کتاب تمثیل‌های مصور
کتاب تمثیل‌های مصور (به انگلیسی: Emblem book) گونه‌ای کتاب مصور بود که به‌ویژه در اروپای سدهٔ شانزدهم و هفدهم میلادی رواج داشت و مجموعه‌ای از ترکیب‌های نمادینِ تصویر و متن را دربر می‌گرفت. هر یک از این ترکیب‌ها، که در سنت اروپایی «اِمبلم» خوانده می‌شد، معمولاً از سه جزء تشکیل می‌شد: یک عنوان یا شعار کوتاه، یک تصویر نمادین یا تمثیلی، و متنی منظوم یا منثور که ارتباط میان تصویر و شعار و معنای اخلاقی، دینی، سیاسی یا فلسفی آن را آشکار می‌کرد.[۱][۲]
اصطلاح «تمثیل مصور» در اینجا معنایی مشخص‌تر از یک تصویر تمثیلیِ ساده دارد. تصویر به‌تنهایی واحد اصلی این گونهٔ ادبی و هنری نبود؛ معنا از کنار هم قرار گرفتن تصویر و کلمات پدید می‌آمد و خواننده می‌بایست ارتباط میان اجزای مختلف را دریابد.[۲] برای روشن شدن این ساختار می‌توان مثالی فرضی آورد: صفحه‌ای را تصور کنید که در آن تصویر کشتی‌ای گرفتار توفان دیده می‌شود؛ بالای تصویر شعار کوتاه «در دشواری پایدار باش» قرار دارد و زیر آن چند بیت دربارهٔ پایداری انسان در برابر مصائب نوشته شده است. در چنین نمونه‌ای، نه کشتی به‌تنهایی و نه شعر به‌تنهایی تمثیل کامل را تشکیل می‌دهد؛ بلکه شعار + تصویر + متن در کنار یکدیگر یک واحد معنایی می‌سازند.
از این رو، هر کتابی که دارای تصاویر تمثیلی باشد «کتاب تمثیل‌های مصور» به این معنای تاریخی نیست. این اصطلاح به سنت مشخصی از پیوند نظام‌مند ادبیات و تصویر اشاره دارد که در دورهٔ رنسانس شکل گرفت، در دورهٔ باروک گسترش فراوان یافت و برای حدود دو سده از قالب‌های مهم انتقال اندیشه‌های اخلاقی، دینی، سیاسی و فلسفی در اروپا بود. دانشگاه گلاسگو برآورد می‌کند که در دوران رواج این قالب، چند هزار کتاب از این نوع در نقاط مختلف اروپا به چاپ رسید.[۱]
ساختار
شکل متعارف یک تمثیل مصور سه جزء اصلی داشت:[۲]
- شعار یا عنوان: عبارتی کوتاه که موضوع یا سرنخی برای تفسیر تصویر به دست می‌داد؛
- تصویر: معمولاً چاپ چوبی یا حکاکی‌هایی که شخص، حیوان، گیاه، شیء، رویداد تاریخی، شخصیت اساطیری یا صحنه‌ای نمادین را نشان می‌داد؛
- متن توضیحی: معمولاً یک چکامه یا شعر کوتاه، و گاه متنی منثور، که تصویر و شعار را به یک آموزه یا اندیشه مرتبط می‌ساخت.
نام‌های لاتینی رایج این سه بخش به‌ترتیب inscriptio، pictura و subscriptio بود. با این حال این ساختار در همهٔ کتاب‌ها یکسان و تغییرناپذیر نبود و پژوهشگران دربارهٔ تعریف دقیق «اِمبلم» و اینکه تصویر، متن یا مجموع آن دو عنصر اصلی آن به‌شمار می‌رود، دیدگاه‌های کاملاً یکسانی ندارند. به همین دلیل، «کتاب تمثیل‌های مصور» را باید یک سنت گستردهٔ تصویری ـ ادبی دانست، نه قالبی که تمام نمونه‌های آن از قواعد صوری واحدی پیروی کرده باشند.[۲]
ویژگی مهم این قالب آن بود که معنای تصویر معمولاً بدیهی نبود. یک حیوان، گیاه، ابزار، شخصیت اساطیری یا صحنهٔ تاریخی می‌توانست بسته به شعار و متن همراه آن معانی متفاوتی پیدا کند. بنابراین خواندن چنین صفحه‌ای نوعی تفسیر بود: خواننده باید میان تصویر، عبارت کوتاه بالای آن و شعر یا توضیح زیر آن ارتباط برقرار می‌کرد.[۱]
پیدایش و گسترش
نخستین اثر چاپی که عموماً به‌عنوان نخستین کتاب تمثیل‌های مصور شناخته می‌شود، کتاب تمثیل‌ها (Emblematum liber) اثر حقوقدان و انسان‌گرای ایتالیایی آندرئا آلچیاتو بود که در ۲۸ فوریهٔ ۱۵۳۱ در آوگسبورگ به چاپ رسید.[۳] این چاپ ۱۰۴ تمثیل داشت و موفقیت آن سبب شد اثر آلچیاتو بارها تجدید چاپ، گسترش و به زبان‌های مختلف ترجمه شود.[۳]
