کلاه سندی

کلاه سندی یا سندی توپی (به زبان سندی: سنڌي ٽوپي؛ به زبان اردو: سندھی ٹوپی؛ به انگلیسی: Sindhi topi یا Sindhi cap) نوعی کلاه سنتی است که بیشتر در میان مردم سند در پاکستان پوشیده می‌شود. این کلاه یکی از عناصر صنایع‌دستی سنتی و فرهنگ سندی به‌شمار می‌رود و در میان برخی گروه‌های دیگر پاکستان نیز رواج یافته است.^[۱] همچنین این کلاه در افغانستان به اشتباه به کلاه قندهاری معروف است.

نام

نام این کلاه در زبان سندی «سنڌي ٽوپي» (Sindhi Topi) و در زبان اردو «سندھی ٹوپی» است. در زبان انگلیسی نیز صورت‌های Sindhi Topi و Sindhi cap برای آن به‌کار می‌رود.^[۱]

شکل و ویژگی‌ها

کلاه سندی شکلی دایره‌ای یا استوانه‌ای دارد و در قسمت جلویی آن بخشی بریده شده است که پیشانی را نمایان می‌کند. سطح کلاه با نقش‌های هندسی پیچیده گلدوزی می‌شود و در بسیاری از نمونه‌ها قطعات کوچک آینه نیز در میان نقش‌ها دوخته می‌شوند.^[۱]

گلدوزی کلاه سندی می‌تواند دارای نقش‌های هندسی ظریف باشد. برخی نمونه‌ها با آینه‌دوزی تزئین می‌شوند و این قطعات کوچک آینه در میان نقش‌های گلدوزی‌شده قرار می‌گیرند.^[۲]

ساخت و تولید

کلاه سندی از صنایع‌دستی سنتی استان سند است و در مناطق مختلف این استان تولید می‌شود. مراکز تولید آن شامل تهرپارکر، عمرکوت، سانگهر، کندکوت، لارکانه و نوابشاه و برخی مناطق دیگر سند است.^[۱]

کلاه‌های سندی دست‌بافت در تقریباً همهٔ شهرستان‌های استان سند تولید می‌شوند. نمونه‌های تولیدشده در تهرپارکر، عمرکوت، سانگهر و برخی مناطق بخش میرپورخاص نیز به‌عنوان نمونه‌های مرغوب‌تر شناخته شده‌اند.^[۳]

نیو سعیدآباد در شهرستان مٹیاری نیز یکی از مراکز تولید کلاه سندی است. در این شهر حدود ۳۰ فروشگاه مرتبط با فروش کلاه سندی وجود دارد و نزدیک به ۲٬۰۰۰ صنعتگر و کارگر در این صنعت فعالیت دارند. کلاه‌های تولیدشده در سعیدآباد به نقاط مختلف پاکستان و کشورهای دیگر عرضه می‌شوند.^[۴]

ساخت دستی یک کلاه سندی می‌تواند یک تا دو ماه زمان ببرد. فرایند تولید شامل دوخت شکل اصلی کلاه، آماده‌سازی بخش‌های تزئینی و در پایان نصب قطعات شیشه یا آینه است.^[۴]

تاریخچه

تاریخ دقیق پیدایش شکل امروزی کلاه سندی در منابع مورد استفاده برای این مقاله مشخص نشده است. منابع رسمی میراث فرهنگی، کلاه سندی را به‌عنوان یک عنصر صنایع‌دستی سنتی مرتبط با فرهنگ سند ثبت کرده‌اند، اما تاریخ مشخصی برای آغاز شکل کنونی آن ارائه نمی‌کنند.^[۱]

در دورهٔ معاصر، کلاه سندی به یکی از نمادهای برجستهٔ فرهنگ سند تبدیل شده است. در سال ۲۰۰۹، پس از انتقاد یک مجری تلویزیونی از استفاده از کلاه سندی توسط آصف علی زرداری، فراخوانی برای برگزاری «روز کلاه سندی» شکل گرفت و این مناسبت در ۶ دسامبر همان سال برگزار شد.^[۵]

نخستین «روز کلاه سندی» با برگزاری راهپیمایی‌ها و گردهمایی‌هایی در شهرهای مختلف سند همراه بود. شرکت‌کنندگان کلاه سندی و اجرک پوشیدند و این مناسبت به نمایش عمومی هویت و فرهنگ سندی تبدیل شد.^[۳]

جایگاه فرهنگی

کلاه سندی بخش مهمی از فرهنگ سندی به‌شمار می‌رود و در فرهنگ سندی به‌عنوان هدیه یا نشانهٔ احترام نیز استفاده می‌شود. این کلاه در ثبت ملی میراث فرهنگی ناملموس پاکستان به‌عنوان یکی از عناصر اساسی فرهنگ سندی و سرائیکی معرفی شده است.^[۱]

