گویش بهمئی
| بهمئی | |
|---|---|
| زبان بومی در | ایران |
| منطقه | کهگیلویه و بویراحمد، خوزستان، فارس و بوشهر |
شمار گویشوران | ۱ میلیون نفر (بدون تاریخ) |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | – |
گویش بهمئی (گویش بهمنی یا بهمه ای) یکی از گویشهای زبان لری است که جزو گویشهای لری جنوبی قرار دارد و مردم بهمئی به این گویش صحبت میکنند. دانشنامه دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، گویش بهمئی را متفاوت از گویش بویراحمدی، بختیاری و ممسنی دانسته است.[۱][۲][۳]
محدوده جغرافیا
کهگیلویه و بویراحمد: بهمئی، کهگیلویه و …
خوزستان: صیدون، هفتکل، ماهشهر، هندیجان، رامهرمز، باغملک، بهبهان، امیدیه، آغاجاری، اهواز و …
بعضی از واژهها به صورت شکسته ادا میشوند و در بیشتر موارد، حروف صدادار تغییر میکنند. به طور مثال، «آ» به «او» و «او» به «ای» تبدیل میشود. گاهی که بدون تلفظ برخی حرفها در یک کلمه، معنای آن کلمه رسانده میشود، آن حرف یا حرفها به سادگی حذف یا تغییرشکل داده میشوند، مانند:
- چو: به معنای چوب
- زونی: به معنای زانو
- نون: به معنای نان
- دس: به معنای دست
- رَه: به معنای راه
- کُه: به معنای کوه
- می: به معنای مو
- رووهه: به معنای روباه
- حونه: به معنای خونه
- نخون: به معنای ناخن
- اُو یا اَو: به معنای آب
- سٌوز: به معنای سبز
- دو: به معنای دوغ
- قلا: به معنای کلاغ
جملهها
- لری بهمی یکی اه شاخه یَل زؤن لریه: لری بهمئی یکی از شاخههای زبان لریه
- وَری بِرَه درستَه بخُن: پاشو برو درستو بخون.
- ینه سی اشا سَدُم: این رو برای شما خریدم.
- بره آو سیم بیا: برو و آب برام، بیار.
- بره بخاس: برو و بخواب
- کو په مه شره اویدی گردیمو: بابا مگه شدی شر گرفتی ما را
نمونه واژهها
| لری بهمئی | فارسی | تلفظ | توضیحات |
|---|---|---|---|
| بو | بابا | bow | |
| دی/دای/دا | دای، مادر | day/dey | |
| کَکا/گه گو | برادر | kaka | |
| گو | برادر | gow | |
| دَدَ/دَیَه/دِیَه | خواهر | daya/dada | |
| باوا | پدربزرگ | bavaa | |
| نَنَه | مادربزرگ | nana | |
| تاتَه | عمو | tata | |
| حالو | خالو_دایی | haloo | |
| هُمریش | همریش (باجناغ) | homrish | |
| بنکو/بمکو | گروه-دسته | bomkoo/bonkoo | |
| کُر | پسر | kor | (کُره که به معنی (بچه مذکر) است از همین ریشه است) |
| دُوَر | دختر | dooar | |
| جمو | دوقلو | jmo | |
| کاش | کفش | kash | |
| دین | دنبال، پیرو | din | کلمه دین در عربی از همین واژه گرفته شده است. |
| سی | برای | si | |
| سی چه | برای چه | si che | |
| ها | آره | ha | |
| بهر | سهم | bahr | |
| هرپه | هرگاه | harpa | |
| هردمبیل | قاتی پاتی | hardambil | |
| دس نماز | وضو | das nemaz | |
| پساپس | عقب عقب (پس پس) | pasaapas | |
| همی اچنو | همینطور | hamechno | |
| تته | (گهواره | tata | |
| گَه | روز | gah | |
| حالا | iso | ||
| اوسو | اونوقت | ouso | |
| مِن | داخل | men | |
| تو | اتاق | too | |
| پلشت، نشسته | کثیف، پلشت | pelasht | |
| جومه | جامه-پیراهنن | jooma | |
| لوقه | روسری | charghay | |
| پتی | خالی-برهنه | pati | |
| گَپو | بزرگ | gapoo | |
| دوال | کمربند | dooal | |
| دشوری | توالت | dashori | |
| گُنج | زنبور | Gonj | |
| بِنگِشت | گنجشک | bengesht | |
| گِلو | گربه | geloo , gloo | |
| مَندیر | منتظر | mandir | |
| تیه | چشم | tiya | |
| نُفت | دماغ | noft | |
| فیر | دماغ | fir | |
| کلیچ | انگشت | clich | |
| کچه | چونه | kacha | |
| بُت | گلو | bot | |
| کَپ | دهان | kap | |
| چیل | دهان | chil | |
| گُرده | کلیه | Gorda | |
| کُم | شکم | kom | |
| گُز | نیشگون | konjor | |
| پِرز | ذره | perz | |
| بَرد | سنگ | bard | |
| صوا | فردا | savaa | |
| دوش | دیشب | doosh | |
| پرندوش | پریشب | parandoosh | |
| دیگ | دیروز | dig | |
| پَرد | پریروز | parid | |
| پسین | عصر-غروب | pasin | |
| وَدَر | به در -بیرون | vadar | |
| سیزه و در | سیزده به در | siza vadar | |
| حولکی | با عجله | houlaki | |
| اَغرض | ازدستی، عمداً | agharazh | |
| وَراسی! | به راستی-جدی! واقعا! | varaasi | |
