استان بوشهر

بوشهر
استان
موقعیت بوشهر
کرسیبوشهر
شمار شهرستان‌ها۱۰
حکومت
 • استاندارارسلان زارع
 • نماینده ولی فقیهغلامعلی صفایی بوشهری
 • نمایندگان در مجلس خبرگان رهبری۱ نماینده
جمعیت
 (۱۳۹۵)
۱۱۶۳۴۰۰[۱]
 • تراکم۴۲/کیلومتر مربع (۱۱۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی+۳:۳۰
کد منطقه۰۷۷[۲] [۳]
شاخص توسعه انسانی (۲۰۲۵)۰/۸۱۴[۴][۵]
بسیار توسعه یافته . هشتم

استان بوشهر از استان‌های جنوبی ایران و هفدهمین استان بزرگ کشور به لحاظ مساحت است که در حاشیه خلیج فارس قرار دارد. مرکز این استان بندر بوشهر است و شامل ۱۰ شهرستان، ۲۶ بخش، ۲۹ دهستان، ۴۰ شهر و حدود ۹۱۰ آبادی است. همچنین این استان دارای ۲۲ جزیره و شبه‌جزیره است و از دو بخش جلگه‌ای و کوهستانی تشکیل شده که دارای پوشش گیاهی ضعیفی است. جانوران موجود در این استان به دو قسمت خشکی زیست و دریایی زیست تقسیم می‌شود. آب‌وهوای این استان گرم و خشک است اما در نوار ساحلی به دلیل مجاورت با خلیج فارس، گرم و مرطوب است و به دلیل بالا رفتن رطوبت موجود در هوا، پدیده شرجی از ویژگی‌های آب‌وهوایی این استان است. در برخی نواحی، گاهی اوقات بارش برف نیز رخ داده است.

وجود معابد و کاخ‌های سلسله‌های بزرگ و مشهور گذشته در نقاط مختلف این استان نشان از تاریخ کهن این استان (عیلامی‌ها و تمدن بین‌النهرین) دارد. معبد ریشهر در کنار بندر بوشهر، کاخ بردک سیاه بین درودگاه و آب‌پخش نمونه‌هایی ازاین آثار کهن است. به علاوه، مردم استان بوشهر به‌عنوان نماد مبارزه با استعمار شناخته می‌شوند به‌طوری که روز ۱۲ شهریور، که سالروز کشته شدن رئیس‌علی دلواری است، را به افتخار او در تقویم به‌عنوان روز ملی مبارزه با استعمار نام نهاده‌اند.

مردم این استان اکثراً با زبان فارسی و گویش بوشهری صحبت می‌کنند، اما در شمال استان (شهرستان‌های گناوه، دشتستان[۶] و دیلم) به زبان لری و در نقاطی دیگر مانند جزیره شیف، کنگان و عسلویه به زبان عربی صحبت می‌کنند. استان بوشهر از لحاظ قومیتی استانی اکثراً فارس با اقلیت‌های قومیتی لر و عرب است. ۹۹ درصد مردم استان بوشهر شیعه هستند. طبق آمار سال ۱۴۰۰، ۹۷٪ از مردم استان بوشهر باسواد هستند و در جایگاهی بالاتر از میانگین کشوری قرار دارند. از مراکز مهم آموزشی در استان بوشهر می‌توان به دانشگاه خلیج فارس و دانشگاه علوم پزشکی بوشهر اشاره کرد.

استان بوشهر سومین اقتصاد بزرگ کشور است و رتبه اول درآمد سرانه را در کشور دارا است. ترکیبی از اقتصادهای بزرگ و متنوع مانند نفت و گاز و پتروشیمی، نیروگاه‌ها، کشاورزی و شیلات، معادن، تأسیسات هسته‌ای، صنایع دریایی، فعالیت‌های تجاری و موقعیت استراتژیک آن در خلیج فارس باعث شده تا این استان همیشه برای دیگر حکومت‌ها و قدرت‌های دنیا از اهمیت خاصی برخوردار باشد. این استان میدان‌ها نفتی و گازی بزرگ و نیروگاه‌های متعددی دارد. از ظرفیت‌های گردشگری این استان می‌توان به سواحل خلیج فارس، طبیعت بکر و نخلستان‌ها، مانند آب‌پخش، و بازارهای تجاری عرضه اجناس اشاره کرد. از جاذبه‌های تاریخی این استان با توجه به قدمتشان می‌توان به کاخ بردک سیاه، آرامگاه گورستان صخره‌ای سیراف، گورستان شغاب و مسجد و گورستان پالمیریان اشاره کرد.

نام

نام استان بوشهر برگرفته از نام شهر بوشهر است. گفته می‌شود که نام «بوشهر» برگرفته از «بوخت اردشیر» به معنی شهر رهایی و شهری است که اردشیر در آن رهایی یافت. اعراب آن را «البوشهر» می‌نامیدند که کوتاه شده آن «ابوشهر» است. همچنین اولین بار در کتاب معجم‌البلدان یاقوت حموی و فارسنامهٔ ابن بلخی (تحریر شده در سال‌های ۱۰۸۰–۱۰۹۰ میلادی) از بوشهر نام برده شده است.[۷]

پیشینه

قدیمی‌ترین نشانه‌های به‌دست‌آمده از وجود حکومت در سرزمین بوشهر، به دوران عیلامی بر می‌گردد. به عقیده جرج کامرون، شهر لیان (در نزدیکی شهر بوشهر امروزی) در قلمرو شیلهاکاینشوشیناک، پادشاه عیلامی قرار داشته است زیرا او در این شهر عبادتگاهی را که توسط هوبان-نومنا برای کیرشیا ساخته شده بود، بازسازی کرد.[۸] این منطقه در امپراتوری عیلامی در ایالتی موسوم به شیریهوم قرار داشته است.[۹]

کاخ‌های هخامنشی کشف شده، مانند «بردک سیاه» که بین روستای درودگاه و شهر آب‌پخش قرار دارد، نشان می‌دهد که بعد از عیلامیان، این مناطق تحت تسلط امپراتورهای هخامنشی همچون داریوش بزرگ یا کوروش بزرگ قرار گرفته است.[۱۰] شهر «انطاکیه» در پارس از آثار قدیمی دیگری است که نشان می‌دهد حاکمان بعدی که بر ناحیه بوشهر تسلط داشته‌اند، سلوکیان بوده‌اند.[۱۱] آثاری همچون شهر باستانی «ریشهر» نشان می‌دهد که این منطقه در قلمرو ساسانیان هم بوده است(پارس (استان ساسانی)).[۱۲] همچنین بندر باستانی سیراف مهم‌ترین بندرگاه بازرگانی ایران در دوره ساسانی تا قرن چهارم بوده است.[۱۳]

طبق نقشه‌ای که در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی از دوره عباسی وجود دارد، منطقه بوشهر در این دوره جزو تقسیم‌بندی به نام «فارس» بوده است.[۱۴] در نقشه قدیمی دیگر از دوره صفویه، منطقه بوشهر در این دوره جزو تقسیم‌بندی به نام «فارسستان» بوده است.[۱۵][۱۶] «پارس» یا «ایالات پارس» یا «فارس قدیم»، در تقسیم‌بندی جغرافیایی بعد از اسلام شامل محدوده جنوبی ایران منتهی به خلیج فارس بوده است. این ایالت یا منطقه شامل استان فارس کنونی، استان بوشهر، غرب استان هرمزگان، استان کهگیلویه و بویراحمد و حتی استان یزد و شهرستان بهبهان از استان خوزستان بوده است. ابن حوقل حدود این ایالت را از مشرق به کرمان، از مغرب به خوزستان و از شمال به بیابان منتهی به خراسان و قسمتی از اصفهان و از جنوب هم‌جوار خلیج فارس دانسته است.[۱۷]

علیزاده مقدم و شکریان در تحقیق خود بوشهر را از دوره پس از تصرف توسط مسلمین تا دوره صفویه و حضور پرتغالی‌ها در این منطقه جزو ملوک هرمز اعلام کرده‌اند.[۱۸]

در سال ۱۳۰۴ (دوره قاجار)، بندرها و جزایر خلیج فارس به مرکزیت بوشهر تشکیل شد. محدوده حکمرانی این نهاد تقریباً تمام بندرهای جنوب کشور یعنی تا حدوداً بندر جاسک را در بر می‌گرفته است (بعبارتی حتی بندرعباس هم تحت مدیریت و زیر مجموعه بوشهر قرار می‌گیرد).[۱۹] در سال ۱۳۱۶، بوشهر به‌عنوان یک شهرستان زیرنظر استان هفتم (فارس) قرار گرفت.[۲۰] سال ۱۳۳۳، بوشهر دوباره مستقل شد و با مرکزیت شهر بوشهر، فرمانداری کل بندرها و جزایر خلیج فارس را تشکیل داد.[۲۱] دوباره در آذر ۱۳۴۹ شهرستان‌های بوشهر و دشتستان با نام فرمانداری کل بوشهر از استان ساحلی مستقل شدند و در نهایت استان بوشهر که شامل دو شهرستان بوشهر و دشتستان بود، در ۹ مهر ۱۳۵۲ تشکیل شد.[۲۲]

رخدادهای تاریخی مهم

جغرافیا

موقعیت

استان بوشهر از شمال به استان‌های خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد، از شرق به استان فارس، از جنوب و غرب به خلیج فارس و از جنوب شرق به استان هرمزگان مرتبط است.[۴۶][۴۷][۴۸] این استان با مساحتی حدود ۲۷٬۶۵۳ کیلومتر مربّع، جمعیّتی برابر ۱٬۱۶۳٬۴۰۰ نفر دارد.[۴۹] استان بوشهر با خلیج فارس بیش از ۷۰۷ کیلومتر مرز دریایی دارد.[۵۰] استان بوشهر میان ۲۷ درجه و ۱۹ دقیقه تا ۳۰ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۱ دقیقه تا ۵۲ درجه و ۵۹ دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.[۵۱]

استان بوشهر از جمله استان‌هایی است که به دلیل مجاورت با خلیج فارس دارای جزایر و شبه جزایر متعددی می‌باشد. این جزایر و شبه جزایر عبارت‌اند از: خارک (خارگ)، خارکو، شیف، ام‌الگُرم، نخیلو، فارسی، جبرین (تهمادو)، خان، بیدو، عباسک و پیرزنگی، متاف، مرغی، چراغی،[۵۲][۵۳]جزیره نگین، جزیره صدرا، جزیره صدف، جزیره مولیات، جزیره میر مهنا، جزیره خرو، جزیره سه‌دندون و جزیره شیخ کرامه.

