کارآگاه (فیلم ۱۹۷۲)

کارآگاه
پوستر اکران فیلم
کارگردانجوزف ال. منکیه‌ویچ
تهیه‌کنندهمورتون گوتلیب
فیلمنامه‌نویسآنتونی شیفر
بر پایهنمایش‌نامهٔ کارآگاه
اثر آنتونی شیفر
بازیگرانلارنس اولیویه
مایکل کین
موسیقیجان ادیسون
فیلم‌برداراوسوالد موریس
تدوینگرریچارد ماردن
شرکت
تولید
Palomar Pictures International
توزیع‌کنندهفاکس قرن بیستم
تاریخ‌های انتشار
۱۰ دسامبر ۱۹۷۲ (نیویورک)[۱]
مدت زمان
۱۳۸ دقیقه[۲]
کشوربریتانیا
ایالات متحده[۱][۲]
زبانانگلیسی
هزینهٔ فیلم۳٫۵ میلیون دلار[۳]
فروش گیشه۵٫۷۵ میلیون دلار (کرایهٔ پخش در ایالات متحده و کانادا)[۴]

کارآگاه (انگلیسی: Sleuth) فیلمی معمایی و مهیج محصول ۱۹۷۲ به کارگردانی جوزف ال. منکیه‌ویچ و نویسندگی آنتونی شیفر است که شیفر آن را از نمایش‌نامهٔ موفق خود با همین نام اقتباس کرد. لارنس اولیویه در نقش اندرو وایک، نویسندهٔ ثروتمند داستان‌های کارآگاهی، و مایکل کین در نقش مایلو تیندل، مرد جوانی که با همسر وایک رابطه دارد، دو بازیگر واقعی فیلم‌اند. بیشتر فیلم در عمارت روستایی وایک می‌گذرد و روایت از مجموعه‌ای از بازی‌ها، بدل‌کاری‌ها و فریب‌های متقابل میان این دو مرد ساخته می‌شود.[۱][۵]

نمایش‌نامهٔ Sleuth در ۱۹۷۰ در لندن و سپس برادوی روی صحنه رفت و در ۱۹۷۱ جایزهٔ تونی بهترین نمایش را گرفت. اجرای برادوی تا اکتبر ۱۹۷۳ ادامه یافت و ۱٬۲۲۲ اجرا داشت.[۶] نسخهٔ سینمایی با حفظ ساختار اساساً دوشخصیتی اثر، رقابت طبقاتی و مردانهٔ دو شخصیت را به فضای بصری متکی بر هزارتو، اسباب‌بازی‌های مکانیکی و اشیای نمایشی منتقل کرد. آرشیو فیلم هاروارد فیلم را جمع‌بندی دیرهنگامی از علاقهٔ منکیه‌ویچ به «تصنع و توهم نمایشی» در سینما دانسته و آن را هجوی دربارهٔ نابرابری طبقاتی و غرور مردانه توصیف کرده است.[۷]

کارآگاه آخرین فیلمی بود که منکیه‌ویچ کارگردانی کرد. فیلم چهار نامزدی جایزه اسکار به دست آورد: بهترین کارگردانی برای منکیه‌ویچ، بهترین بازیگر مرد برای هر دو اولیویه و کین، و بهترین موسیقی متن برای جان ادیسون.[۸] این نخستین بار نبود که تمام بازیگران واقعی یک فیلم نامزد اسکار بازیگری می‌شدند، اما حضور هم‌زمان دو بازیگر فیلم در رشتهٔ بهترین بازیگر مرد بر شهرت آن به‌عنوان رویارویی دو بازیگر بزرگ افزود. در سال‌های بعد نیز فیلم در برنامه‌های مرور آثار منکیه‌ویچ و کین نمایش داده شد و آکادمی علوم و هنرهای سینما آن را در پروژهٔ حفاظت فیلم خود حفظ کرد.[۹][۲]