| هیمَه | هیزم | hima | |
| هوار | صاف (هموار) | hovar | |
| حونه | خانه | hoona | |
| بالاحونه | پشت بام | baalaa hoona | |
| رهگه | محل عبور | rahgah | |
| برم | برکه-گودال بزرگ آب | barm | |
| سمَه | سوراخ | sema | |
| کاسهپشت | لاکپشت | kaasa posht | |
| موری | مورچه | mouri | |
| بق | قورباغه | ghorbak | |
| باهِندَه | پرنده | bahenda | |
| وَرزا | گاو نر اخته با هیکل ورزیده | varza | |
| گووَر | گودر، گوساله | gooar | |
| کاوَه | بره نر | kaavah | |
| کَهرَه | بزغاله | kahra | |
| جولَه/جیلَه | جوجه تیغی | joola/jila | |
| کتو | سگ | ketoo | |
| سه توره | شغال | satoora | |
| گَرگَراک | آفتابپرست | gargarak | |
| لس لسک | مارمولک، | leslesak | |
| کندر | عنکبوت | kondgor | |
| کفولک | تار عنکبوت | kafolak | |
| بال جفتو | جغد | baljaftoo | |
| گندی | عدس | gendi | |
| بُنگ | بانگ، صدا | bong | |
| پَل | گیسو، گیسوی بافته شده | pal | |
| پیاله | کاسه بزدگ | peyala | |
| میبریز | ماهی بریز، ظرفی مانند ماهی تابه | mey beriz | |
| رو | رود | roo | |
| رود | عزیز | rood | در گویش لری لرستانی روله گفته میشود |
| کول | شانه | kool | |
| گوشتل | کشتی | goushtil | |
| گُند | بیضه | Gond | |
| رم | موهای زهار | rom | |
| پند | مقعد | pend | |
| کند | باسن | kend | |
| خینگ | ظرفی برای نگهداری روغن | khingh | |
| آشپلان | آبکش-تراوش پیاله | troshpla | |
| دول | پارچ | dool | |
| دشه | نخ | dasha | |
| تش | آتش | tash | |
| بوی | ای وای-اوا | booy | |
| کلو | دیوونه | kaloo | |
| لوه | آدم ساده | liva | |
| گیزال | گیج و منگ | gizaal | |
| شیتکی | شوت، گیج و منگ | shitaki | |
| آجز | بیحس، خسته | ajez | |
| برق | رعد و برق | bargh | |
| رقات | پشت سرهم | reghaat | |
| تلیشه | تکه باریک از پارچه یا چیزهای دیگر مثلاً استخوان | tlisha | |
| خس، خسه | هست-استخوان | khas | |
| دسپلیچی | دستمالی کردن چیزی | dasploo | |
| تنگ | محکم | tengh | |
| سله | نوعی سبد | salah | |
| شپلاک | سیلی | shapalakh | |
| کلم | شل صفت شده | klom | |
| کته | توده سفتی که روی زخم پس از مدتی ایجاد میشود | kota | |
| برن | تهدیگ | bran | این کلمه از ریشه کروندن یعنی خراشیدن آمده است. |
| قاتق | غذایی که با نان خورده میشود | ghaatogh | |
| گله گله | جای به جای | gla gla | |
| گله | نوک | gla | |
| گمبگل | دسته گل | gomb gol | |
| گمبله | کوتاه وچاق | gembla | |
| مازَه | منطقه بالا و وسط هر چیز تپه مانند | maazah | |
| و فرصت | آهسته | va frsat | |
| وایه | آرزو | vaaya | |
| نها | جلو | nhaa | |
| دیندا | پشت سر | dindaa | |
| رِک | چوبی که به عنوان حائل زیر شاخه سنگین شده درخت میگذارند تا نشکند | rek | |
| خایه | تخم | khaya | هاگ همان خاگ به معنی تخم یا خایه میباشد. |
| کُل | کوتاه | kol | |
| دمری | دمر-وارونه | damari | |
| وهشه | عطسه | vahsha | |
| کشکاور | خمیازه | Kashkaver | |
| ور کردی | گیر دادی | wer kerdi | |
| همدا (هندا) | هم اندازه | homda | |
| خُش | خشک | khos | |
| آسره | ستاره | asera | |
| آفری | مراسم ختم | afari | |
| و دُز | مخفی | panaapala | |
| کَرَه | سنگ چین هاییکه از روی هم انباشتن سنگهای کوچک و بزرگ از داخل زمینها و باغها ایجاد میشود و معمولاً به عنوان مرز زمینها و باغها استفاده میشود | karra | |
| مَهلی | خیلی | mahli | |
| یه چنو | اینقدر | ya chnini | همراه با نشان دادن چیزی برای مقایسه مانند حجم مشت |
| هور | ظرفی خورجین مانند بافته شده از نوارهای پارچههای مختلف که برای حمل گندم بر روی خر استفاده میشد | hoor | |
| پندوم | ورم | pandoom | |
| جِر | قوز | jer | |
نمونهای از ضربالمثلها
مار اه پیدن بدش ایا او کرش سوسو کنه (مار از پونه بدش میاد اون کنارش درمیاد)
- داری که خل اوی مه ده راس ابو (درختی که کج شد دیگه راست نمیشه)
- قلایه گدن گپ بزن گو گی گی (کلاغ رو گفتن حرف بزن گفت گوه گوه (همون قارقار)
- آربز و قلون اگو آل بورت دو سمه دوری (آرد پاک کن به قلیون میگه خاک تو سرت دو سوراخ داری)