تقسیمات کشوری

براساس آمار سال ۱۳۹۸ استان بوشهر دارای ۱۰ شهرستان، ۲۷ بخش و ۵۲ دهستان و شامل ۴۱ شهر و حدود ۹۱۰ آبادی(۳۹۳ دهیاری طبق آمار سال ۱۴۰۲[۵۴]) می‌باشد.[۵۵] از سال ۱۳۸۱ که تحریف نام خلیج فارس ابعاد بیشتری گرفت، برای صیانت از نام خلیج فارس راهکارهایی از جمله تغییر نام استان بوشهر به استان خلیج فارس[۵۶] یا تشکیل استان جدیدی متشکل از جزایر خلیج فارس بنام استان خلیج فارس به مرکزیت جزیرهٔ ابوموسی ارائه شد که تاکنون به نتیجه نرسیده است.[۵۷][۵۸]

نقشه استان بوشهر به مرکزیت بندر بوشهرشهرستانبخشمرکز بخش شهر
بوشهرمرکزیبندر بوشهربندر بوشهر

عالی‌شهر

خارگخارگخارگ
چغادکچغادکچغادک
تنگستانمرکزیاهرماهرم

آباد

دلواردلواردلوار
جممرکزیجمجم

بهارستان

ریزریزریز

انارستان

دشتستانمرکزیبرازجانبرازجان

دالکی

آب‌پخشآب‌پخشآب‌پخش
ارمتنگ ارمتنگ ارم
بوشکانبوشکانبوشکان

کلمه

سعدآبادسعدآبادسعدآباد

وحدتیه

شبانکارهشبانکارهشبانکاره
دشتیمرکزیخورموجخورموج
شنبه و طسوجشنبهشنبه
کاکیکاکیکاکی

بادوله

دیرمرکزیبندر دیربندر دیر

بردستان

دوراهک

آبدانآبدانآبدان
بردخونبردخونبردخون
دیلممرکزیبندر دیلمبندر دیلم
امام حسنامام حسنامام حسن
عسلویهمرکزیعسلویهعسلویه

نخل تقی

بیدخون

چاه‌مبارکچاه‌مبارکچاه‌مبارک
کنگانمرکزیبندر کنگانبندر کنگان

بنک

سیرافبندر سیرافبندر سیراف

شیرینو

گناوهمرکزیبندر گناوهبندر گناوه
ریگبندر ریگبندر ریگ

آب و هوا

آب‌وهوای استان گرم و خشک و در نواحی ساحلی گرم و مرطوب است. حداکثر دمای مطلق آن ۵۲٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و حداقل آن ۱- درجه و دمای متوسط سالانهٔ استان ۲۵٫۷ درجه می‌باشد. هوای آن ۷ ماه گرم، ۲ ماه معتدل تا سرد و ۳ماه معتدل تا گرم می‌باشد.[۵۹] به‌صورت سالانه، متوسط دما بین ۲۴ تا ۲۸ درجه سانتیگراد است که بیشینه آن در تابستان به ۵۰ درجه سانتیگراد و کمترین تا حدود ۶ درجه سانتیگراد می‌رسد. متوسط بارش در استان ۲۱۷ میلی‌متر است.[۶۰] یکی از ویژگی‌های مهم آب‌وهوای استان، پدیده «شرجی» می‌باشد که به‌علت بالا رفتن رطوبت موجود در هوا تا حد اشباع به‌وجود می‌آید.[۶۱] به دلیل پدیده‌های آب و هوایی بارش برف در شهرستان‌های جم، دشتی، تنگستان و دشتستان نیز مشاهده شده است.[۶۲][۶۳][۶۴]

اقلیم

نقشه توپوگرافی و عمق‌سنجی استان بوشهر که توسط اطلاعات دقیق ماهواره ای (تحت برنامه اس‌تی‌اس-۹۹ برای مأموریت مکان‌نگاری شاتل رادار) ترسیم شده است

جغرافیای بوشهر از دو قسمت تشکیل شده است: یک قسمت جلگهای در حاشیه ساحلی (نوار غربی) و یک قسمت کوهستانی در منتهی‌الیه زاگرس جنوبی (نوار شرقی).[۶۵] جلگه ساحلی استان، به‌صورت نوار کم عرض در راستای ساحل خلیج فارس قرار دارد که در اثر رسوب‌گذاری رودهای استان به‌وجود آمده است. جلگه ساحلی استان بوشهر به جز در مناطقی که رودها به دریا منتهی می‌شوند، عرض کم و باریکی دارند. به‌عنوان نمونه، عرض جلگه در امتداد رود دالکی و دهانهٔ رود حله؛ ۷۰ کیلومتر و در امتداد رود مند ۱۲۰ کیلومتر می‌باشد. اغلب خاک منطقه شور و قلیایی است.[۶۶]

به ارتفاعات استان بوشهر «گچ ترش» (رشته کوه) گفته می‌شود. این ارتفاعات ادامه زاگرس فارس است. به قسمت‌های جنوبی این ارتفاعات که به دریا نزدیک می‌شوند «نوکند» گفته می‌شود. در سواحل تنگستان رشته کوه‌های «کوه کار» یا «کارتنگ» قرار دارد که در آن‌ها قله‌های درانگ-کلات بوریان مند و کجور واقع شده‌اند.[۶۷][۶۸] مهم‌ترین کوه‌های استان شامل: کوه بیرمی (با ارتفاع ۱٬۹۵۰ متر مرتفع‌ترین قلهٔ استان بوشهر) در شهرستان دشتی،[۶۹] کوه‌های گیسکان (۱٬۴۲۰ متر) و بزپر یا پشت‌پر (۱٬۴۲۰ متر) در شرق برازجان، کوه سیاه (۱٬۵۰۰ متر) در دشت‌پلنگ، کوه درنگ (۱٬۲۲۳ متر) در شهرستان دیر، کوه احمد سلمان(۱٬۳۴۲ متر) کجور (۱٬۶۰۳ متر) و بوریال (۷۳۰ متر) در تنگستان و ارتفاعات بوشکان و پازنان است.[۷۰][۷۱]

طبق گفته‌ها حدوداً ۱۰ استان مؤثر از تحرکات زمین ساختی زاگرس قرار دارند که بوشهر جزو موارد مهم در این فهرست است. بررسی‌ها و اطلاعات لرزه‌ای نشان داده‌اند که تنش‌های زمین‌لرزه‌ای در حال حرکت به سمت مرزهای جنوبی زاگرسند که با فرض صحیح بودن این ادعا، باید انتظار زمین‌لرزه‌های بیشتر را داشت.[۷۲] گسل‌های مهم استان بوشهر عبارتند از:[۷۳][۷۲] پیش ژرفای زاگرس، جنبا و فعال برازجان و قطر-کازرون. عامل اصلی زمین‌لرزه‌های استان بوشهر گسل قطر-کازرون است.[۷۳] بررسی‌هایی که روی گسل برازجان در گذشته انجام شده است، نشان می‌دهد که احتمال وقوع زمین‌لرزه‌های بین ۷ تا ۷٫۵ ریشتری هر ۵ هزار سال است.[۷۴] در سال ۹۷۸ میلادی زلزله‌ای در بندر طاهری به وقوع پیوست که باعث ایجاد سونامی شد. این سونامی به‌عنوان تنها سونامی در تاریخ خلیج فارس شناخته می‌شود.[۷۵] با توجه به کم بودن حجم آب در خلیج فارس و شناسایی نشدن کانون‌های بزرگ زلزله در این آبراهه، امکان وقوع سونامی در خلیج فارس بسیار کم است.[۷۶] در این ناحیه از دریا پدیده سیش نیز رخ داده است. در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۳۹۵ (۸:۲۰ صبح) پدیده سیش در بندر دیر رخ داد.[۷۷]

طبق گفته کارشناسان در سال ۱۳۹۳، در استان بوشهر غارهای کوچک و بزرگ متعددی وجود دارد که باید کارهای مطالعاتی متعددی جهت شناسایی و تهیه اطلاعات آنها صورت پذیرد اما تا سال ۱۳۹۳ فقط ۳۴ غار در استان بوشهر شناسایی شده که ۲۰ تای آن با ارزش معرفی شده است و از این تعداد ۱۸ غار آن قابل پیمایش و مابقی به دلیل صعب العبور بودن غیرقابل پیمایش می‌باشند. در این بین ۴ غار به نام گوریک[۷۸] در دشتستان وجود دارد که یکی از آنها با طول یک کیلومتر طولانی‌ترین غار تونلی ایران است. ۱۵ غار دیگر در گنبد نمکی جاشک شناسایی شده و ۱۰ غار باستانی هم که تاریخچه آنها توسط باستان شناسان کشف شده، در شهرستان جم شناسایی شده‌اند.[۷۹][۸۰]

نقشه نقاط وقوع زلزله‌های استان بوشهر که از سال ۱۹۰۰ تا ۲۰۲۱ توسط دستگاه ثبت شده‌اند به همراه خطوط گسل‌ها

سرچشمه هیچ رودخانه دائمی در این استان بوشهر قرار ندارد. دلایل این امر عبارتند از: گرمی هوا، کمی بارش، نبود ارتفاعات بلند، قرار نگرفتن در مسیر بادهای باران‌آور و عدم جذب رطوبت کافی. همه رودخانه‌های استان از استان‌های فارس و کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند. رودخانه‌های دائمی بوشهر عبارتند از: موند (مند)، دالکی، شاپور و حله. رودخانه‌های فصلی نیز عبارتند از: اهرم، شور گناوه، دره آبداری و درهٔ گپ.[۸۱]

چشمه‌های آب معدنی استان بوشهر شامل آب‌های کلردار، گوگردی و کلروسولفاته است که خواص درمانی دارند. چشمه‌ها و آب‌های معدنی استان عبارتند از: آب گرم دالکی، آب گرم برازجان، آب گرم خانیک، آب گرم اهرم، آب گرم میراحمد، آب گرم قوچارک، آب گرم نیکو، آب گرم گنویه (گنوی)، آب گرم میانلو،[۸۲][۸۳] چشمه فاریاب (سرد) و چشمه بنیان (سرد).[۸۴]

از آبشارهای مشهور استان بوشهر می‌توان به آبشار فاریاب و آبشار زیراه اشاره کرد.

طبیعت

پوشش گیاهی

طبیعت منطقه آب‌پخش

استان بوشهر در برخی نواحی دارای پوشش گیاهی ضعیف و در بقیه نواحی فاقد پوشش گیاهی است. علت این موضوع مجاورت با خلیج فارس، کمی ارتفاع، کمبود بارندگی، درجه حرارت بالا و عدم حاصلخیزی خاک است. استان بوشهر فاقد جنگل صنعتی است اما قسمتی از آن دارای پوشش گیاهی است که به‌عنوان «مراتع مشجر» شناخته می‌شوند. در سال ۱۳۸۱ جنگل‌های این استان ۳۶۴٬۸۴۱ هکتار اعلام شد که ۳۴٬۸۴۱ هکتار آن (۹٫۵ درصد) جنگل‌های دست کاشت و بقیه جزو جنگل‌های حفاظتی بوده است.[۸۵] همچنین ۱۳۰۰۷۰۰ هکتار مرتع در استان وجود دارد که ۵۵/۵۶ درصد از سطح استان را می‌پوشاند.[۸۶]عمده‌ترین گونه‌های درختی در استان بوشهر شامل کنار، گز، انواع کهور (ایرانی، فارسی، پاکستانی)، اکالیپتوس، بادام کوهی، بنه، بابل (اکاسیا)، بلوط ایرانی و مانگرو می‌باشد.[۸۷] وسعت کل مراتع در این استان حدوداً ۱٫۱ میلیون هکتار است که شامل مناطق دشتی و کوهستانی می‌شود.[۸۸]

پوشش گیاهی استان بوشهر بسته به موقعیت جغرافیایی منطقه فرق می‌کند. در مناطق گرم و خشکی چون مناطق حفاظت‌شده مند و حله و پارک ملی نایبند درختان غالب گونه‌های بومی آکاسیا، کهور ایرانی، کنار و گز است. در کنار رودخانه‌ها نی و لوئی نیز می‌رویند.[۸۹] جنگل‌های حرا نیز از جمله جنگل‌های معروف استان هستند که در مقیاس جهانی واپسین محدوده پراکنش جهانی آن‌ها در کرانه‌های شمال غربی آسیا به‌شمار می‌روند. بیشترین اجتماع این جنگل‌ها در استان در خلیج نای‌بند است.[۹۰]

پارک‌های جنگلی و تالاب‌ها

پارک‌های جنگلی در استان بوشهر عبارتند از چاه کوتاه، فضای سبز بنه گز، بندر ریگ، بردخون.[۸۸] در استان بوشهر ۶ تالاب وجود دارد که از این تالاب‌ها می‌توان به تالاب حله، نایبند[۹۱] و دیر-نخیلو و بردستان[۹۲] اشاره کرد. در این میان تالاب حله با ۲۰ هزار هکتار مساحت بزرگ‌ترین تالاب استان بوشهر است. طبق آمار سال ۱۳۹۶، مساحت کل تالاب‌های استان بوشهر ۵ هزار هکتار می‌باشد.[۹۳]

طبق آمار سال ۱۴۰۲، حدود ۱۸۱ هزار و ۴۰۱ هکتار (حدود ۷٫۵درصد مساحت کل استان بوشهر) تحت مدیریت حفاظت محیط زیست است.[۹۴] پارک‌های ملی و مناطق حفاظت شده استان بوشهر عبارتند از: منطقه حفاظت‌شده مند، منطقه حفاظت‌شده نای‌بند، منطقه حفاظت‌شده حله، پناهگاه حیات وحش کوه‌سیاه،[۹۵] پناهگاه حیات وحش خارگ، گنبد نمکی جاشک، پارک ملی دریایی نخیلو

