کانال قوش‌تپه

کانال قوش‌تپه طی ۳ فاز اجرا می‌شود و آب آمودریا را از استان بلخ و بخشداری کلدار، خلم، نهرشاهی و دولت‌آباد در این استان شروع شده و به بخشداری‌های آقچه، مردیان و خواجه دوکوه ولایت جوزجان رسیده و از آنجا تا بخشداری اندخوی در استان فاریاب ادامه می‌یابد. در مسیر این کانال بزرگ آبی چندین آبگردان، سیستم‌های آبیاری و سد کوچک برای تولید برق در نظر گرفته شده که با اجرای آن در یک سال ۹ میلیارد متر مکعب آب ذخیره و ۶۰۰ هزار هکتار زمین دیمی به زمین آبی تبدیل خواهد شد. این پروژه در ۳ مرحله (فاز) اجرا می‌شود.^[۲۹]

• مرحله (فاز) اول به طول ۱۰۸ کیلومتر از کناره رود آمودریا در ولسوالی کلدار بلخ آغاز تا بخشداری دولت‌آباد بلخ ادامه دارد.
• مرحلهٔ دوم به طول ۱۷۷ کیلومتر از ولسوالی (بخشداری) دولت‌آباد ولایت بلخ تا ولسوالی اندخوی ولایت فاریاب ادامه دارد.
• و مرحلهٔ سوم نیز به توزیع زمین‌های کشاورزی تخصیص می‌یابد.

براساس آمارهای حوزهٔ دریایی شمال، در حال حاضر ۵٫۱ میلیارد متر مکعب آب دریای آمو به ازبکستان، ۴۹٫۶ میلیارد متر مکعب آن به تاجیکستان و ۱٫۵ میلیارد متر مکعب آن به ترکمنستان می‌ریزد.^[۳۰]

به گفتهٔ مسئولان ادارهٔ انکشاف ملی افغانسان، قرار است مرحلهٔ اول این پروژه با بودجهٔ ۸٫۲ میلیارد افغانی این فاز را انجام دهند.^[۳۰] گزارش شده حفاری ۱۰۰ کیلومتر اول کانال حدود ۹۱ میلیون دلار هزینه داشته است.^[۳۱]

ملا برادر، معاون نخست‌وزیر طالبان، ۱۰ فروردین سال ۱۴۰۱ طی مراسمی کانال قوش‌تپه را با حضور مقامات ارشد این گروه در استان بلخ افتتاح کرد. وی افتتاح این طرح ملی را از مهم‌ترین پروژه‌های دولت برای نجات مردم افغانستان دانست و گفت: تکمیل این کانال وضعیت اقتصادی افغانستان را بهبود بخشیده و این کشور را به خودکفایی نزدیک می‌کند. ملا برادر در اهمیت این طرح تصریح کرد: «برای شروع پروژهٔ کانال آب قوش‌تپه چنان جدی شدم که همهٔ کارهایم را کنار گذاشتم». در مراسم افتتاح این طرح ملی برخی وزرا و مقامات بلندپایهٔ دولت موقت طالبان از جمله، وزیر زراعت، سخنگوی دولت و وزیر اقتصاد این گروه نیز حضور داشتند. در این نشست نورالله نوری؛ سرپرست وزارت مرزها و قبایل گفت: «شاهد روزی خواهیم بود که دیگران برای کار و سرمایه‌گذاری به افغانستان بیایند.» ملا نوری افزود: اطمینان می‌دهم با اجرای طرح‌های اقتصادی، افغانستان در آینده رقیب کشورهای خارجی می‌شود.

نورالدین عزیزی سرپرست وزارت صنعت و تجارت نیز در این مراسم تأکید کرد: مسؤولان امارت اسلامی افغانستان شب و روز تلاش می‌کنند تا برای شهروندان کشور خدمات مؤثر و به موقع ارائه کنند. با افتتاح این کانال آبیاری زمینهٔ کار برای ۲۵۰ هزار نفر فراهم خواهد شد. لازم به یادآوری است برای افتتاح این طرح در کنار ملا برادر، عبدالرحمن راشد؛ سرپرست وزارت کشاورزی، آبیاری و دامداری، نورالدین عزیزی؛ وزیر تجارت و صنعت، هدایت‌الله بدری؛ سرپرست وزارت دارایی، نورالله نوری؛ وزیر مرزها، اقوام و قبایل، خیرالله خیرخواه؛ وزیر اطلاعات و فرهنگ، ذبیح‌الله مجاهد؛ معاون فرهنگی وزارت اطلاعات و فرهنگ، ملا عبدالحق معاون؛ مبارزه با مواد مخدر وزارت کشور، معاون اقتصادی ریاست‌الوزرا، مولوی قدرت‌الله ابوحمزه؛ استاندار بلخ، مولوی گل محمد سلیم؛ معاون استاندار جوزجان و برخی از مسؤولان محلی استان‌های شمال حضور داشتند.^[۳۰][۲۹]

با ساخت کانال قوش‌تپه و زیر کشت رفتن ۵۵۰ هزار هکتار از زمین‌های منطقه، رونق اقتصادی در این منطقه اتفاق خواهد افتاد. این حوزه با داشتن زمین‌های مرغوب و حاصلخیز و شرایط جغرافیایی و آب و هوایی مناسبش می‌تواند تأمین‌کنندهٔ بسیاری از اقلام کشاورزی برای افغانستان و حتی برای صادرات به منطقه باشد. به گفتهٔ برخی کارشناسان با بهره‌برداری از این کانال، افغانستان می‌تواند گندم خود را تأمین کرده و حتی صادرات هم انجام دهد.^[۲۹] کیفیت مناسب خاک منطقه احداث کانال قوش تپه تردید جدی وجود دارد و امکان شور بودن و بازده پایین کشاورزی در منطقه بیابانی ساخت کانال وجود دارد.