داستان

اندرو وایک نویسنده‌ای مشهور و ثروتمند است که در عمارتی بزرگ در ویلتشر زندگی می‌کند. خانهٔ او پر از بازی‌های رومیزی، عروسک‌ها، آدمک‌های مکانیکی و وسایل سرگرمی است و باغش هزارتویی دارد که تنها خود او راه میان‌بُر آن را می‌شناسد. وایک مایلو تیندل، صاحب چند آرایشگاه و معشوق همسرش مارگریت، را به خانه دعوت می‌کند. مایلو می‌خواهد با مارگریت ازدواج کند و وایک ظاهراً با جدایی موافق است، اما با لحنی تحقیرآمیز دربارهٔ طبقهٔ اجتماعی و تبار ایتالیایی مایلو حرف می‌زند و او را از نظر مالی ناتوان از تأمین زندگی همسرش می‌داند.[۱]

وایک پیشنهاد می‌دهد مایلو جواهرات گران‌بهای مارگریت را بدزدد. قرار است مایلو جواهرات را بفروشد و وایک نیز خسارت بیمه را بگیرد. برای واقعی جلوه‌دادن سرقت، وایک او را وادار می‌کند لباس دلقک بپوشد، از پنجره وارد خانه شود و صحنهٔ دزدی را بازسازی کند. بازی به‌تدریج ماهیت دیگری پیدا می‌کند. وایک اسلحه‌ای بیرون می‌آورد، آشکار می‌کند که طرح سرقت در اصل نقشه‌ای برای تحقیر و کشتن رقیبش بوده و پس از ترساندن شدید مایلو ماشه را می‌کشد. گلولهٔ آخر مشقی است و مایلو زنده می‌ماند، اما تجربهٔ تحقیر و وحشت رابطهٔ میان آن دو را به دشمنی کامل تبدیل می‌کند.[۱]

دو روز بعد، بازرس دوپلر برای تحقیق دربارهٔ ناپدیدشدن مایلو به خانه می‌آید. او نشانه‌هایی می‌یابد که ظاهراً ثابت می‌کنند وایک مایلو را کشته است و آرامش وایک به‌تدریج فرو می‌ریزد. در پایان بازجویی روشن می‌شود که «دوپلر» همان مایلو است که با گریم، تغییر صدا و لباس مبدل بازگشته تا وایک را همان‌گونه بترساند که خود ترسیده بود. مایلو اعلام می‌کند بازی هنوز تمام نشده است و این بار مدعی می‌شود تیا، معشوقهٔ وایک، را کشته و مدارکی در خانه پنهان کرده که وایک را قاتل نشان می‌دهد. وایک با وحشت خانه را برای یافتن مدارک می‌گردد و پیش از رسیدن پلیس فرضی آن‌ها را نابود می‌کند. سپس مایلو آشکار می‌کند قتل ساختگی بوده و با تقلید صدا حضور پلیس را جعل کرده است.[۱]

مایلو در پایان می‌گوید پیش‌تر پلیس واقعی را از بازی نخست وایک آگاه کرده است تا اگر وایک دوباره ادعای «سرقت ساختگی» کند، روایتش پذیرفته نشود. وایک که تحمل شکست و تحقیر را ندارد، هنگام خروج مایلو با گلولهٔ واقعی به او شلیک می‌کند. اندکی بعد صدای رسیدن خودروی پلیس شنیده می‌شود و وایک درمی‌یابد که این بخش از گفتهٔ مایلو حقیقت داشته است. مایلو در حال مرگ یکی از عروسک‌های مکانیکی را به حرکت درمی‌آورد و وایک در میان خنده و سروصدای اسباب‌بازی‌های خودش تنها می‌ماند.[۱]

تولید و جنبه‌های فیلم

جوزف ال. منکیه‌ویچ؛ کارآگاه آخرین فیلمی بود که او کارگردانی کرد.