مناطق بیابانی و دشت‌ها

در استان بوشهر ۱۶ دشت وجود دارد.[۹۶][۹۷] در سال ۱۴۰۲ اراضی بیابانی استان بوشهر در حدود ۱۴ درصد استان اعلام شد که مساحت آن در حدود ۳۳۱ هزار و و ۶۸۲ هکتار است. همچنین ۱۶ کانون بحران فرسایش بادی در بیابان‌های استان بوشهر شناسایی شده که مساحت آن در حدود ۴۵۴ هزار و ۶۴۱ هکتار است. بیش‌ترین بیابان‌های استان بوشهر در شهرستان‌های دشتستان، تنگستان، گناوه و دیلم قرار دارد. عمده عملیات بیابان زدایی در استان بوشهر شامل اجرای نهال کاری و مدیریت روان‌آب ناشی از بارندگی است.[۹۸] تا سال ۱۴۰۲، ۱۷ هزار و ۶۴۸ هکتار نهال‌کاری شامل گونه‌های کُنار، کهور پاکستانی، گزشاهی و انواع آکاسیا در مناطقی نظیر بردخون دیر، عیسوند و گندم ریز دشتستان، گناوه و دیلم انجام شده است. بیشترین سطح جنگل‌های دست کاشت بیابانی این استان با پنج هزار و ۴۸۹ هکتار مساحت مربوط به شهرستان دشتی و کمترین میزان با یک هزار و ۵۲ هکتار مربوط به شهرستان گناوه می‌باشد. طبق آمار سال ۱۴۰۲، میزان متوسط فرسایش خاک در کشور ۱۶ تن در هکتار و در استان بوشهر ۲۲ تن در هکتار اعلام شده است که بیشتر از میزان کشوری است. از دیگر اقدامات جهت کاهش فرسایش خاک در این استان تا سال ۱۴۰۲ می‌توان به پنج هزار هکتار مالچ‌پاشی در مناطق بردخون دیر و چاهکوتاه شهرستان بوشهر و چهار هزار و ۳۱۵ هکتار پروژه ذخیره نزولات آسمانی و۳۷۰ کیلومتر بادشکن زنده اطراف جاده‌ها نظیر جاده بوشهر- برازجان و گناوه به دیلم اشاره کرد.[۹۹]

جانوران

استان بوشهر به دلیل قرار داشتن در کنار آب، دارای ماهیانی در فهرست زیاگان خود است که شامل هفده گونه در نه تیره مختلف می‌شوند. بیشتر این‌گونه‌ها از تیره کپورماهیان هستند و یک گونه از آن‌ها (گربه‌ماهی‌ای با نام علمی Glyptothorax silviae) بوم‌زاد این ناحیه است. در رودخانه‌های این استان همچنین می‌توان گونه‌های اقتصادی باارزش همچون شیربت را نیز پیدا کرد.[۱۰۰] از دیگر جانوران دریایی مهم می‌توان به میگو، انواع کوسه (بمبک)، دلفین (پی سو)، لاکپشت، خرچنگ (گبگو)، انواع عروس دریایی (دول)، ماهی مرکب (خساک)، ماهی عقرب (فریاله) و سفره ماهی (لقمه) اشاره کرد.[۶۶]

سه گونه دوزیست و سی و نه گونه خزنده در طبیعت این استان زندگی می‌کنند. دوزیستان شامل دو تیره وزغ‌های راستین (وزغ بی‌گوش و وزغ سبز) و قورباغه‌های راستین (قورباغه مانداب) می‌شوند. در میان خزندگان، دو گونه لاک‌پشت پوزه‌عقابی و سبز در آب‌های خلیج فارس زندگی می‌کنند و برای تخم‌گذاری به جزایر و کرانه‌های این استان می‌آیند.[۱۰۱] چندین گونه جکو، آگاما، اسکینگ، سوسمار خاردار و بزمجه نیز در کنار مارهایی چون مار قطیانی، قمچه مار، سرسیاه، سوسن و غیره در بوشهر یافت می‌شوند. چهار مار کبری، جعفری، گرزه مار و افعی شاخدار از جمله مارهای سمی استان است.[۱۰۲]

این استان به دلیل داشتن جنگل‌های حرا، میزبان تعداد بسیاری از پرندگان آب‌زی است. نوار ساحلی خلیج فارس و نیز جزیره‌های این خلیج همچنین جایگاه تخم‌گذاری و پرورش پرندگان دریایی همچون پرستوی دریایی کاکلی بزرگ، پرستوی دریایی کاکلی کوچک و سلیم خرچنگ‌خوار است. مناطق کوهستانی استان بوشهر نیز که پوشش گیاهی بنه و بادام کوهی دارند گونه‌های فراوانی را در خود جای می‌دهند. از آن جمله می‌توان به سهره طلایی، سهره صورتی، گنجشک کوهی، سسک‌ها و طرقه آبی و کوهی اشاره کرد.[۱۰۳]

در مجموع سی و یک گونه پستاندار از شش راسته در پانزده تیره گوناگون در این استان یافت می‌شوند. این‌ها شامل سه گونه خفاش، ده گونهٔ گوشت‌خوار (از جمله کفتار، پلنگ، گربه جنگلی و خدنگ بزرگ) و پنج گونه جفت‌سم می‌شوند. به‌تازگی همچنین موش سیاه به جنگل‌های حرا هجوم آورده و حیات بسیاری از پرندگان تخم‌گذار در آن ناحیه را تهدید کرده است.[۱۰۴]

معضل کوخه نشینی و شکار پرندگان شکاری

هر ساله در استان بوشهر افرادی به دلیل کوخه نشینی و شکار غیرقانونی پرندگان شکاری اعم از شاهین، بحری و بالابان مورد تعقیب و پیگرد قانونی قرار می‌گیرند. این پرندگان توسط شکارچیکان شکار شده و با هزینه کم به قاچاقچیان فروخته می‌شود و قاچاقچیان نیز این پرندگان را در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس با قیمت هنگفت به فروش می‌رسانند. فرهنگ بازداری در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس همچون عربستان، قطر و امارات بازار مناسبی را برای این شکارچیان و قاچاقچیان فراهم کرده است.[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷]

آلودگی و مشکلات زیست‌محیطی

در حال حاضر سه نوع آلودگی جزو مشکلات اصلی و عمده زیست‌محیطی و انسانی این استان شده است. آلودگی اول مربوط به ریزگردها و گرد و غباری است که منشأ آن استان خوزستان، عربستان و عراق می‌باشد.[۱۰۸][۱۰۹]

نوع دوم آلودگی در استان بوشهر مربوط به صنایع نفت و گاز می‌باشد که در جزیره خارگ و شهرستان‌های کنگان و عسلویه مستقرند. طبق تحقیقات پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، خطر شیوع انواع سرطان در این منطقه ۱٪ و سرطان حنجره ۲۳٪ است.[۱۱۰] طبق گفته فرهاد قلی‌نژاد، مدیر کل محیط زیست استان بوشهر، مهم‌ترین محور کاهش آلودگی‌های این شهرستان مشعل‌ها، انبارهای گوگرد و ضایعات و پسماندها است. علی محمد صنعتی، عضو هیئت علمی گروه پژوهش محیط زیست دانشگاه خلیج فارس بوشهر و رئیس پژوهشکده خلیج فارس، در تحقیقات انجام شده خود از وجود فلزات سنگین و میکروپلاستیک‌ها در این منطقه نیز پرده برداشته است. در این بین، مصطفی مؤذنی، رئیس حفاظت محیط زیست شهرستان عسلویه معتقد است که عامل اصلی آلودگی‌های این منطقه پالایشگاه‌ها هستند نه پتروشیمی‌ها.[۱۱۰] در تحقیقات دیگری که اثرات توسعه صنایع گاز و پتروشیمی در منطقه عسلویه بر سلامت انسان و اکوسیستم را بررسی کرده است، معلوم شده که این صنایع بر روی کیفیت هوا، آب دریا، رسوبات و درختان منطقه اثرات منفی و قابل توجه‌ای برجای گذاشته است.[۱۱۱] طبق آمارهای بین‌المللی و ایران در ۲۰۲۱ میلادی، ایران معادل ۱۲٪ کل دنیا مشعل سوزی (فلرینگ) داشته است و از این حیث در جایگاه دوم دنیا قرار دارد. این میزان مشعل سوزی از مصرف گاز یک سال جمعیت شهر تهران نیز بیشتر بوده است.[۱۱۲]

نوع سوم مشکلات زیست‌محیطی و آلودگی‌ها مربوط به خلیج فارس است. مریم قائمی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم جوی و اقیانوس‌شناسی کشور و نایب‌رئیس کمیته اقیانوس‌شناسی اقیانوس هند، در مصاحبه با ایسنا گفته است که علاوه بر آلودگی‌های مربوط به تأسیسات نفتی و گازی در مناطق ساحلی استان بوشهر، مشکلات دیگری همچون کاهش اکسیژن، اسیدی شدن و بالا آمدن آب دریا از دیگر بحران‌هایی است که در این قسمت از خلیج فارس به وجود آمده است. همچنین به گفته وی، چون دریای خلیج فارس یک محیط نیمه‌بسته است و تبخیر و شوری آن بالا است، حدود سه تا پنج سال طول می‌کشد تا آب خلیج فارس از طریق تنگه هرمز با اقیانوس هند تبادل و تجدید شود؛ پس بروز آلودگی در این منطقه ماندگاری زیادتری نسبت به دیگر دریاها دارد.[۱۱۳]

مردم‌شناسی

جمعیت

در سال ۱۳۹۵ طبق اعلام مرکز آمار، جمعیت این استان ۱٬۱۶۳٬۴۰۰ نفر اعلام شد.[۱] نرخ رشد جمعیت در سال ۱۳۸۵ حدود ۱٫۰۵ درصد و طی سال‌های ۱۳۷۵–۱۳۸۵ حدود ۱٫۷۵ درصد محاسبه شد در حالی که این نرخ برای کل کشور ۱٫۶۱ درصد بوده است. از دلایل بالا بودن نرخ رشد جمعیت استان بوشهر می‌توان به مهاجرپذیری اشاره کرد.[۱۱۴] طبق آمار سال ۱۳۸۵ بیشترین جمعیت در شهرستان‌های استان بوشهر به ترتیب (بیشترین به کمترین) در دشتستان، بوشهر، کنگان، گناوه، دشتی، تنگستان، دیر، جم و دیلم قرار دارد (در این تاریخ شهرستان عسلویه هنوز از شهرستان کنگان منفک نشده بوده است). در همین سال آمار نشان می‌داد که حدود ۶۵٫۱۶ درصد شهرنشین بوده‌اند. در بین شهرستان‌های استان، بالاترین میزان شهرنشینی در شهرستان بوشهر با ۸۶٫۶۷ درصد و پایین‌ترین میزان در شهرستان کنگان با ۲۴٫۴۷ درصد است.[۱۱۵] همچنین متوسط بعد خانوار در کل کشور ۴٫۰۳ و در استان ۴٫۶۶ است که شهرستان کنگان با ۶٫۲۵ و شهرستان بوشهر با ۴٫۲۳ به ترتیب بیشترین و کمترین متوسط بعد خانوار را در بین شهرستان‌های استان دارند.[۱۱۶] آمار نسبت جنسی در همین سال نشان می‌دهد که نسبت جنسی در کل کشور ۱۰۴ و در استان بوشهر ۱۱۲ و در استان به ازای هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۱۲ نفر مرد وجود دارد. کمترین مقدار این نسبت در دشتی و دشتستان با مقدار ۱۰۰ و بیشترین مربوط به شهرستان کنگان با مقدار ۱۹۳ بوده است.[۱۱۷]

هرم جمعیتی استان بوشهر در سال ۱۳۹۵[۱]
مردانسنزنان
۲۳٬۱۹۷ بیشتر از ۶۵ ۲۵٬۸۱۴
۱۵٬۲۲۲ ۶۰–۶۴ ۱۵٬۳۵۳
۱۹٬۷۷۷ ۵۵–۵۹ ۱۷٬۷۸۸
۲۲٬۴۱۰ ۵۰–۵۴ ۲۰٬۷۳۹
۳۲٬۷۴۸ ۴۵–۴۹ ۲۷٬۶۶۱
۴۲٬۴۳۵ ۴۰–۴۴ ۳۴٬۳۱۸
۶۰٬۸۸۴ ۳۵–۳۹ ۴۷٬۷۳۶
۷۹٬۴۵۴ ۳۰–۳۴ ۶۲٬۸۷۹
۷۵٬۹۹۸ ۲۵–۲۹ ۶۱٬۶۶۸
۵۳٬۳۱۸ ۲۰–۲۴ ۴۴٬۳۶۵
۳۹٬۴۵۹ ۱۵–۱۹ ۳۴٬۸۶۲
۴۲٬۹۱۰ ۱۰–۱۴ ۴۱٬۴۳۷
۵۲٬۹۵۸ ۵–۹ ۵۰٬۷۷۰
۵۹٬۹۵۲ ۰–۴ ۵۷٬۲۸۸