درتابستان ۱۴۰۲ آلودگی هوای ناشی از خیزش گرد و غبار در شهر مشهد، هوای این شهر را در محدوده بسیار خطرناک قرار داده و شاخص کیفیت هوا به عدد ۳۶۸ رسید. شرایط هوای مشهد فاصله دید را به ۸۰۰ متر رساند و علاوه بر تعطیلی ادارات شهر، پروازها را نیز دچار مشکل کرد. منشأ این گرد و غبار از استان‌های غربی ایران نبود و ربطی به عراق و سوریه نداشت، بلکه از "قره‌قوم ترکمنستان" و آسیای میانه نشأت گرفته بود.^[۳۳]

به گفته کارشناسان زیست محیطی در صورت راه اندازی کانال "قوش‌تپه" شرایط بسیار بدی برای کشاورزی آسیای میانه و ترکمنستان ایجاد شده و خشک شدن اراضی در ترکمنستان و آسیای میانه باعث خیزش هرچه بیشتر گرد و غبار و تشکیل کانون گرد و غبار در همسایگی ایران می‌شود. شرایط ترکمنستان در آینده بدتر خواهد شد و به تبع آن، استان‌های شمال شرق ایران نیز با مشکلات زیادی روبه‌رو خواهند شد. درست است که آمودریا در ایران جاری نیست اما کم شدن ورودی آن تهدید بالقوه‌ای برای ایران در پی خواهد داشت^[۳۴]

اخراج گسترده مهاجران افغان از پاکستان، انتقال مهاجرین طرد شده از ایران و انتقال آنها به مناطق شمالی افغانستان نظیر اطراف کانال قوش تپه و واگذاری زمین‌های مسکونی و کشاورزی به آنان و تغییر بافت جمعیتی مناطق شمالی افغانستان که غالباً در اختیار اقوام مختلف است، تبعات خوبی را برای ایران به دنبال خواهد داشت. این تغییر بافت ضمن تضعیف جایگاه اقوام در افغانستان و به تبع آن کاهش اثرگذاری ایران در این کشور، می‌تواند آغاز مجدد ، گسترش تجارت شود و ایجاد موج های مهاجرت گسترده اتباع افغانستان به ایران جلوگیری کند ^{[۳۵][۳۶][۳۷]}

انحراف آب از آمودریا به‌طور جدی ثبات ازبکستان را تهدید می‌کند. کاهش چشمگیر آمودریا بعد از ساخت کانال قوش تپه، ضربه بزرگی به مزارع پنبه که مصرف آب زیادی دارند خواهد بود و به صنعت فرآوری پنبه و نساجی این کشور نیز آسیب جدی می‌بیند.^[۳۸] آب مصرفی ازبکستان در حدود ۳۳ میلیارد متر مکعب در سال است. ازبکستان برای تأمین نیازهای آبی خود حدود ۷۷ درصد به حوضه‌های فرامرزی نظیر آمودریا وابسته است.^[۳۹] ارزیابی‌های مختلف نشان می‌دهند که طی ۵ تا ۶ سال از زمان تکمیل و بهره‌برداری این کانال، ترکمنستان و ازبکستان با کاهش قابل توجه ظرفیت آبگیری متوسط خود در میانه و پایین دست رودخانه فرامرزی «آمو دریا» مواجه می‌شوند^[۴۰]

ترکمنستان کشوری است که اکثریت قریب به اتفاق منابع آبی خود را از آمودریا می‌گیرد. گزارش‌های منتشر شده از سوی دولت در سال جاری نشان می‌دهد که کانال قره‌قوم، منبع اصلی آب ترکمنستان، با کمبود زیاد آب مواجه است؛ بنابراین، برای ترکمنستان، تهدید بالقوه ناشی از کانال قوش‌تپه مشکل نیست، بلکه یک فاجعه است.^[۴۱][۴۲]

کارشناسان هشدار داده‌اند که با بهره‌برداری از این کانال، میزان ورودی آب به ترکمنستان تا ۸۰ درصد کاهش یابد. این امر می‌تواند به کاهش تولید محصولات کشاورزی، بیکاری، افزایش فقر و حتی تنش‌های مرزی یا مهاجرت منجر شود^[۴۳]

عظمت‌خان امیرتایف، دبیر حزب بایتاک قزاقستان در همایش امنیت آب و استفاده از آب‌های فرامرزی که در می ۲۰۲۵ در آستانه برگزار شد بیان می‌کند که کانال قوش تپه ظرفیت انحراف ۳۰-۲۵ درصد از آب آمودریا را دارد که به معنای آن است که بعد از احداث آن آب کمتری به ازبکستان و ترکمنستان می‌رسد.اگرچه قزاقستان و قرقیزستان به‌طور مستقیم از آمودریا بهره نمی‌برند، اما ممکن است تحت تأثیر پیامدهای غیرمستقیم آن قرار گیرند. آزاماتخان امیرتایف، رهبر حزب بای‌تاق در قزاقستان هشدار داده که ازبکستان ممکن است برای جبران این موضوع، برداشت خود از رود سیردریا را افزایش دهد و این موضوع می‌تواند تا ۴۰ درصد منابع آبی قزاقستان را کاهش دهد.^[۴۴] وی برای مقابله با این نگرانی دعوت به همکرای منطقه‌ای و رساندن اطلاعات دقیق علمی به سیاست‌گذاران برای جبران کاهش آب می‌شود.^[۴۵]