نمایش‌نامهٔ شیفر نخست در فوریهٔ ۱۹۷۰ در لندن روی صحنه رفت و اجرای برادوی آن از نوامبر همان سال آغاز شد. مورتون گوتلیب، یکی از تهیه‌کنندگان اجرای برادوی، تهیه‌کنندگی نسخهٔ سینمایی را نیز بر عهده گرفت.[۶][۱] شیفر خود فیلمنامه را نوشت. او در آغاز ترجیح می‌داد آنتونی کوایل، بازیگر نقش اندرو در صحنه، همان نقش را در فیلم بازی کند و آلن بیتس را برای مایلو در نظر داشت؛ منکیه‌ویچ در نهایت اولیویه و کین را انتخاب کرد.[۱] این دو پیش از آن با یکدیگر بازی نکرده بودند و تفاوت نسل، پیشینهٔ اجتماعی و سنت بازیگری آنان به رقابت شخصیت‌های فیلم بُعدی فرامتنی داد. کین بعدها از کارآگاه به‌عنوان یکی از دشوارترین و بهترین تجربه‌های کاری خود تا آن زمان یاد کرد.[۲]

لارنس اولیویه در ۱۹۷۲، همان سال تولید کارآگاه

فیلم‌برداری از ۲۴ آوریل تا میانهٔ اوت ۱۹۷۲ در انگلستان انجام شد. فضای داخلی عمارت در استودیوهای پاین‌وود ساخته شد و نماهای بیرونی در اتلهمپتون هاوس در دورست فیلم‌برداری شد؛ هزارتوی باغ نیز برای فیلم ساخته شده بود.[۱] کن آدام، طراح تولید، اتاق‌های وایک را با مجموعه‌ای انبوه از بازی‌ها، آدمک‌ها، عروسک‌های مکانیکی، ساعت‌ها و اشیای نمایشی پر کرد. راجر ایبرت بعداً نوشت که همین طراحی سبب می‌شود اقتباس، با وجود وفاداری به ضرب‌آهنگ و گفت‌وگوی نمایش‌نامه، از نظر بصری محدود به نظر نرسد.[۱۰] فیلم با ماکت‌هایی شبیه صحنهٔ تئاتر آغاز می‌شود که کتاب‌های کارآگاهی خیالی وایک را تداعی می‌کنند؛ در پایان نیز تصویر وایک دوباره به صورت صحنه‌ای نمایشی قاب گرفته می‌شود. این قاب‌بندی، همراه با هزارتو و آدمک‌های تماشاگرمانند، بازی و نمایش را به بخشی از فضای بصری داستان تبدیل می‌کند.[۱]

اتلهمپتون هاوس در دورست؛ نمای بیرونی عمارت اندرو وایک در فیلم در این ساختمان فیلم‌برداری شد.

تنها اولیویه و کین در فیلم ظاهر می‌شوند، اما سازندگان برای پنهان‌کردن یکی از غافلگیری‌های داستان چهار بازیگر ساختگی را نیز در عنوان‌بندی ثبت کردند: الک کاثورن در نقش بازرس دوپلر، جان متیوز در نقش گروهبان تارنت، ایو چانینگ در نقش مارگریت و تدی مارتین در نقش پلیس هیگز. «ایو چانینگ» اشاره‌ای شوخ‌طبعانه به شخصیت‌های همه‌چیز درباره ایو، فیلم ۱۹۵۰ منکیه‌ویچ، بود. حتی تبلیغات استودیو و برخی نقدهای معاصر این بازیگران خیالی را واقعی فرض کردند. پرترهٔ مارگریت که در خانه دیده می‌شود از عکسی از جوآن وودوارد ساخته شده بود و بخشی از عکس‌های اندرو وایک با افراد مشهور نیز از مجموعهٔ شخصی اولیویه می‌آمد.[۱]

مایکل کین در ۱۹۶۷؛ بازی او در نقش مایلو دومین نامزدی اسکارش پس از الفی را برایش به همراه آورد.

