
دوازده شاخه زمینی (به چینی: 地支، دی‌ژی) بخش دوم هر جمله در چرخه شصت‌تایی را تشکیل می‌دهند. این شاخه‌ها با دوازده جانور در زودیاک چینی پیوند دارند و همچنین برای نامیدن دوازده ساعت دوساعته روز به کار می‌روند.[۸]
| شماره | شاخه زمینی | نام چینی | نام ژاپنی | نام کره‌ای | نام ویتنامی | زودیاک ویتنامی | زودیاک چینی | ساعت‌های متناظر | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ماندارین (پین‌یین) | کانتونی (یوت‌پینگ) | اون‌یومی | کون‌یومی | رومی‌نویسی | هانگول | ||||||
| ۱ | 子 | zǐ | zi² | shi | ne | ja | 자 | tý | موش | موش (鼠) | ۲۳:۰۰–۰۱:۰۰ |
| ۲ | 丑 | chǒu | cau² | chū | ushi | chuk | 축 | sửu | گاومیش آبی | ورزا (牛) | ۰۱:۰۰–۰۳:۰۰ |
| ۳ | 寅 | yín | jan⁴ | in | tora | in | 인 | dần | ببر | ببر (虎) | ۰۳:۰۰–۰۵:۰۰ |
| ۴ | 卯 | mǎo | maau⁵ | bō | u | myo | 묘 | mão/mẹo | گربه | خرگوش (兔) | ۰۵:۰۰–۰۷:۰۰ |
| ۵ | 辰 | chén | san⁴ | shin | tatsu | jin | 진 | thìn | اژدها | اژدها (龍) | ۰۷:۰۰–۰۹:۰۰ |
| ۶ | 巳 | sì | zi⁶ | shi | mi | sa | 사 | tỵ | مار | مار (蛇) | ۰۹:۰۰–۱۱:۰۰ |
| ۷ | 午 | wǔ | ng⁵ | go | uma | o | 오 | ngọ | اسب | اسب (馬) | ۱۱:۰۰–۱۳:۰۰ |
| ۸ | 未 | wèi | mei⁶ | mi یا bi | hitsuji | mi | 미 | mùi | بز | بز (羊) | ۱۳:۰۰–۱۵:۰۰ |
| ۹ | 申 | shēn | san¹ | shin | saru | sin | 신 | thân | میمون | میمون (猴) | ۱۵:۰۰–۱۷:۰۰ |
| ۱۰ | 酉 | yǒu | jau⁵ | yū | tori | yu | 유 | dậu | خروس | خروس (雞) | ۱۷:۰۰–۱۹:۰۰ |
| ۱۱ | 戌 | xū | seot¹ | jutsu | inu | sul | 술 | tuất | سگ | سگ (狗) | ۱۹:۰۰–۲۱:۰۰ |
| ۱۲ | 亥 | hài | hoi⁶ | gai | i | hae | 해 | hợi | خوک | خوک (豬) | ۲۱:۰۰–۲۳:۰۰ |
شاخه‌های زمینی همچنین برای نشان دادن جهت‌های اصلی و فصلی به کار رفته‌اند. در گاه‌شماری چینی هر شاخه با دو دوره خورشیدی (جیه‌چی) و تقریباً با یک ماه قمری منطبق است.[۸]
شصت ترکیب
| ۰۱ موش چوبی |
۰۲ ورزای چوبی |
۰۳ ببر آتشی |
۰۴ خرگوش آتشی |
۰۵ اژدهای خاکی |
۰۶ مار خاکی |
| ۰۷ اسب فلزی |
۰۸ گوسفند فلزی |
۰۹ میمون آبی |
۱۰ خروس آبی |
۱۱ سگ چوبی |
۱۲ خوک چوبی |
| ۱۳ موش آتشی |
۱۴ ورزای آتشی |
۱۵ ببر خاکی |
۱۶ خرگوش خاکی |
۱۷ اژدهای فلزی |
۱۸ مار فلزی |
| ۱۹ اسب آبی |
۲۰ گوسفند آبی |
۲۱ میمون چوبی |
۲۲ خروس چوبی |
۲۳ سگ آتشی |
۲۴ خوک آتشی |
| ۲۵ موش خاکی |
۲۶ ورزای خاکی |
۲۷ ببر فلزی |
۲۸ خرگوش فلزی |
۲۹ اژدهای آبی |
۳۰ مار آبی |
| ۳۱ اسب چوبی |
۳۲ گوسفند چوبی |
۳۳ میمون آتشی |
۳۴ خروس آتشی |
۳۵ سگ خاکی |
۳۶ خوک خاکی |
| ۳۷ موش فلزی |
۳۸ ورزای فلزی |
۳۹ ببر آبی |
۴۰ خرگوش آبی |
۴۱ اژدهای چوبی |
۴۲ مار چوبی |
| ۴۳ اسب آتشی |
۴۴ گوسفند آتشی |
۴۵ میمون خاکی |
۴۶ خروس خاکی |
۴۷ سگ فلزی |
۴۸ خوک فلزی |
| ۴۹ موش آبی |
۵۰ ورزای آبی |
۵۱ ببر چوبی |
۵۲ خرگوش چوبی |
۵۳ اژدهای آتشی |
۵۴ مار آتشی |
| ۵۵ اسب خاکی |
۵۶ گوسفند خاکی |
۵۷ میمون فلزی |
۵۸ خروس فلزی |
۵۹ سگ آبی |
۶۰ خوک آبی |
| شاخه‌های آسمانی ・ شاخه‌های زمینی | |||||
|---|---|---|---|---|---|
شصت ترکیب از پیوند ده ساقه آسمانی با دوازده شاخه زمینی به دست می‌آید. از آنجا که کوچک‌ترین مضرب مشترک ۱۰ و ۱۲ برابر ۶۰ است، تنها ۶۰ ترکیب از ۱۲۰ ترکیب ممکن پدید می‌آید؛ زیرا ساقه‌ها و شاخه‌های یین با یکدیگر و ساقه‌ها و شاخه‌های یانگ با یکدیگر جفت می‌شوند. نخستین ترکیب جیاژی (به چینی: 甲子) نام دارد که ساقه نخست را با شاخه نخست می‌آمیزد.[۴]
چرخه و رویدادهای تاریخی
چرخه شصت‌تایی در نام‌گذاری بسیاری از رویدادهای مهم تاریخی در آسیای شرقی به کار رفته‌است. انقلاب شین‌های چین در سال ۱۹۱۱ میلادی (۱۲۹۰ هجری شمسی) که به پایان امپراتوری چین انجامید، نام خود را از ترکیب شین‌هایِ (به چینی: 辛亥) آن سال در چرخه شصت‌تایی گرفته‌است.[۹] به همین ترتیب، جنگ بوشین ژاپن (۱۸۶۸–۱۸۶۹ میلادی) نام خود را از ترکیب بوشین (戊辰) گرفته‌است.[۸]
جنگ ایم‌جین در سال ۱۵۹۲ میلادی (۹۷۱ هجری شمسی) که تهاجم ژاپن به کره بود، نامش برگرفته از ترکیب ایم‌جین (壬辰) است. تهاجم تت در ویتنام نیز از ترکیب مائوثان (戊申) سال ۱۹۶۸ میلادی نام گرفته‌است.