منطقهٔ بوشهر به لحاظ موقعیت سوق‌الجیشی و وجود شرکت‌های بزرگ نفتی و اجرای طرح‌های صنعتی بزرگ مانند نیروگاه اتمی بوشهر و کشتی‌سازی، نیروی انسانی فعال استان‌های مجاور و مناطق دیگر را به خود جذب کرده است. در داخل منطقه نیز جابه‌جایی جمعیت افزایش یافته است، زیرا به علت کمبود امکانات کشاورزی به‌ویژه کمبود آب و زمین‌های مورد نیاز و نبودن امکانات رفاهی و نیز پایین بودن سطح درآمد کشاورزان، مهاجرت روستاییان به شهرهای استان شدت گرفته است. به علت نزدیک بودن این استان به شیخ‌نشین‌های خلیج فارس، عده‌ای از اهالی منطقه، برای کار و امرار معاش به کشورهای واقع در کرانه خلیج فارس و دریای مکران مهاجرت کرده‌اند.[۱۱۵]

زبان و گویش‌ها

زبان مردم بوشهر در بیشتر مناطق فارسی است (یعنی دشتی، دیر، کنگان و جم).[۱۱۸] مناطق شمال این استان (گناوه، دشتستان[۱۱۹] و دیلم) به زبان لری تکلم می‌کنند.[۱۲۰][۱۲۱] برخی از اهالی جزیرهٔ شیف و بندرهای کنگان و عسلویه نیز به زبان عربی خلیجی صحبت می‌کنند. به علاوه، زبان مردم بوشهر تحت تأثیر لهجه‌های بلوچی و شبانکاره‌ای قدیم به زبان سغدی، ایجی بوده که از گویش‌های فرعی عصر اتابکان فارس است و هر کدام با لهجه‌های گیلکی، کردی، خراسانی و دیگر لهجه‌های ایرانی هم‌ریشه است و ارتباط دارد. مردم سواحل خلیج فارس و جزایر آن به گویشی صحبت می‌کنند که رگه‌هایی از گویش‌ها و زبان‌های شبانکاره‌ای، زبان بلوچی، ترکمنی، کردی و برخی واژه‌های انگلیسی، هلندی، پرتغالی، هندی و عربی و ترکی را دارا است ولی استخوان‌بندی و ریشهٔ آن فارسی است.[۱۲۲] لهجه‌های فارسی به گویش بردستانی، دشتی، تنگستانی، کازرونی در این استان رواج دارد و این لهجه‌ها کاملاً با لهجه‌های شمال و شمال غربی استان فارس مانند لری، فارسی و سیوندی ارتباط دارد.[۱۲۳]

نژاد و اقوام

طی یک بررسی میدانی به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ معلوم شده است که حدود به ۹۲ درصد از مردم استان بوشهر، فارس هستند و ۸ درصد مابقی را افرادی از اقوام عرب، لر و ترک تشکیل می‌دهند.

اقوام استان بوشهر[۱۲۴]
قومیت درصد
فارسی‌زبان
 
 ۹۲٫۸٪
عرب
 
 ۳٫۲٪
لر
 
 ۲٫۵٪
ترک
 
 ۰٫۵٪
سایر
 
 ۱٪

دین (مذهب)

بیشتر از ۹۹٪ از مردم این استان مسلمان شیعه هستند. همچنین، در بعضی از مناطق استان بوشهر مانند شهرستان کنگان، شهرستان عسلویه، جزیرهٔ شیف، شهرستان گناوه، جزیره شمالی بندر ریگ و شهر بوشهر اقلیتی از اهل سنت زندگی می‌کنند.[۱۲۵]

فرهنگ

آیین‌ها

نمونه‌ای از پوشش قدیمی و محلی بانوان قوم فارس در مناطق جلگه ای استان

یکی از آیین‌های محلی رایج در استان بوشهر که ثبت ملی شده و در جنوب رواج دارد، سینه‌زنی بوشهری است که در ماه محرم برگزار می‌شود. در این نحوه سینه‌زنی، یک نفر به عنوان «پیشخوان» (به محلی «پیشخون») در میان حلقه‌هایی از مردم که به آنها «بر» می‌گویند، قرار می‌گیرد. در ابتدا، افراد در برها با دست چپ کمر فرد کناری را گرفته و با هر ضرب سینه، پای خود را حرکت داده و می‌چرخند. گاهی اوقات سینه زنان نیز در قسمت‌هایی به پیشخوان پاسخ می‌دهند و با افزایش چند برابری سینه زنی، پیشخوان اعلام «واحد» می‌کند که سینه زنان با پاسخ «الله واحد» ادامه سینه‌زنی را روی پای راست ادامه می‌دهند.[۱۲۶] سنج و دمام‌زنی از دیگر آیین‌هایی است که در ماه محرم در کنار تعزیه و سینه‌زنی برگزار می‌شود.[۱۲۷] یزله‌خوانی بوشهری نیز به عنوان آیینی دیگر پس از مراسم سینه‌زنی اجرا می‌شود. در این مراسم عزاداران کمر فرد جلویی را می‌گیرند تا قطاری انسانی تشکیل شود و با آهنگ یزله رو به جلو حرکت می‌کنند. پس از طی مسافتی، ایستاده و دایره وار و خمیده به سمت مرکز با ریتم یزله سینه‌زنی می‌کنند.[۱۲۸]

از سرودخوانی‌های مشهور در استان بوشهر می‌توان به شروه‌خوانی اشاره کرد که در مایه دشتی، شوشتری، ترک و نوا خوانده می‌شود. این نوع سرودخوانی بیشتر در قالب دوبیتی‌های عاشقانه است که در مورد وصل و فراق و وصف معشوق سروده می‌شود.[۱۲۹] از دیگر سرودخوانی‌های استان می‌توان به چاووشی‌خوانی اشاره کرد که برای بدرقه یا استقبال زائران مکان‌های مقدس خوانده می‌شود. این آواز شباهت زیادی به نغمه‌ها در دستگاه چهارگاه از موسیقی ردیف ایرانی دارد.[۱۳۰] دو آوازخوانی شاد دیگری که در استان شهرت دارد و در هم‌نشینی‌های شبانه یا مراسم‌های بزم و شادی اجرا می‌شود خیام‌خوانی و بیت‌خوانی است.[۱۳۱][۱۳۲] علت نام گذاری خیام‌خوانی، خواندن رباعی‌های حکیم عمر خیام نیشابوری در این نوع موسیقی است. البته گاهی اوقات شعرهای شاعران بنام دیگر یا شعرها و ترانه‌های محلی نیز در این نوع موسیقی خوانده می‌شود اما این شعرها توسط خواننده بر وزن رباعی‌های خیام خوانده می‌شود. به خیام‌خوانی «شکی» یا «شکی خوانی» نیز می‌گویند.[۱۳۱] نِیمه‌خوانی بوشهری نمونه دیگر آوازخوانی در بوشهر است.[۱۳۳]

دُم دُم سحری نیز از یکی از سنت‌های قدیمی مردم بوشهر برای بیدار کردن روزه‌داران هنگام سحر است. افرادی که دُم دُم سحری را اجرا می‌کنند، معمولاً سه تا چهار نفر هستند و درحالی که یکی چراغ فانوسی به دست دارد و دیگری دَمامی را به دوش می‌کشد، همراه با صدای دمام به‌صورت گروهی اشعاری می‌خوانند.[۱۳۴]

موسیقی

موسیقی بوشهر به سه دسته بزم و شادی، عزا و سوگواری و موسیقی حماسی دسته‌بندی می‌شود.[۱۳۵] ساز و آلات موسیقی که توسط بوشهری‌ها استفاده می‌شود عبارتند از:[۱۳۵]نی‌انبان، سنج، دمام (این ساز متعلق به بوشهر است) و ضرب و تیمپو.

لباس

استان بوشهر دارای لباس سنتی خاصی نیست و لباس‌های متنوع زیادی در آن دیده می‌شود[۱۳۶] اما پوشش مردم استان در نواحی کوهستانی نسبت به نواحی جلگه ای کمی متفاوت است. این تفاوت‌ها در مدل، شکل لباس، رنگ و جنس پارچه‌ها دیده می‌شود. در گذشته و در مناطق فارسی‌زبان استان، بانوان از پیراهن بلند دورچین با چادر رنگی، مقنعهٔ نازک مشکی و شلوار بلند پارچه‌ای استفاده می‌کرده‌اند[۱۳۷] اما در مناطق کوهستانی که بیشتر عشایر ساکن بوده‌اند لباس بانوان شامل کلاهک، آرخالق، تنبان و پاپوش می‌شود.[۱۳۸] در مناطقی که اقوام عرب ساکن هستند، پوشش مردم شبیه به اهالی استان هرمزگان و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس است.[۱۳۷] از لباس‌های سنتی و مشهور استان بوشهر می‌توان به «لنگوته» که بیشتر دریانوردان می‌پوشند،[۱۳۹] «ناس» که شامل کت و شلوار و کفش و جوراب کاملاً سفید یا کرم بوده و بیشتر تجار می‌پوشیده‌اند و «قبا» که بیشتر توسط افراد متشخص استفاده می‌شده، اشاره کرد.[۱۳۶]

غذاها

یک نمونه رنگینک که در آب‌پخش تهیه شده است

غذاهای سنتی و محلی استان بوشهر را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد. غذاهای اصلی، دسرها و نانها. در بین غذاهای اصلی، که به‌عنوان یک وعده غذایی سرو می‌شود، «میگوپلو»، که غذایی با اصالت بوشهری است، به‌عنوان مشهورترین غذا شناخته می‌شود. عنصر اصلی این غذا خود میگو است که به دلیل داشتن امگا۳ و پروتئین بالا از ارزش غذایی بالایی برخوردار است. میگوپلو بوشهری با دیگر نقاط کشور مانند استان خوزستان تفاوت‌هایی دارد. به عنوان مثال میگوپلو طبخ شده در خوزستان هم ماش دارد و هم به جای گرد لیمو، یک قاشق سرکه به سس آن اضافه می‌کنند.[۱۴۰] از دیگر غذاهای مشهور استان می‌توان به قلیه میگو،[۱۴۱] قلیه ماهی، گمنه،[۱۴۲] دمی لخلاخ،[۱۴۳] یتیمک بوشهری،[۱۴۴] کبه،[۱۴۵] قیمه بوشهری،[۱۴۶] دوقوس ماهی،[۱۴۷] شکرپلو،[۱۴۶] دال عدس بوشهری،[۱۴۸] ته انداز بوشهری، ماهی شکم پر، میگو سوخاری، مجبوس، ماهی شور اشاره کرد.