اقتباس سینمایی بخش طبقاتی شخصیت‌ها را نیز برجسته‌تر کرد. مایلو در فیلم پسر مهاجری ایتالیایی و صاحب آرایشگاه است و وایک بارها لهجه، پوشش و جایگاه طبقاتی او را مسخره می‌کند؛ AFI «تعارض طبقاتی»، «خودبزرگ‌بینی» و «فریب و جعل هویت» را از موضوعات اصلی فیلم ثبت کرده است.[۱] آرشیو فیلم هاروارد نیز رقابت دو مرد را هجوی از نابرابری طبقاتی و غرور مردانه می‌داند: زن غایب که در آغاز علت ملاقات است، به‌تدریج اهمیت خود را از دست می‌دهد و رقابت برای برتری به هدف اصلی دو مرد تبدیل می‌شود.[۷] موسیقی جان ادیسون با ارکستری نسبتاً کوچک و رنگ‌آمیزی نزدیک به موسیقی نمایشی نوشته شد و برای هر یک از شخصیت‌ها موتیف‌ها و رنگ‌های سازی جداگانه‌ای به کار برد؛ ادیسون برای همین موسیقی نامزد اسکار شد.[۱۱]

نمایش، بازخورد و میراث

کارآگاه در ۱۰ دسامبر ۱۹۷۲ در زیگفلد تئاتر نیویورک و سه روز بعد در لس‌آنجلس افتتاح شد. اکران نیویورک به شکل سه نمایش در روز و همراه با میان‌پردهٔ پانزده‌دقیقه‌ای انجام می‌شد که برای فیلم‌های آن دوره غیرمعمول بود.[۱] ورایتی کرایهٔ پخش فیلم در بازار ایالات متحده و کانادا را تا پایان ۱۹۷۳ حدود ۵٫۷۵ میلیون دلار گزارش کرد؛ این رقم درآمد گیشهٔ کل نیست، بلکه سهم اجاره‌ای بازگشته به توزیع‌کننده است.[۴] فیلم در آن زمان واکنش‌های متفاوت اما عمدتاً مثبت گرفت. راجر ایبرت آن را اثری بسیار جذب‌کننده دانست که میان طنز و هراس حرکت می‌کند و از بازی‌های اولیویه و کین و طراحی صحنهٔ کن آدام ستایش کرد.[۱۰] پالین کیل نظر مخالف‌تری داشت و معتقد بود پیچیدگی‌های نمایشی و طول فیلم پس از دور نخست بازی‌ها فرسوده می‌شوند.[۱۲] در ارزیابی تجمعی راتن تومیتوز تا اوت ۲۰۲۶، ۹۰ درصد از ۲۹ نقد ثبت‌شده برای فیلم مثبت بود.[۱۳]

موفقیت جوایز بیش از همه بر بازیگری و کارگردانی متمرکز بود. در چهل‌وپنجمین دورهٔ اسکار، منکیه‌ویچ نامزد بهترین کارگردانی و اولیویه و کین هر دو نامزد بهترین بازیگر مرد شدند؛ جان ادیسون نیز نامزد موسیقی متن درام شد.[۸] بفتا اولیویه را برای بهترین بازیگر مرد، آنتونی شیفر را برای فیلمنامه، کن آدام را برای طراحی هنری و اوسوالد موریس را برای فیلم‌برداری نامزد کرد.[۱۴] فیلم سه نامزدی گلدن گلوب نیز گرفت: بهترین فیلم درام و بهترین بازیگر مرد درام برای هر دو اولیویه و کین.[۱۵] شیفر برای فیلمنامهٔ فیلم جایزهٔ ادگار بهترین فیلم را نیز دریافت کرد.