در چاپ‌های بعدی، قالبی که بعدها به صورت متعارف با این سنت پیوند یافت روشن‌تر شد: ابتدا شعار یا عنوان، زیر آن تصویر، و سپس شعر یا متن توضیحی قرار می‌گرفت. مجموعهٔ تمثیل‌های آلچیاتو سرانجام به ۲۱۲ مورد رسید. تا دههٔ ۱۶۲۰ بیش از صد چاپ از آثار او در آلمان، فرانسه، هلند اسپانیایی و ایتالیا منتشر شده بود.[۴]
این قالب به‌سرعت در بخش بزرگی از اروپا گسترش یافت. فرانسه یکی از مراکز مهم گسترش آن در سدهٔ شانزدهم بود و از آنجا آثار تمثیلی به سنت‌های ادبی و تصویری کشورهای دیگر راه یافتند.[۵] در سده‌های شانزدهم و هفدهم، کتاب‌های تمثیلی به زبان‌های لاتین، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، اسپانیایی، هلندی و انگلیسی انتشار یافتند.
سرچشمه‌های فکری و تصویری
کتاب‌های تمثیل‌های مصور محصول ترکیب چند سنت پیشین بودند. نویسندگان آنها از ادبیات یونانی و رومی، اسطوره‌شناسی کلاسیک، کتاب مقدس، حکایت‌ها، ضرب‌المثل‌ها، تاریخ، نشان‌شناسی و سنت‌های نمادپردازی سده‌های میانه بهره می‌گرفتند. جانوران و گیاهان نیز به‌سبب معنای اخلاقی یا نمادینی که در فرهنگ اروپایی به آنها نسبت داده می‌شد، حضوری گسترده در این آثار داشتند.
علاقهٔ انسان‌گرایان رنسانس به نوشته‌های باستانی دربارهٔ هیروگلیف‌های مصری نیز بر گسترش این شیوهٔ اندیشیدن تأثیر گذاشت. در آن دوره هیروگلیف‌ها غالباً نه به‌عنوان نشانه‌های یک نظام نوشتاری، بلکه به‌عنوان تصویرهایی رازآمیز پنداشته می‌شدند که هر یک اندیشه یا حقیقتی را به‌صورت فشرده بیان می‌کنند. چنین برداشتی با شیوهٔ ترکیب تصویر و معنا در ادبیات تمثیلی سازگار بود.
موضوعات
موضوع کتاب‌های تمثیلی به آموزه‌های اخلاقی محدود نبود. این قالب برای بیان اندیشه‌هایی دربارهٔ عشق، دین، سیاست، فرمانروایی، جنگ و صلح، فلسفه، علوم طبیعی، رفتار اجتماعی و حتی کیمیاگری به کار می‌رفت. پیتر دِیلی این سنت را یکی از نمودهای مهم فرهنگ رنسانس و باروک می‌داند که دامنهٔ آن از دین و فلسفه تا تاریخ طبیعی، سیاست و سرگرمی را دربر می‌گرفت.[۲]
برای نمونه، برخی آثار به «تمثیل‌های عشق» اختصاص داشتند و رابطهٔ عاشق و معشوق را از طریق تصاویر نمادین توضیح می‌دادند؛ برخی کتاب‌های دینی مراحل زندگی معنوی یا فضیلت‌های مسیحی را به تصویر می‌کشیدند؛ و در آثاری مرتبط با کیمیاگری، تصویر و شعر برای بیان مفاهیمی به کار می‌رفت که نویسندگان آنها را نمی‌خواستند یا نمی‌توانستند به زبان مستقیم توضیح دهند.
تفاوت با تمثیل و نشان شخصی
«تمثیل مصور» با تمثیل ادبی ارتباط نزدیکی دارد، اما کاملاً با آن یکی نیست. تمثیل ادبی ممکن است داستان یا روایتی گسترده باشد که اشخاص و رویدادهای آن معنایی ثانوی دارند؛ در حالی که واحدهای کتاب‌های تمثیلی معمولاً کوتاه و فشرده‌اند و معنا از تعامل میان واژه و تصویر حاصل می‌شود. دِیلی از این جهت آن را نوعی «تمثیل کوچک‌شده» توصیف می‌کند که هم‌زمان از زبان و تصویر استفاده می‌کند.[۲]
این قالب همچنین با نشان‌های شخصی اشراف و فرمانروایان تفاوت داشت. نشان شخصی معمولاً برای بیان هویت، آرمان یا قصد فرد مشخصی ساخته می‌شد، در حالی که تمثیل‌های کتابی بیشتر حامل آموزه‌ای عمومی دربارهٔ اخلاق، سیاست، دین یا رفتار انسان بودند.[۱] همین تفاوت سبب می‌شود ترجمهٔ سادهٔ این مفهوم به «کتاب نشان‌ها» بتواند در فارسی گمراه‌کننده باشد؛ زیرا موضوع اصلی این کتاب‌ها نشان رسمی یا نشان خانوادگی نبود، بلکه ترکیب‌های تصویری و نوشتاری دارای معنای تمثیلی بود.