چرخه شصت‌تایی کنونی که از سال ۱۹۸۴ میلادی آغاز شده و تا ۲۰۴۴ ادامه خواهد داشت، بر اساس سنتی که اختراع این سامانه را به امپراتور افسانه‌ای زرد نسبت می‌دهد، هفتاد و نهمین چرخه است. آغاز این شمارش به ۲۶۹۷ پیش از میلاد بازمی‌گردد.[۹]
کاربرد در ستاره‌بینی و فال‌گویی
شماره‌گذاری شصت‌تایی علاوه بر سال‌ها، به ماه‌ها، روزها و ساعت‌ها نیز برای تهیه طالع‌بینی بهره‌گیری می‌شود. این طالع‌بینی بر پایه «هشت نویسه» (به چینی: 八字، باژی) استوار است که از چهار جفت «ساقه آسمانی ـ شاخه زمینی» مربوط به سال، ماه، روز و ساعت تولد یک شخص به دست می‌آید.[۹]
در ستاره‌بینی چینی معاصر، چرخه شصت‌تایی همچنان نقشی بنیادین دارد. در گاه‌شماری چینی، سال نو شصت‌تایی نه در اول ژانویه بلکه با نوروز قمری چینی آغاز می‌شود؛ اما برای مقاصد طالع‌بینی، آغاز سال با نخستین دوره خورشیدی Lìchūn (به چینی: 立春) تعیین می‌شود که نزدیک به چهارم فوریه است.[۴]
مردم آهوم
قوم آهوم در آسامِ هند (که از مردم دای در یون‌نان هستند و در سده سیزدهم میلادی به آسام مهاجرت کردند) نیز از چرخه شصت‌تایی با نام «لاک‌نی» بهره می‌گرفتند.[۱۰]
همتاهای دیگر
ترکیب دو زیرچرخه برای پدیدآوردن یک چرخه بزرگ‌تر و کاربرد آن برای ثبت زمان همتاهایی در دیگر سامانه‌های گاه‌شماری دارد، به‌ویژه در گاه‌شماری آکان.[۱۱] همچنین گاه‌شماری تامیل دارای برخی شباهت‌ها با این سامانه است.
منابع
- ↑ Martzloff, Jean-Claude (2012). "Chinese Mathematical Astronomy". In Selin, Helaine (ed.). Mathematics Across Cultures: The History of Non-Western Mathematics. Science Across Cultures: The History of Non-Western Science, vol. 2 (in English) (illustrated ed.). Springer. p. 390. doi:10.1007/978-94-011-4301-1_18. ISBN 978-94-011-4301-1.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|تاریخ اصلی=صرف‌نظر شد (کمک) - ↑ Smith (2011), pp. 24, 26–27
- ↑ Smith (2011), p. 29
- 1 2 3 Smith (2011), p. 28
- ↑ «Calendar History; the Source». National Diet Library. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Kanreki». Encyclopedia of Shinto. دریافت‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Chattopadhyaya، Alaka؛ R.N. Bhattacharya (۱۹۹۶). «On the Tibetan sexagenary cycle». Atīśa and Tibet: Life and Works of Dipamkara Srijnana in relation to the history and religion of Tibet. Motilal Banarsidass. صص. ۵۶۶–۵۶۸. شابک ۹۷۸۸۱۲۰۸۰۹۲۸۴.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|تاریخ اصلی=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Nussbaum، Louis-Frédéric (۲۰۰۵). «Jikkan-jūnishi». Japan Encyclopedia. ترجمهٔ Roth، Käthe. ص. ۴۲۰. شابک ۹۷۸-۰-۶۷۴-۰۱۷۵۳-۵.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 "Cycle sexagésimal chinois" (in French). Retrieved 9 مه 2026.
- ↑ (Kapoor 2021:666)
- ↑ (Bartle 1978)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Sexagenary cycle». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Cycle sexagésimal chinois». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- Ill-formatted IPAc-cmn transclusions
- یکاهای زمان
- اختربینی چینی
- گاهشماریهای چینی