با گذشت زمان، کارآگاه بیشتر به‌عنوان یکی از نمونه‌های برجستهٔ فیلم دوشخصیتی و معمای متکی بر فریب شناخته شد. انستیتوی فیلم بریتانیا آن را در فهرست ده معمای برجستهٔ «چه کسی انجام داد؟» قرار داده و بر ساختار معمایی معکوس آن تأکید کرده است: فیلم پیوسته قواعد و موقعیت «جنایت» را عوض می‌کند، تا جایی که پرسش اصلی دیگر یافتن قاتل نیست، بلکه تشخیص مرز بازی و واقعیت است.[۵] آکادمی فیلم در ۲۰۱۲ نسخهٔ فیلم را در پروژهٔ «Film-to-Film» حفظ کرد.[۹] در ۲۰۰۷ اقتباس سینمایی دیگری از نمایش‌نامه ساخته شد؛ هارولد پینتر فیلمنامهٔ تازه را نوشت، کنت برانا آن را کارگردانی کرد و مایکل کین این بار نقش اندرو وایک را در برابر جود لا در نقش مایلو بازی کرد. نسخهٔ ۲۰۰۷ بازسازی مستقیم فیلمنامهٔ ۱۹۷۲ نبود و پینتر متن شیفر را به شکلی اساسی بازنویسی کرد.[۱۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Sleuth" (in English). American Film Institute Catalog. Retrieved 24 اوت 2026.
  2. 1 2 3 4 "Sleuth. 1972. Directed by Joseph L. Mankiewicz" (in English). Museum of Modern Art. Retrieved 24 اوت 2026.
  3. ↑ Segaloff, Nat (2013). Final Cuts: The Last Films of 50 Great Directors (in English). BearManor Media. p. 192.
  4. 1 2 "Big Rental Films of 1973" (PDF). Variety (in English): 19. 9 ژانویه 1974.
  5. 1 2 "10 great whodunnit mysteries" (in English). British Film Institute. Retrieved 24 اوت 2026.
  6. 1 2 "Sleuth – Broadway Play – Original" (in English). Internet Broadway Database. Retrieved 24 اوت 2026.
  7. 1 2 "Sleuth" (in English). Harvard Film Archive. 30 ژوئیه 2011. Retrieved 24 اوت 2026.
  8. 1 2 "The 45th Academy Awards, 1973" (in English). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. Retrieved 24 اوت 2026.
  9. 1 2 "Academy's Film-to-Film Rescues Cinematic Past" (in English). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. 2012. Retrieved 24 اوت 2026.
  10. 1 2 Ebert, Roger. "Sleuth". RogerEbert.com (in English). Retrieved 24 اوت 2026.
  11. ↑ "Sleuth: Original Motion Picture Score" (PDF) (in English). Intrada Records. 2011. Retrieved 24 اوت 2026.
  12. ↑ Kael, Pauline (23 دسامبر 1972). "Round up the Usual Suspects". The New Yorker (in English).
  13. ↑ "Sleuth" (in English). Rotten Tomatoes. Retrieved 24 اوت 2026.
  14. ↑ "Film in 1974" (in English). British Academy of Film and Television Arts. Retrieved 24 اوت 2026.
  15. ↑ "Sleuth" (in English). Golden Globes. Retrieved 24 اوت 2026.
  16. ↑ "Branagh Remake of Thriller "Sleuth," Starring Law and Caine, Opens Oct. 12" (in English). Playbill. 12 اکتبر 2007. Retrieved 24 اوت 2026.

منابع

  • Segaloff, Nat (2013). Final Cuts: The Last Films of 50 Great Directors (in English). BearManor Media.
  • "Sleuth" (in English). American Film Institute Catalog. Retrieved 24 اوت 2026.
  • "Sleuth" (in English). Harvard Film Archive. 30 ژوئیه 2011. Retrieved 24 اوت 2026.
  • "Sleuth. 1972. Directed by Joseph L. Mankiewicz" (in English). Museum of Modern Art. Retrieved 24 اوت 2026.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ کارآگاه (فیلم ۱۹۷۲) موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.