کلاه سندی در مراسم فرهنگی سند نیز کاربرد گسترده‌ای دارد و پوشیدن آن همراه با لباس سنتی، به‌ویژه اجرک، یکی از شیوه‌های نمایش هویت فرهنگی سندی است.^[۶]

ارتباط با اجرک

کلاه سندی معمولاً همراه با اجرک، شال سنتی سند، پوشیده می‌شود. کلاه و اجرک در فرهنگ معاصر سند ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند و هر دو در مراسم فرهنگی و مناسبت‌های مرتبط با هویت سندی استفاده می‌شوند.^[۱]

در نخستین «روز کلاه سندی» در سال ۲۰۰۹ نیز شرکت‌کنندگان در شهرهای مختلف سند کلاه سندی و اجرک پوشیدند و در راهپیمایی‌ها و برنامه‌های فرهنگی شرکت کردند.^[۷]

پراکندگی و کاربرد

کلاه سندی عمدتاً در ایالت سند، پاکستان پوشیده می‌شود، اما استفاده از آن به برخی گروه‌های قومی دیگر نیز گسترش یافته است. این کلاه در میان برخی سرائیکی‌ها، بلوچ‌ها و پشتون‌ها نیز پذیرفته شده است.^[۱]

کلاه سندی در میان سندی‌های ساکن خارج از ایالت سند نیز استفاده می‌شود و در مناسبت‌های فرهنگی، از جمله روز فرهنگ سند، در نقاط مختلف پاکستان و در میان جوامع سندی خارج از کشور پوشیده می‌شود.^[۶]

روز کلاه سندی

نخستین «روز کلاه سندی» در ۶ دسامبر ۲۰۰۹ برگزار شد. در این روز راهپیمایی‌ها و برنامه‌های فرهنگی در شهرهای مختلف سند برگزار شد و مردم با پوشیدن کلاه سندی و اجرک در آن شرکت کردند.^[۳]

این مناسبت پس از افزایش توجه عمومی به کلاه سندی در پی بحثی دربارهٔ استفاده از آن توسط رئیس‌جمهور پاکستان شکل گرفت. برگزاری روز کلاه سندی در سال ۲۰۰۹ با افزایش چشمگیر تقاضا برای کلاه و اجرک در مناطق مختلف سند همراه شد.^[۵]

روز فرهنگ سند

در سال ۲۰۱۰ نام «روز کلاه سندی» به «روز فرهنگ سند» تغییر یافت. این مناسبت معمولاً در نخستین یکشنبهٔ ماه دسامبر برگزار می‌شود و به نمایش و گرامیداشت فرهنگ سندی اختصاص دارد.^[۱]

در روز فرهنگ سند، مردم در شهرها و مناطق مختلف سند کلاه سندی و اجرک می‌پوشند و در راهپیمایی‌ها، گردهمایی‌ها و برنامه‌های فرهنگی شرکت می‌کنند. این مناسبت در میان جوامع سندی خارج از سند نیز برگزار می‌شود.^[۶]

در مناطق شمالی سند، شهرهایی مانند سکھر، خیرپور، شکارپور، جیکب‌آباد، کشمور-کندکوت و گوتکی نیز شاهد برگزاری برنامه‌های روز فرهنگ سند بوده‌اند و شرکت‌کنندگان با پوشیدن کلاه سندی و اجرک در مراسم حضور یافته‌اند.^[۸]

میراث فرهنگی

کلاه سندی در «ثبت ملی میراث فرهنگی ناملموس پاکستان» در حوزهٔ «صنایع‌دستی سنتی» ثبت شده است. این ثبت، استان سند را به‌عنوان منطقهٔ مرتبط با این عنصر میراث فرهنگی معرفی می‌کند و ویژگی‌های ظاهری، تزئینات، کاربرد فرهنگی، گروه‌های استفاده‌کننده و مراکز تولید آن را ثبت کرده است.^[۱]

تولید دستی کلاه سندی همچنان بخشی از صنایع‌دستی سند است، اما این صنعت با مشکلاتی مانند افزایش هزینه‌ها، کاهش صرفهٔ اقتصادی کار دستی و گسترش استفاده از ماشین‌آلات روبه‌رو شده است. در نیو سعیدآباد، صنعتگران کاهش فعالیت این حرفه و دشواری جذب نسل جدید به این کار را گزارش کرده‌اند.^[۴]

کلاه سندی علاوه بر ارزش صنایع‌دستی، با هویت فرهنگی سند نیز پیوند دارد و استفاده از آن در مراسم عمومی و روز فرهنگ سند، یکی از شیوه‌های نمایش فرهنگ سندی در پاکستان محسوب می‌شود.^[۱]