در بین دسرها، «رنگینک» مشهورترین دسر و میان‌وعده شناخته می‌شود که البته در دیگر نقاط کشور نیز تهیه و سرو می‌شود. جزء اصلی این دسر، خرما و گردو است و به همین دلیل به عنوان یک دسر و میان‌وعده مغذی و پرانرژی شناخته می‌شود.[۱۴۹] دیگر دسرها و حلوهای مشهور در استان عبارتند از حلوا خرمایی بوشهری، حلوای انگشت‌پیچ، لگیمات، حلوای مسقطی، حلوای سردبندو، نشا، حلواپسکی، حلوا سنگک.[۱۵۰]

در میان نان‌ها، «مُشتَک» مشهورترین و محبوب‌ترین شناخته می‌شود که فلسفه ای مانند فلسفه ایجاد پیتزا دارد و مانند پیتزا با نوع‌های مختلف کراتی (تره)، جیکایی، سرموکی، ساده و زرشکی تولید می‌شود. به جز نمونه ساده که مانند یک نان ساده پخته می‌شود و کره و شکر روی آن ریخته شده و سرو می‌شود، در دیگر نمونه‌ها مواد خوراکی پخته یا تفت داده شده بین دو لایه خمیر قرار گرفته و بعد پخته می‌شود.[۱۵۱] دیگر نان‌های پخته شده در استان بوشهر که شهرت دارند عبارتند از گرده، کماچ، بل بل، نان شیرین و نان زرد، نان تیری.[۱۵۰]

سوغات و صنایع دستی

سوغاتی‌ها و صنایع دستی استان بوشهر عبارتند از:

لازم است ذکر شود که شهر آب‌پخش به عنوان شهر ملی حصیربافی ایران معرفی شده است.[۱۵۷]

فرهنگ عمومی و امنیت

طبق آمار سال ۱۴۰۰ که از طرف سازمان پزشکی قانونی منتشر شده است، استان بوشهر جزو سه استان برتر از لحاظ کمی نزاع و درگیری‌های خیابانی و خانوادگی است.[۱۵۸][۱۵۹] همچنین در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که استان بوشهر بر اساس ۸ شاخص وزارت کشور (به ویژه در حوزه سرقت، شرارت و نزاع دسته‌جمعی)، به‌عنوان استان برتر امنیت معرفی شده است.[۱۶۰]

مشاهیر

بنیاد ایرانشناسی بوشهر تاکنون ۱۲۰ نفر از مفاخر و مشاهیر را در استان بوشهر شناسایی کرده است که حوزه‌های مختلفی را در بر می‌گیرد.[۱۶۱] در حوزه علمی، احمد دالکی به‌عنوان پدر علم نجوم آماتوری ایران و یکی از مفاخر علمی استان شناخته می‌شود.[۱۶۲] در حوزه فرهنگی و اجتماعی و نظامی می‌توان نادر مهدوی را به‌عنوان یکی از مفاخر این حوزه در استان بوشهر معرفی کرد.[۴۱] صادق چوبک نیز به‌عنوان یکی از مشاهیر ادبی استان شناخته می‌شود.[۱۶۳] از دیگر مشاهیر استان بوشهر می‌توان به فایز دشتی، نادم، منوچهر آتشی، ایرج شمسی زاده، جهانبخش کردی زاده، همایون خرم، غلامرضا نیکخواه، رئیسعلی دلواری، میرمهنا بندرریگی، ناخدا عباس دریانورد، علیرضا تنگسیری، مهدی طارمی و سید عبدالله بلادی بوشهری اشاره کرد.

اقتصاد

[۱۶۴]ساختار اقتصادی GDPR استان بوشهر در سال ۱۴۰۰ (به درصد)

با وجود اینکه در این استان حدود ۱۹٪ کل ذخایر گازی جهان فقط در میدان گازی پارس جنوبی،[۱۶۵] و ۸٫۶۸٪ نفت و ۷۳٫۱۸٪ گاز کشور را تولید می‌کند[۱۶۶] و ۹۰٪ صادرات نفت کشور از این استان صورت می‌گیرد[۱۶۷] اما اقتصاد آن در وهله اول متکی به کشاورزی، دامداری و شیلات و سپس تجارت و بازرگانی است.[۱۶۸] بر اساس اطلاعات منتشر شده مرکز آمار در سال ۱۳۹۹، استان بوشهر بعد از به ترتیب استان‌های تهران و خوزستان سومین اقتصاد بزرگ کشور است. این رتبه‌بندی بر مبنای میزان تولید ناخالص داخلی است. در سال ۱۳۹۸ تولید ناخالص داخلی این استان حدود ۲۰۲ هزار میلیارد تومان اعلام شد که بزرگ‌ترین بخش اقتصادی آن مربوط به «تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا» بوده است. بیش از نیمی از این بخش احتمالاً به دلیل وجود نیروگاه‌های گازی و اتمی در این استان است. قسمت‌های دیگر بخش اقتصادی در استان بوشهر که سهم بسزایی در آن دارند به «صنعت»، «استخراج معادن»، «پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفت، گاز و پتروشیمی» مربوط می‌شود. استان‌های بوشهر و خوزستان در حوزه استخراج نفت خام و گاز طبیعی، استخراج معادن، صنعت، تأمین آب، برق و ساختمان بیشترین سهم را در کشور به خود اختصاص داده‌اند.[۱۶۹]

براساس آمارهای ارائه شده از طرف مرکز آمار در سال ۹۷، سه استان تهران، استان اصفهان و بوشهر به ترتیب بیشترین رشد اقتصادی بدون نفت را داشته‌اند. طبق آمار همین سال استان بوشهر رتبه چهارم فعالیت‌های استخراج معدنی را به خود اختصاص داده است و در زمینه فعالیت‌های صنعت، تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا، آبرسانی، مدیریت پسماند، فاضلاب و فعالیت‌های تصفیه ساختمان نیز با سهم ۱۸٫۱۳ درصد بعد از استان تهران، جایگاه دوم را به خود اختصاص داده است. از طرفی بیشترین نرخ رشد متوسط این رشته فعالیت از سال ۹۰ تا ۹۷ نیز با ۹٫۱۷ درصد متعلق به استان بوشهر می‌باشد.[۱۷۰]

از دیگر آمارهای اقتصادی که بر بهبود شرایط استان‌ها مؤثر است، توزیع درآمد حاصل از دریافت مالیات بر استان‌ها است. طبق آمار سال ۱۳۹۸، استان تهران با دریافت ۵۳٪ درآمد حال از مالیات کل کشور در رتبه اول دریافت درآمد مالیاتی در کشور قرار دارد و استان بوشهر با دریافت ۲٫۸٪ این درآمد در رتبه هفتم قرار گرفته است. این درحالیست که طبق آمار سال ۱۳۹۵ فقط ۱۶٫۶٪ درصد از جمعیت کشور در استان تهران قرار دارد[۱۷۱] اما تقریباً نصف درآمدها به استان تهران پرداخت می‌شود. در این مورد دو فرضیه وجود دارد که علت این توزیع نامتوازن درآمد مالیات‌ها را نشان می‌دهد. یکی تمرکز زیاد فعالیت‌های صنعتی و خدماتی در تهران و دوم دولتی بودن یا حضور دفاتر مرکزی شرکت‌های بزرگ در تهران است.[۱۷۲]

فعالیت کارگاه‌های صنعتی بر اقتصاد استان تأثیر داشته است. طبق آمار ۱۳۹۸ برای کارگاه‌های بالای ۱۰ نفر، استان‌های تهران، اصفهان، خراسان رضوی، آذربایجان شرقی و البرز به ترتیب با سهم ۲۲٫۴، ۱۲٫۱، ۶٫۸، ۵٫۷ درصدی رتبه‌های اول تا پنجم را به خود اختصاص داده‌اند و استان بوشهر با ۰٫۵۹٪ رتبه ۲۷ این جدول قرار دارد. از طرفی، طبق آمار سال ۱۳۹۸، مردم استان بوشهر رتبه چهارم در سپرده گذاری بانکی را به خود اختصاص داده‌اند.[۱۷۳] این آمارها نشان می‌دهد که مردم استان بوشهر نه‌تنها تمایلی به سرمایه‌گذاری و فعالیت صنعتی نداشته‌اند بلکه بیشتر پول و دارایی خود را سپرده‌گذاری می‌کنند.[۱۷۴]

با توجه به تمرکز اصلی سیاست فعلی کشور بر اقتصاد دانش‌بنیان، اخیراً تحقیقی جهت بررسی توسعه‌یافتگی استان‌های کشور در اقتصاد دانش‌بنیان منتشر شده است که استان بوشهر با امتیاز ۰٫۰۲۳۱ در جایگاه نهم این رتبه‌بندی قرار گرفته است. در این تحقیق استان تهران با امتیاز بسیار بالای ۰٫۹۸۲۳ در صدر جدول قرار گرفته است به‌طوری‌که استان اصفهان به‌عنوان دومین استان امتیاز ۰٫۱ را کسب کرده است و این نشان از فاصله بسیار بالای استان تهران با دیگر استان‌ها دارد.[۱۷۵]

درآمد سرانه شاخصی است که نشان می‌دهد به ازای هر یک نفر چه میزان کالا و خدمات تولید یا چه میزان درآمد حاصل شده است. استان بوشهر با درآمد سرانه ۱۶۲ میلیون تومان و استان خوزستان با ۱۰۰ میلیون تومان به ترتیب جایگاه‌های اول و دوم را به خود اختصاص می‌دهند.[۱۷۶]

در سال ۱۳۹۹ ضریب جینی خانوارهای شهری استان بوشهر ۰٫۳ اعلام شد. در همین آمار ضریب جینی کل کشور ۰٫۳۸۳۵، بالاترین ضریب جینی ۰٫۴۵۷ (استان سیستان و بلوچستان) و کمترین ضریب جینی ۰٫۲۵۷۹ (استان اردبیل) اعلام شد. همچنین در همین سال ضریب جینی خانوارهای روستایی استان بوشهر ۰٫۲۹۷۳، کل کشور ۰٫۳۵۹، بالاترین ضریب جینی ۰٫۳۶۲۱ (استان چهارمحال و بختیاری) و کمترین ضریب جینی ۰٫۲۴۰۵ (استان خوزستان) اعلام شد. این آمارها نشان از متوسط بودن اوضاع نابرابری درآمد در استان بوشهر نسبت به کل کشور را می‌دهد.[۱۷۷] در کنار ضریب جینی، سه شاخص نرخ بیکاری، تورم و فلاکت نیز مبین وضعیت اقتصادی مردم یک استان است. در آمار سال ۱۴۰۰، نرخ بیکاری، تورم و فلاکت استان بوشهر به ترتیب ۴۱٫۷، ۸٫۹ و ۵۰٫۶ اعلام شد که ۶ رتبه بالاتر از متوسط کشوری و تقریباً در میانه جدول قرار گرفت. در این آمار استان تهران در پایین جدول قرار گرفت که نشان از وضعیت بسیار خوب این استان در سال ۱۴۰۰ دارد و بالاتر از همه نیز آذربایجان غربی قرار گرفت که وضعیت بد این استان در سال ۱۴۰۰ را نشان می‌دهد.[۱۷۸]

از لحاظ شاخص NEET (مخفف "نه درس می‌خواند، نه شاغل است و نه مهارتی می‌آموزد")، طبق آمار سال ۱۳۹۵ مرکز آمار، استان بوشهر در کنار خراسان‌شمالی، چهارمحال‌وبختیاری، زنجان و خراسان‌رضوی از استان‌هایی هستند که دارای نرخ بالای NEET هستند. در این آمار میانگین کشوری NEET حدود ۲۹٪ بوده و استانهای سیستان‌وبلوچستان حدود ۴۸٫۲ درصد، در گلستان ۴۴درصد، در هرمزگان ۴۳٫۸ درصد، در کرمانشاه ۴۲٫۸ درصد، در لرستان ۴۲٫۱ درصد، در آذربایجان‌غربی ۴۱٫۷ درصد، در خوزستان ۴۱٫۲ درصد، در کردستان ۴۱ درصد، در همدان ۴۰٫۱ درصد و در اردبیل ۳۹٫۶ درصد در بالای جدول قرار دارند. همچنین استان‌های سمنان با نرخ ۲۲٫۶ درصدی، یزد با نرخ ۲۵٫۱ درصدی، اصفهان با نرخ ۲۵ درصدی و تهران با نرخ ۲۸٫۱ درصدی کمترین نرخ NEETها را داشته‌اند.[۱۷۹] در سال ۱۳۹۷ هزارجریبی و سبحانی در تحقیقی به بررسی وضعیت NEETها در ایران و علل آن پرداخته‌اند.[۱۸۰] همچنین در مقاله دیگری به قلم نویسندگان روزنامه دنیای اقتصاد، موضوع NEETها در ایران مورد بررسی قرار گرفته است.[۱۸۱]

از لحاظ آمار حاشیه نشینی در ایران، طبق آمار سال ۱۴۰۰، استان بوشهر قبل از استانهای سمنان، چهارمحال‌وبختیاری، خراسان‌جنوبی و ایلام در انتهای جدول قرار دارد که نشان از وضعیت تقریباً مناسب استان دارد.[۱۸۲]همچنین استان بوشهر در کنار استانهای اصفهان، تهران، خراسان رضوی، خوزستان، سمنان، فارس، کردستان، مازندران، هرمزگان و یزد دارای بیشترین کودک کار است (جزو ۱۳ استان با بیشترین کودک کار).[۱۸۳] طبق آمارها %۸۰ این کودکان ایرانی نیستند و %۶۰ درصد نیز از اتباع غیرمجاز هستند.[۱۸۴]