خواندن و تفسیر
کتاب تمثیل‌های مصور را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از تصویرهای تزئینی دانست. مخاطب باید تصویر را «می‌خواند». جزئیاتی مانند نوع جانور، حالت بدن شخصیت‌ها، گیاهان، ابزارها، اشیای آسمانی، شخصیت‌های اساطیری و حتی جهت نگاه افراد می‌توانست در تفسیر اثر نقش داشته باشد. شعار معمولاً مسیر تفسیر را مشخص می‌کرد و متن زیر تصویر ارتباط میان عناصر دیداری و پیام مورد نظر را روشن‌تر می‌ساخت.
با این حال متن لزوماً تمام ابهام تصویر را از میان نمی‌برد. بخشی از جذابیت این آثار در رمزگشایی و یافتن رابطه‌ای بود که در نگاه نخست آشکار نبود. به همین علت کتاب‌های تمثیلی در مرز میان ادبیات، هنرهای دیداری، شمایل‌نگاری و فرهنگ نمادین قرار می‌گیرند.[۲]
تأثیر
تأثیر این سنت به صفحات کتاب محدود نماند. الگوها و ترکیب‌های تمثیلی در نقاشی، نقش‌های تزئینی، معماری، اثاث خانه، مدال، پارچه، نمایش‌های عمومی و دیگر رسانه‌های دیداری دورهٔ آغازین عصر جدید به کار رفتند. نویسندگان، شاعران، واعظان و نمایشنامه‌نویسان نیز از ساختارها و مضامین برگرفته از آنها استفاده می‌کردند.[۲]
از این رو، کتاب‌های تمثیل‌های مصور منبع مهمی برای مطالعهٔ شمایل‌نگاری، تاریخ هنر، تاریخ کتاب، ادبیات رنسانس و باروک و تاریخ اندیشه در اروپای آغاز عصر جدید به‌شمار می‌آیند. مجموعهٔ استرلینگ مکسول در کتابخانهٔ دانشگاه گلاسگو یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های کتاب‌های تمثیلی جهان است و بخش بزرگی از آن به صورت دیجیتالی در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است.[۱]
نمونه‌های شناخته‌شده
- آندرئا آلچیاتو، کتاب تمثیل‌ها، ۱۵۳۱؛ نخستین کتاب چاپی شناخته‌شدهٔ این سنت.[۳]
- گیوم دو لا پری‌یر، تئاتر تدبیرهای نیک، سدهٔ شانزدهم.
- ژورژت دو مونتنه، تمثیل‌ها یا شعارهای مسیحی، ۱۵۷۱.
- جفری ویتنی، گزیده‌ای از تمثیل‌ها، ۱۵۸۶.
- اتو فان فین، تمثیل‌های عشق، ۱۶۰۸.
- میشائل مایر، آتالانتا فوگی‌ینس، ۱۶۱۷؛ اثری کیمیاگری که برای هر تمثیل، تصویر، متن و قطعه‌ای موسیقایی در نظر گرفته شده بود.
- یاکوب کاتس، تصاویر عشق و معنا، ۱۶۱۸.
- فرانسیس کوارلز، تمثیل‌ها، ۱۶۳۵.
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 "What is an Emblem?". University of Glasgow: Emblems Website (in English). دانشگاه گلاسگو.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Daly, Peter M. "The Emblem and Emblematic Forms in Early Modern Germany". Cambridge Core (in English). Cambridge University Press.
- 1 2 3 "Andrea Alciato's Emblematum liber, Augsburg, 28 February 1531". Alciato at Glasgow (in English). دانشگاه گلاسگو.
- ↑ "Andrea Alciato's Emblemata, Lyon, 1550". Alciato at Glasgow (in English). دانشگاه گلاسگو.
- ↑ "French Emblems at Glasgow". University of Glasgow (in English). دانشگاه گلاسگو.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Emblem book». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
پیوند به بیرون
- ادبیات رنسانس
- تمثیل
- شمایل‌نگاری
- کتاب‌های تمثیل‌های مصور
- کتاب‌های مصور
- گونههای غیرداستانی