کنسولگری عثمانی در تبریز
کنسولگری عثمانی در تبریز نمایندگی رسمی دیپلماتیک دولت امپراتوری عثمانی در شهر تبریز بود که از حدود ۱۲۲۶–۱۲۲۷ ق (۱۸۱۱ میلادی) فعالیت خود را آغاز کرد و تا سقوط عثمانی و تشکیل جمهوری ترکیه به کارش ادامه داد. این کنسولگری علاوه بر ارائه خدمات کنسولی، نقش مؤثری در پیوندهای تجاری–سیاسی و در تحولات انقلاب مشروطه ایران ایفا کرد؛ به ویژه زمانی که سرداران مشروطه‌خواه مانند ستارخان و باقرخان در سال ۱۳۲۷ ق در آنجا پناه گرفتند.[۱][۲]
تاریخچه
شکوفایی دیپلماتیک تبریز از دههٔ ۱۲۱۰ق (۱۸–۱۸۱۹ م) آغاز شد، زمانی که مسئولیت امور خارجه از تهران به ولیعهد استان آذربایجان، شاهزاده عباس میرزا واگذار شد. شاه در سال ۱۲۲۶ق سفیر عثمانی را رسماً به تبریز گمارد و به این ترتیب کنسولگری، در محله ارامنهٔ شهر مستقر گردید.[۲]
مجاورت مجموعه و ساختمان
کنسولگری در محله ارمنی‌های تبریز قرار داشت، منطقه‌ای که جایگاه دیگر نمایندگی‌های بریتانیا، فرانسه و روسیه نیز بود.[۲]
ساختمان کنسولگری ظرف دو قرن تغییر محل یا بازسازی‌های محدود داشت، ولی شرح دقیقی از معماری آن به‌جامانده نیست؛ با این حال موقعیت ثابتی در ضلع جنوبی بازار تبریز داشته شده است.
عملکرد و فعالیت‌ها
کنسولگری عثمانی، نماینده روابط رسمی با حکومت قاجار محسوب می‌شد و وظیفه نظارت بر اتباع عثمانی، سفارت حق کنسولی، تسهیل تجارت منطقه‌ای با بندرهای عثمانی (مثل ترابزون)، امور حقوقی اتباع، و ارتباط با عباس میرزا و بعداً دولت مرکزی تهران را بر عهده داشت.[۲]
نقش در انقلاب مشروطه ایران
در جريان محاصره تبریز توسط قوای محمدعلی‌شاه (۱۳۲۷ق)، ستارخان و باقرخان به همراه دیگر مشروطه‌خواهان وارد کنسولگری عثمانی شدند و تقاضاى حمایت و پناهندگی سیاسی کردند. سرکنسول عثمانی در آن زمان آنان را بدون رد درخواست، پذیرفت و اعلام حمایت کرد؛ این‌گونه که نامه‌ای برای حکومت ایران و نماینده روسیه فرستاده شد که اموال آنان حفظ می‌شود و هرگونه ادعا بایستی از طریق کنسولگری عثمانی پیگیری گردد.[۳][۱]
اسناد موجود در «بایگانی عثمانی» نشان می‌دهد، در اسرع وقت، هیئت اعزامی فرستاده شده است و حتی طرح اعزام هنگی به مرز ایران جهت حفاظت احتمالی نیز مطرح شده بود.[۳]
پایان فعالیت و دوران پس از قاجار
با آغاز جنگ جهانی اول در تابستان ۱۹۱۴ م، نیروهای روس در پی تهدید منطقه‌ای، دفاتر دیپلماتیک عثمانی در تبریز، ارومیه و خوی را تعطیل کردند.[۴]
سقوط عثمانی در ۱۹۱۸ م و پایان سلطنت قاجار در ایران (۱۹۲۵ م) و سپس ایجاد جمهوری ترکیه سبب شد کنسولگری رسماً تعطیل گردیده و وظایف آن بعدها در چارچوب یک نمایندگی جدید (کنسولگری ترکیهٔ مدرن) در همان شهر از نو آغاز شود.
جستارهای وابسته
| آفریقا |  | |
|---|---|---|
| آمریکا | ||
| آسیا |  جمهوری آذربایجان • (کنسولگری تبریز) •  ارمنستان • .svg.png){kind=small} افغانستان • (کنسولگری مشهد) • (کنسولگری زاهدان) •  چین •  روسیه • (کنسولگری رشت) • (کنسولگری اصفهان) • (کنسولگری تبریز) • (کنسولگری کرمانشاه) •  پاکستان • (کنسولگری مشهد) •(کنسولگری زاهدان) •  ترکیه • (کنسولگری تبریز) • (کنسولگری ارومیه) •  عراق • (کنسولگری کرمانشاه) • (کنسولگری تبریز) •  عربستان (کنسولگری مشهد) •  ژاپن •  هند | |
| اروپا |  آلمان • (کنسولگری تبریز) • .svg.png){kind=small} بریتانیا • دفتر شورای فرهنگی بریتانیا • (کنسولگری تبریز) • (کنسولگری کرمانشاه) •  دانمارک •  سوئیس •  فرانسه • (کنسولگری تبریز) •  ایتالیا • (جمهوری ونیز) • (جمهوری جنوا) •  اسپانیا •  اوکراین | |
| اقیانوسیه | ||
| پیشین | ||
سیاست خارجی ایران • کنسولگری‌ها در ایران • خارجیان مقیم ایران | ||
.svg.png){kind=small}
منابع
- “SATTĀR KHAN”, Encyclopædia Iranica, نوشته آنا پیستور-هتم (۲۰۲۹).[۱]
- “TABRIZ v. The city in the 19th century”, Encyclopædia Iranica، توسط James D. Clark (۲۰۱۴).[۲]
- Mortaza Firuzi, “Two Ottoman documents on Sattar Khan and Baqir Khan’s seeking asylum in the Ottoman consulate at Tabriz”, Etudes Mediterranéennes, ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۲.[۳]
- “Persian Campaign (World War I)”, Wikipedia انگلیسی (بند مربوط به تعطیلی کنسولگری‌های عثمانی).[۴]
- 1 2 3 پیستور‑هتم، آنجا؛ «Sattār Khan»، Encyclopædia Iranica، به‌روز‌شدهٔ ۲۰۱۲.
- 1 2 3 4 5 Clark، James D.؛ «Tabriz v. City in the 19th century»، Encyclopædia Iranica، هستی‌یافته تا فوریه ۲۰۱۵.
- 1 2 3 Firuzi، Mortaza؛ «Two Ottoman documents on … asylum in the Ottoman consulate at Tabriz»، Etudes Méd –Tanulmányok، ژوئیه ۲۰۲۲.
- 1 2 Wikipedia، بخش “Persian Campaign (World War I)”، پاراگراف «About the same time … closed the Ottoman consulates in Urmia, Tabriz and Khoi». شماره مقاله تغییر ناپذیر.