از منظر امنیت سرمایه‌گذاری، بر طبق گزارش منتشره از طرف مرکز پژوهش‌های مجلس در بهار ۱۴۰۲، استان بوشهر در وسط جدول جدول رتبه‌بندی استان‌ها قرار گرفته است و بعنوان یک استان با وضعیت متوسط معرفی شده است.[۱۸۵] در برخی سالها مانند ۱۳۹۹ جزو استان‌های برتر در حوزه امنیت سرمایه‌گذاری بوده است.[۱۸۶]

کشاورزی

نخلداری و تولید خرما در آب‌پخش

طبق آمار سال ۱۴۰۰، در استان بوشهر ۳۲۰ هزار هکتار زمین کشاورزی قابل کشت وجود دارد(۱۱٫۵٪ مساحت استان بوشهر) که ۸۰ هزار هکتار آبی و مابقی دیم و آیش هستند. همچنین ۱٫۲ درصد تولیدات کشاورزی کشور در استان بوشهر تولید می‌شود. در واقع از ۱۲۰ تا ۱۳۰ میلیون تن محصولات کشاورزی کشور ۱٫۴ میلیون تن مربوط به استان بوشهر است. طبق گفته خسرو عمرانی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر، تغییر اقلیم و خشکسالی کشاورزان استان بوشهر را تهدید می‌کند و برای برون رفت از این وضعیت راهی جز ارتقای بهره‌وری و کارایی مصرف آب در واحد سطح، کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی، جلوگیری از کشت محصولات آب بر، تبدیل کشت محصولات در فضای باز به کشت متراکم و گلخانه ای، استفاده کامل از کشت نشایی، استفاده از ارقام پرمحصول وجود ندارد.[۱۸۷] در سال ۱۳۹۸ اعلام شد که ۴۰٪ چاه‌های آب (از ۱۳ هزار و ۶۰۰ حلقه چاه کشاورزی در استان بوشهر، هشت و ۱۲۲ حلقه چاه مجاز و پنج هزار و ۴۷۸ حلقه چاه غیرمجاز) در استان بوشهر غرمجاز هستند.[۱۸۸] طبق آمار منتشر شده در خبرگزاری فرهیختگان در سال ۱۴۰۱، استان بوشهر با وجود جمعیت و وسعت کم اما نهمین استان با بیشترین میزان چاه غیرمجاز در کشور می‌باشد.[۱۸۹] در سال ۱۴۰۰، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه ای استان بوشهر اعلام کرد که برای حفظ و حراست آب در استان می‌بایست مصرف بهینه آب در کاربری‌های مختلف، افزایش بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب در بخش کشاورزی و انتقال بار اشتغال از کشاورزی به صنعت در دستور کار قرار گیرد.[۱۹۰]

خرما و گوجه فرنگی خارج از فصل دو محصول کشاورزی مهم در استان بوشهر است. این استان همچنین به صورت پراکنده باغ‌های کوچک مرکبات دارد. شهرستان دشتستان و شهرستان تنگستان از لحاظ تولید سالانه خرما و مرکبات مقام اول و دوم را در استان کسب کرده‌اند. میزان تولید خرما در سال ۱۴۰۰ حدود ۱۷۴ هزار تن[۱۹۱] و در سال ۱۳۹۱ میزان تولید مرکبات حدود ۴۵ هزار تن[۱۹۲] اعلام شد. در سال ۱۴۰۲ کشت موز، آناناس و پاپایا نیز انجام شده که طبق برنامه‌ریزی‌ها جزو محصولات تولیدی گلخانه ای این استان قرار خواهد گرفت و سطح زیر کشت آن به دلیل بازارپسندی و مقرون به صرفه بودن افزایش خواهد یافت.[۱۹۳] مهم‌ترین محصولات زراعی آن را گندم و جو آبی و دیم، تنباکو، پیاز، کنجد، سبزی، صیفی و نباتات علوفه‌ای تشکیل می‌دهد.[۱۹۴] صید ماهی و میگو یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های اقتصادی مردم این استان را تشکیل می‌دهد.[۱۹۵] استان بوشهر بیشترین مرز آبی با خلیج فارس دارد[۱۹۶] و حدود ۱۵ هزار صیاد با استفاده از بیش از دو هزار شناور فعالیت دارند و در فصول مختلف سال به صید می‌پردازند که سالانه بیش از ۶۰ هزار تن انواع آبزیان در استان صید می‌شود.[۱۹۷] استان بوشهر طبق آمار سال ۱۴۰۲ با سطح زیر کشت هفت هزار و ۲۵۹ هکتار برای میگو،[۱۹۸] بزرگ‌ترین تولیدکننده میگوی پرورشی در کشور است و محصولات شیلاتی تولید شده آن به کشورهای مختلفی صادر می‌شود.[۱۹۹] طبق آمار سال ۱۴۰۲، بیش از ۹۰ درصد میگوی تولیدی استان بوشهر صادر می‌شود.[۲۰۰] در سال ۱۴۰۰ اعلام شد که شیلات برنامه‌هایی را برای پرورش میگو دور از ساحل در استان بوشهر دارد. در این طرح در اراضی دور از ساحل، آب شور از طریق پمپاژ از دریا به اراضی که شرایط کشاورزی ندارند برای ایجاد مجتمع‌های پرورش میگو منتقل می‌شود.[۲۰۱] همچنین هر ساله نزدیک به دو هزار تن میگو از دریا توسط صیادان بوشهری صید می‌شود.[۲۰۲] در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که حدود ۱۱ هزار تن ماهی در قفس در این استان تولید شده است.[۲۰۳] پرورش بز و گوسفند و گاو و شتر و طیور در استان رونق نسبی دارد.[۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶][۲۰۷][۲۰۸] در سال ۱۴۰۱ اعلام شد که ۳۹۰ واحد دامداری صنعتی و ۱۰ هزار دامداری سنتی و ۲۱۸ واحد مرغداری با ظرفیت هفت میلیون قطعه در هر دوره، در استان بوشهر فعالیت دارند که پرورش دهنده ۹۶۰ هزار دام سبک شامل بز و گوسفند و ۴۳ هزار رأس دام سنگین شامل گاو و گوساله در استان هستند. واحدهای دامی استان توانایی تولید هشت هزار تن گوشت قرمز، ۴۰ هزار تن گوشت سفید و ۴۰ هزار تن شیر و یک هزار و ۵۰ تن عسل را دارند.[۲۰۹] در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که طبق پیش‌بینی حدود دو هزار تن عسل کنار در استان بوشهر تولید شود.[۲۱۰]

طبق آمار سال ۱۳۹۸ استان بوشهر با دارا بودن ۳٬۶۷۵ نفر شتر ثبتی در ۱۱۲ گله یکی از مراکز مهم پرورش شتر می‌باشد که در آن به‌صورت سنتی نگهداری می‌شوند.[۲۱۱] این شترها همگی از نوع یک کوهانه و از نژادهای دشتی (ذبه)، ترکی، عربی و نژادهای آمیخته می‌باشند. بهترین نژاد موجود در استان نژاد دشتی است که پشم زیادی تولید می‌کند و در کشور جزو بهترین نژادها شناخته می‌شود. صنعت عبابافی با وجود پشم این شترها در استان رونق دارد و در کشورهای حاشیه خلیج فارس عباهای بافته شده از پشم این شترها از مقبولیت بالایی برخوردار است. در حال حاضر کارگاه‌های عبابافی محدودی در کردوان شهرستان دشتی مشغول به فعالیتند.[۲۱۲]

صنایع

نفت، گاز و پتروشیمی

نقشه میدان‌های گازی و نفتی استان بوشهر به همراه اطلاعات توپوگرافی و ژرفاسنجی

وجود توامان میدان‌های بزرگ نفتی و گازی در استان بوشهر (خشکی و دریا) باعث شده که این استان در کشور از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد. حدود ۱۹٪ کل ذخایر گازی جهان فقط در میدان گازی پارس جنوبی وجود دارد،[۱۶۵] ۸٫۶۸٪ نفت و ۷۳٫۱۸٪ گاز کشور[۱۶۶] در این استان تولید می‌شود و ۹۰٪ صادرات نفت کشور از این استان صورت می‌گیرد.[۱۶۷] همچنین ۷۰ درصد منابع گاز، ۲۵ درصد منابع نفت کشور در این استان قرار دارد.[۲۱۳] در سال ۱۴۰۰ اعلام شد که با برداشت روزانه ۷۰۰ میلیون متر مکعب گاز از میدان پارس جنوبی، بیش از ۷۵ درصد از گاز تولیدی کشور به این میدان تعلق گرفته است.[۲۱۴] در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که با تولید ۴۵ میلیون لیتر بنزین در رروز از یکی از پالایشگاه‌ها، حدود ۴۰ درصد تولید بنزین کشور از محل محصولات تولیدی میدان پارس جنوبی در حوزه سرزمین استان بوشهر، تأمین می‌شود.[۲۱۵] در حال حاضر میدان‌های گازی شناخته شده استان بوشهر عبارتند از:[۲۱۶]میدان گازی کنگان، میدان گازی نار، میدان گازی پارس جنوبی، میدان گازی پارس شمالی، میدان گازی گلشن، میدان گازی فردوسی، میدان گازی کوه مند، میدان گازی میلاتون (دشتستان)، میدان گازی خیام، میدان گازی فرزاد A، میدان گازی فرزاد B، آرش، میدان گازی تابناک (مشترک بین سه استان بوشهر و فارس و هرمزگان) و میدان گازی دالان (مشترک بین دو استان بوشهر و فارس).

همچنین میدان‌های شناخته شده نفتی استان عبارتند از:[۲۱۷] میدان نفتی بهرگان، میدان نفتی خارگ (شامل میدان‌های فروزان، میدان نفتی نوروز، ابوذر، درود و اسفندیار)، میدان نفتی پارس جنوبی، میدان نفتی فردوس، میدان نفتی نرگسی، میدان نفتی بوشکان، میدان نفتی کوه مند (بزرگ‌ترین میدان نفت سنگین جهان)،[۲۱۸] میدان نفتی عسلویه شرقی، میدان نفتی گلخاری، میدان نفتی بینک، میدان نفتی زاغه، میدان نفتی بهرگانسر، میدان نفتی بینالود، میدان نفتی سروش، میدان نفتی سیاه مکان، میدان نفتی خشت، میدان نفتی پازنان (مشترک بین سه استان خوزستان، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد) و میدان نفتی رگ‌سفید (مشترک بین دو استان خوزستان و بوشهر).

از دیگر سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در این استان می‌توان به تأسیس پتروشیمی‌های متعدد و بزرگ اشاره کرد.[۲۱۹][۲۲۰][۲۲۱][۲۲۲] طبق آمار سال ۱۴۰۲، حدود ۵۰٪ تولیدات پتروشیمی ایران در استان بوشهر تولید می‌شود[۲۱۳] و طبق آمار سال ۱۴۰۲ حدود ۲۲ مجتمع پتروشیمی در استان بوشهر فعال است که تا پایان برنامه هفتم توسعه به ۴۸ واحد خواهد رسید.[۲۱۵] از پتروشیمی‌های حاضر در استان بوشهر می‌توان به مجتمع پتروشیمی پردیس، مجتمع پتروشیمی نوری (برزویه)، مجتمع پتروشیمی پارس، مجتمع آریاساسول، مجتمع پتروشیمی مبین، مجتمع پتروشیمی زاگرس، پتروشیمی مروارید، مجتمع پتروشیمی مهر، مجتمع پتروشیمی جم، مجتمع پتروشیمی مروارید، مجتمع پتروشیمی همت، مجتمع پتروشیمی انتخاب، مجتمع پتروشیمی بوشهر، مجتمع پتروشیمی کاویان، مجتمع پتروشیمی جم اطمینان، مجتمع پتروشیمی

تخت جمشید، مجتمع پتروشیمی مرجان، مجتمع پتروشیمی دماوند، مجتمع پتروشیمی فرسا شیمی، مجتمع پتروشیمی دنا، مجتمع پتروشیمی کیمیای پارس خاورمیانه، مجتمع پتروشیمی صدف، مجتمع پتروشیمی سبلان، مجتمع پتروشیمی هنگام، مجتمع پتروشیمی آریان، مجتمع پتروشیمی آپادانا، مجتمع پتروشیمی دالاهو کیمیا، مجتمع پتروشیمی پادجم و مجتمع پتروشیمی خارگ[۲۲۳] اشاره کرد.[۲۲۴]

از پالایشگاه‌های استان بوشهر نیز می‌توان پالایشگاه گاز فجر جم و پالایشگاه‌های گاز پارس جنوبی(شرکت مجتمع گاز پارس جنوبی) را نام برد.

دریایی

در این استان، شرکت‌های بزرگ و کوچک سازنده سازه‌های دریایی فعالند (طبق آمار ۱۴۰۲ حدود ۲۴ واحد شناورسازی در استان بوشهر وجود دارد[۲۲۵])؛ از جمله مجموعه صنعتی ایران صدرا که در زمینه سکو سازی و کشتی سازی فعالیت می‌کند[۲۲۶] یا مؤسسه صنعتی-دریایی شهید محلاتی سپاه.[۲۲۷][۲۲۸]

شهرک‌های صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی

در استان بوشهر یازده شهرک صنعتی و یک ناحیه صنعتی مصوب و هفت ناحیه صنعتی روستایی انتقالی از سازمان جهاد کشاورزی و سه منطقه ویژه اقتصادی وجود دارد که شهرک‌های صنعتی عبارتند از:[۲۲۹][۲۳۰][۲۳۱] شهرک صنعتی برازجان، شهرک صنعتی اهرم، شهرک صنعتی دلوار، ناحیه صنعتی بنه گز در تنگستان، شهرک صنعتی دیلم در ناحیه صنعتی بویرات (دیلم)، شهرک صنعتی بندر ریگ در ناحیه صنعتی عربی (دشتی) و شهرک صنعتی خورموج، دیر، کنگان و گناوه، دلوار در ناحیه صنعتی لمبدان (دیر). در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که سه شهرک خورشیدی در شهرستان‌های دشتستان، دشتی و تنگستان ایجاد خواهد شد.[۲۳۲]

مناطق ویژه اقتصادی عبارتند از: منطقه ویژه اقتصادی بوشهر (شهرستان بوشهر)،[۲۳۳] منطقه ویژه اقتصادی پارس (شهرستان عسلویه)[۲۳۴] و منطقه ویژه اقتصادی شمال استان بوشهر (شهرستان دیلم).[۲۳۵]

تولید انرژی

در استان بوشهر از منابع متعدد اعم از خورشیدی،[۲۳۶] انرژی هسته‌ای[۲۳۷] و سوخت‌های فسیلی انرژی تولید می‌شود و همچنین این استان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سوختهای فسیلی در ایران و جهان است.[۱۶۵][۲۳۸][۱۶۶] ظرفیت تولید برق در استان بوشهر در سال ۱۳۹۷ حدود ۴ هزار مگاوات اعلام شد.[۲۳۹] در حال حاضر نیروگاه هسته‌ای بوشهر که به عنوان اولین نیروگاه ایران و خاورمیانه شناخته می‌شود،[۲۳۷] آغاز ساخت دو واحد دیگر این نیروگاه (فاز ۲ و ۳) نیز شروع شده است.[۲۴۰] دیگر نیروگاه‌های استان بوشهر عبارتند از: نیروگاه هسته‌ای بوشهر، نیروگاه گازی بوشهر، نیروگاه متمرکز پارس جنوبی، نیروگاه گازی عسلویه، نیروگاه گازی تولید برق کنگان، نیروگاه خارک و نیروگاه سیکل ترکیبی بندر گناوه.

معدن

در سال ۱۴۰۱ اعلام شد که بعد از محصولات پتروشیمی، دومین کالای صادراتی غیرنفتی استان بوشهر تولیدات معدنی می‌باشد اما طبق گفته رئیس خانه معدن استان بوشهر، بنا به دلایلی همچون مرز نامعلوم معادن (و نتیجتاً جریمه بالای معدن داران)، وجود معارضان محلی، وجود سیاست‌های حمایتی ضعیف برای معادن کوچک؛ باعث شده تا نرخ رشد سرمایه‌گذاری در حوزه معدن در این استان پایین‌تر از میانگین کشوری باشد (کمتر از ۱۰٪) و میزان کوچ از این حوزه به بخش صنعت و کشاورزی بسیار زیاد شود.[۲۴۱] طبق آمار سال ۱۴۰۱، حدوداً دو میلیارد و ۵۷۱ میلیون تن مواد معدنی ذخیره در استان وجود دارد(۶ درصد مواد معدنی ایران در استان بوشهر قرار دارد[۲۴۲]) و ۲۵۴ معدن در استان بوشهر دارای مجوز با استخراج تقریبی ۲۶ میلیون و ۲۸۱ هزار تن در حال فعالیت می‌باشند. از این تعداد معادن، ۱۱ مورد دارای دو نوع ماده معدنی است. بیشترین معادن استان بوشهر به ترتیب در شهرستان‌های دشتی(۶۸ معدن)، دشتستان(۵۷ معدن)، تنگستان(۲۴ معدن)، دیر، کنگان، گناوه، دیلم، جم و عسلویه قرار دارند. سنگ لاشه، گچ، آهک، واریزه کوهی، مارن، آلویوم و مرمریت از مهم‌ترین مواد معدنی استان بوشهر می‌باشند که در این بین سنگ لاشه بیشترین تعداد معادن را به خود اختصاص داده است.[۲۴۳][۲۴۴] همچنین معادنی همچون بوکسیت، قیر طبیعی (بیوتین) و فسفات نیز در استان کشف شده‌اند که تحت بررسی‌های اکتشافی می‌باشد.[۲۴۵][۲۴۶][۲۴۴] روی هم رفته استان بوشهر دارای ذخایر معدنی فلزی بسیار ضعیفی است چونکه بخش‌های پی سنگی و دور از دسترس، در پوشش رسوبی رویی عوامل کانی ساز نظیر پدیده‌های ماگماتیسم، دگرگونی و پیامدهای آن وجود ندارد لذا برخلاف ذخایر معدنی غیر فلزی غنی، ذخایر فلزی بسیار ضعیفی دارد.[۲۴۷]

تجارت

در حال حاضر در استان بوشهر چهارده گمرک وجود دارد.[۲۴۸] گمرکهای استان بوشهر چندین سال است که رتبه نخست صادرات نفتی و غیرنفتی را به خود اختصاص داده‌اند.[۲۴۹][۲۵۰][۲۵۱]گمرکهای استان بوشهر در سال ۱۴۰۰ به ۶۰ کشور جهان صادرات داشته‌اند.[۲۵۲] در سال ۱۴۰۰، میزان ۱۰ میلیارد و ۱۳۶ میلیون دلار صادرات به کشورهای مختلف صورت گرفته که ۶۷ درصد رشد را نشان می‌دهد بطوری که استان بوشهر از لحاظ صادرات بعد از استان هرمزگان در جایگاه دوم قرار می‌گیرد.[۲۵۳]همچنین در همین سال میزان صادرات گمرکهای استان بوشهر ۷۵ برابر واردات بوده است. مهم‌ترین کالاهای صادراتی از بندرهای استان مواد معدنی، انواع آبزیان، سبزیجات و صیفی جات میعانات گازی و محصولات پتروشیمی و مهم‌ترین کالاهای صادراتی انواع پارچه، ماژول ال ای دی، دستگاه پخت و پز رستورانی، قطعات لوازم یدکی خودروی سواری، انواع چای، برنج، انواع لاستیک، موز، انواع بلبرینگ و رولبرینگ و قطعات لوازم یدکی موتور سیکلت بوده است. کشورهای چین، امارات متحده عربی، هند، قطر، برزیل، پاکستان، آفریقای جنوبی، نیجریه، سودان و ترکیه مهم‌ترین مقصد صادرات از گمرکهای استان بوشهر و چین، فیلیپین، امارات متحده عربی، نیوزیلند، هند، ایتالیا، سریلانکا، عمان، کره جنوبی و آلمان مهم‌ترین مبدأ وارداتی گمرکهای استان بوشهر بوده است.[۲۵۴]

منطقه آزاد بوشهر

طبق مصوبات هیئت دولت در سال ۱۴۰۰ بوشهر به منطقه آزاد تبدیل شد.[۲۵۵]

ترابری

راه هوایی

تصویر بسیار قدیمی از فرودگاه بوشهر در سال ۱۹۲۵ اثر والتر میتل‌هولتسر
نقشه حمل و نقل (هوایی، زمینی و دریایی) استان بوشهر

استان بوشهر دارای شش فرودگاه رسمی در شهرهای بوشهر، جزیره خارگ، عسلویه، بندر امام حسن و جم می‌باشد (به جز فرودگاه‌های غیررسمی مانند فرودگاه آب‌پخش که برای مقاصد کشاورزی و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد)؛ که از این میان، فرودگاه بندر بوشهر جزو قدیمی‌ترین فرودگاه‌های کشور می‌باشد (تأسیس در ۱۲۹۸).[۲۵۶][۲۵۷][۲۵۸] این فرودگاه‌ها عبارتند از: فرودگاه بین‌المللی شهدای بوشهر، فرودگاه بین‌المللی خلیج فارس (در عسلویه)، فرودگاه خارگ و فرودگاه بهرگان.

دو فرودگاه رسمی دیگر در این استان وجود دارد که مورد استفاده قرار نمی‌گیرند. این فرودگاه‌ها عبارتند از: فرودگاه عسلویه (با فرودگاه بین‌المللی خلیج فارس که در عسلویه ساخته شده، اشتباه گرفته نشود. در واقع در عسلویه دو فرودگاه ساخته شده است) و فرودگاه جم. در سال ۱۳۸۶ هیئت وزیران دستور بررسی جا به جایی فرودگاه بین‌المللی بوشهر به خارج از شهر پس از هماهنگی‌های لازم با دستگاه‌های ذی‌ربط با تأمین اعتبارات از طریق وزارت نفت و کمک‌های فنی و مهندسی وزارت راه و ترابری را صادر کردند.[۲۵۹] در سال ۱۳۹۴ توسط استاندار وقت اعلام شد که عملیات اجرایی ساخت این فرودگاه شروع شده است.[۲۶۰] قرار است این فرودگاه در ۲۵ کیلومتری بندر بوشهر با[۲۶۱] ۴۲۵۰ هکتار وسعت ایجاد گردد.[۲۶۲] احداث این فرودگاه در نزدیکی شهر چغادک نیاز ۱۰۰ سال آینده استان بوشهر را برطرف می‌نماید. فرودگاه جدید بوشهر به گونه‌ای جانمایی شده است که در مرکز شش شهر گناوه، برازجان، دلوار، خورموج، اهرم و بوشهر قرار گرفته است.[۲۶۳] در ۱۳۹۷ تحقیقی در مورد جانمایی فرودگاه جدید بوشهر انجام شد که ایراداتی را بر این جانمایی وارد کرده است. در این بررسی با ذکر دلایلی بر ضرورت جابه جایی فرودگاه تأکید شده و نقاط ضعف و قوت جانمایی جدید بیان شده است. از جمله ایرادت وارد بر جانمایی جدید می‌توان به عدم توپوگرافی مناسب جهت کنترل روان آب و سیلاب و عدم زهکشی خاک آن اشاره کرد.[۲۶۴]

شبکه راه‌های زمینی

طبق آمار سال ۱۴۰۱ در استان بوشهر چهار هزار و ۴۰۰ کیلومتر راه وجود دارد که ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر آن راه روستایی و ۲هزار و ۱۰۰ کیلومتر آن بزرگراه اصلی و فرعی است.[۲۶۵] در این بین، ۶۸۵ کیلومتر از راه‌های استان بوشهر به‌صورت بزرگراه است.[۲۶۶] عمده‌ترین شبکه راه‌های زمینی استان عبارتند از:[۲۶۷]

همچنین از جاده‌های مرتبط با این استان می‌توان به موارد مقابل اشاره کرد: جاده ۴۵ (ایران)، جاده ۵۵ (ایران)، جاده ۶۵ (ایران)، جاده ۹۴ (ایران) و جاده ۹۶ (ایران)

شبکه راه‌آهن

اسکله تی (T) در جزیره خارگ سال ۱۹۷۴، عکاس اموری کریستف، نشنال جئوگرافیک

محور راه‌آهن شیراز-بوشهر-عسلویه هم‌اکنون در دست ساخت است.[۲۶۸] قطعه اول پروژه به طول ۳۷ کیلومتر و قطعه دوم نیز به طول ۶۱ کیلومتر با اعتباری بالغ بر ۵۱ میلیارد تومان آغاز شده است.[۲۶۸] این محور از ایستگاه مرودشت در شمال شیراز آغاز و پس از عبور از رحمت‌آباد، ایزدخواست، فتح‌آباد، کوار، فیروزآباد، فراشبند، کلمه، اهرم و چغادک به بوشهر منتهی می‌شود. ادامه این محور نیز از اهرم شروع و پس از خورموج و بندر کنگان به بندر عسلویه منتهی خواهد شد.[۲۶۸] تأمین اعتبار این پروژه توسط وزارت راه و نفت صورت گرفته است. طول کل پروژه راه‌آهن شیراز - بوشهر - عسلویه ۶۴۷ کیلومتر می‌باشد.[۲۶۸]

بندرها

بندرهای ۱۱گانه بازرگانی استان عبارتند از: دیلم، گناوه، ریگ، عسلویه، محمد عامری، بوالخیر، عامری، دیر، کنگان، نخل تقی، مروارید خارگ.[۲۶۹] مهم‌ترین بندرهای استان عبارتند از:[۲۷۰] بندر جامع منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس (شامل مجتمع بندری پارس و بندر پتروشیمی)، بوشهر، خارگ، کنگان، دیر، گناوه، ریگ، نخل تقی و دیلم. در کنار این بندرهای تجاری و بازرگانی، در سال ۱۴۰۰ اعلام شد که ساخت اسکله صادراتی مواد معدنی در نقاط مختلف از جمله در منطقه خورشهاب در مرحله مطالعاتی قرار دارد.[۲۷۱] در سال ۱۴۰۱ اعلام شده که ۵۰ میلیون تن کالا در بندرهای ۱۱ گانه استان تخلیه و بارگیری شده است.[۲۷۲] در سال ۱۳۹۴ طبق آمار منتشر شده توسط گمرک جمهوری اسلامی بر اساس ارزش دلاری، ۹۷٪ از کالاها از بندر عسلویه صادر شده است و عسلویه رتبه اول صادرات جنوب کشور را به خود اختصاص داده است.[۲۷۳]

بندرهای صیادی استان نیز به سه دسته از لحاظ توسعه و عملکرد و بهره‌وری تقسیم شده‌اند که بندرهای سطح یک عبارتند از صلح آباد، بوشهر، عامری، دیر، نخل تقی و جلالی؛ و سطح دو عبارتند از دیلم، گناوه، بندرگاه، رستمی، کنگان، پرک، جفره، محمد عامری، لاور و عسلویه و سطح سه عبارتند از ریگ، هلیله، شیف، خارگ، جزیره شمالی، بردخون، طاهری، هاله و بساطین، شیرینو، فراکه، جبری، جبرانی، دمیگز، کالو مل گنزه، اختر و تنبک، زیراهک و بریکان.[۲۷۴] همچنین شهر بوشهر یک پایانه بین‌المللی مسافربری دریایی[۲۷۵] و گناوه نیز یک اسکله شناور تفریحی گردشگری دارد.[۲۷۶] در ۱۴۰۱ اعلام شد که خط کشتیرانی بار و مسافر بین بندر دیر و قطر راه‌اندازی می‌شود.[۲۷۷] طبق گفته مسئولان در اردیبهشت ۱۴۰۰، اسکله‌های مسافری گردشگری دیگری نیز در کنگان و دیلم در حال ساخت هستند.[۲۷۸]

نظامی

شاخه‌های نظامی متفاوت به همراه پایگاه‌های متعددی از این شاخه‌ها در استان بوشهر حضور دارند که عبارتند از: پایگاه ششم شکاری، منطقهٔ دوم دریایی نوح نبی سپاه پاسداران،[۲۷۹] منطقهٔ چهارم دریایی ثارالله سپاه پاسداران،[۲۸۰] و نیروی زمینی سپاه (تیپ ۳۹ امام صادق [۲۸۱][۲۸۲] مجموعه‌های سپاه در استان، زیر نظر سپاه امام صادق بوشهر مدیریت می‌شوند.

گردشگری

طبق آمار سال ۱۳۹۶، در استان بوشهر ۱۲۰۰ اثر تاریخی ملموس شناسایی شده که تاکنون ۳۰۲ اثر آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.[۲۸۳] براساس آمار سال ۱۳۹۵، روی هم رفته در کشور ۳۱٬۵۲۵ اثر تاریخی بصورت ملی ثبت شده و همچنین ۱۷۰۰ اثر معنوی و طبیعی در فهرست آثار ملی کشورمان به ثبت رسیده که سهم استان بوشهر ۳۰۰ اثر تاریخی است.[۲۸۴]

استان بوشهر هرساله با حجم انبوهی از گردشگران رو به رو است. در سال ۱۴۰۱ استان بوشهر در زمره ۱۰ استان با بیشترین اقامت مسافران در نوروز قرار گرفت.[۲۸۵] در استان بوشهر مشکلات متعددی در مقابل صنعت گردشگری وجود دارد که طبق یک تحقیق، یکی از مهم‌ترین این مشکلات، فصلی بودن گردشگری این استان است به طوری که برخلاف فصلهای زمستان و بهار، در فصل‌های تابستان و پاییز صنعت گردشگری افت شدیدی به خود می‌بینید و این موضوع باعث رکود و تعطیلی شغلهای مرتبط با این صنعت در استان می‌باشد.[۲۸۶] در تحقیق دیگری که جهت ارزیابی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر رضایتمندی از شهرهای ساحلی استان بوشهر انجام شد، معلوم شد که دو مولفه کیفیت محیطی (مانند دسترسی به ساحل و مناظر طبیعی و تمیزی آنها) و کیفیت رفتار جامعه میزبان بالاترین تأثیر بر رضایتمندی گردشگران در این استان را داشته است. در این بررسی معلوم شد که گردشگران کمترین رضایت از امکانات زیرساختی (مانند امکانات اقامت، حمل و نقل، پلاژها، امکانات تفریحی و سرگرمی، ورزشهای ساحلی و دریایی و غیره) دارند و زیرساخت‌های ضعیف گردشگری یک از ایرادات اساسی این صنعت در استان بوشهر است.[۲۸۷] در تحقیق دیگری که به شناسایی مشکلات توسعه صنعت گردشگری استان ساحلی بوشهر و ارائه راهکار برای آن پرداخته شد، معلوم شد که علیرغم تصور عموم که فکر می‌کنند عوامل جغرافیایی و آب و هوا از عوامل برجسته و مهم بر این صنعت در استان بوشهر است، اما این مولفه کمترین تأثیر را در گردشگری استان بوشهر دارد.[۲۸۸] از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی استان بوشهر (با توجه به قدمتشان) می‌توان به سه کاخ هخامنشی چرخاب، بردک سیاه و سنگ سیاه؛ شهر باستانی تموکن، گورستان صخره ای سیراف، گور دختر، گورستان شغاب و مسجد و گورستان پالمریان اشاره کرد. از جاذبه‌های تفریحی بصورت کلی می‌توان به سواحل خلیج فارس، نخلستان‌ها (مانند نخلستان‌های آب‌پخش)، بازارهای تجاری عرضه اجناس در شهرهای ساحلی[۲۸۹] و طبیعت بکر در شهرستان‌های استان[۲۹۰][۲۹۱] اشاره کرد. از مهم‌ترین موزه‌های استان بوشهر می‌توان به موزه دریا و دریانوردی خلیج فارس، موزه رئیسعلی دلواری، موزه مردم‌شناسی بوشهر، موزه تاریخ پزشکی خلیج فارس،[۲۹۲] موزه منطقه ای خلیج فارس (بزرگ‌ترین موزه جنوب ایران)،[۲۹۳] موزه تجارت دریایی خلیج فارس،[۲۹۴] باستان‌شناسی،[۲۹۵] تاریخ طبیعی،[۲۹۶][۲۹۷] موزه چاپ و نشر، موزه وایت هوس (سیراف)[۲۹۸] و موزه مردم‌شناسی و محلی عسلویه[۲۹۹][۳۰۰] اشاره کرد.

آموزش

در استان بوشهر حدود ده هزار کلاس درس وجود دارد که ۴۴۸۸ عدد از این کلاسها (۴۶٪) بر طبق آمار سال ۱۳۹۸ هوشمند سازی شده‌اند.[۳۰۱] ۹۷درصد از مردم استان، باسوادند و از این حیث، استان بوشهر به همراه استانهای اصفهان، البرز، خراسان رضوی، سمنان و قم در جایگاه سوم کشور و بالاتر از میانگین کشوری قرار دارد.[۳۰۲] از مهم‌ترین مراکز آموزشی و تحقیقاتی استان بوشهر می‌توان به دانشگاه خلیج فارس، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، پژوهشکده میگوی کشور[۳۰۳] و دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر اشاره کرد. همچنین دانشگاه خلیج فارس دارای دو دانشکده به نام‌های دانشکده مهندسی جم[۳۰۴] در شهر جم و دانشکده مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی در برازجان[۳۰۵] می‌باشد.

در سال ۱۴۰۰ دانشگاه خلیج فارس بر اساس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، رتبه ۴۹ را از میان دانشگاه‌های کشور به دست آورد.[۳۰۶] همچنین این دانشگاه در بین ۳۹۸ دانشگاه کشورهای اسلامی در رتبه‌های بالای ۲۰۰ قرار گرفت.[۳۰۷]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 3 مرکز آمار ایران. «نتایج سرشماری استان بوشهر در سال 1395». www.amar.org.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. ↑ «اجرای طرح هم کد سازی تلفن ثابت». وبگاه شرکت مخابرات ایران. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۴. {{cite web}}: |archive-date= نیازمند |archive-url= است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  3. ↑ نامعلوم (۱۹ مهر ۱۳۹۳). «طرح هم کدسازی استان بوشهر اجرا شد». شرکت ارتباطات زیرساخت. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. ↑ "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in English). Retrieved 13 September 2018.
  5. ↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in English). Retrieved 2021-07-13.
  6. ↑ https://boushehr.farhang.gov.ir/fa/news/587722/معرفی-فرهنگ-واژگان-محلی-بوشهر-در-طرح-جمعه-با-کتاب-دشتی
  7. ↑ اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۱۳.
  8. ↑ رضوان تبار و پروانه، «نگاهی به موقعیت ویژه سیاسی - اقتصادی خلیج فارس در دوران باستان»، مطالعات خلیج فارس، ۲.
  9. ↑ علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان (بوشهر) در عصر عیلامی ها»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، ۵.
  10. ↑ یزدانی و فیروزمندی شیره جین، «تموکن، تئوکه و تخمکه، نام‌هایی برای بندرگاهی هخامنشی بر کرانهٔ شمالی خلیج فارس؛ فرصت‌ها و چالش‌های همخوانی مدارک نوشتاری و باستان‌شناختی»، مطالعات باستانشناسی، ۱۱.
  11. ↑ رضوان تبار و پروانه، «نگاهی به موقعیت ویژه سیاسی - اقتصادی خلیج فارس در دوران باستان»، مطالعات خلیج فارس، ۴.
  12. ↑ علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی اوضاع سیاسی ریشهر از ظهور صفویه تا پایان دوره طهماسب اول»، تاریخ اسلام و ایران، ۵.
  13. ↑ مرادی، تقوایی و کامیار، «بررسی حوزه نفوذ منطقه ای و ساختار کالبدی- عملکردی بندر سیراف در قرن چهارم هجری»، معماری و شهرسازی، ۱.
  14. ↑ Le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia from the Moslem Conquest to the Time of Timur, 8-9.
  15. ↑ Unknown. "1724 De L'Isle Map of Persia (Iran, Iraq, Afghanistan)". Geographicus Rare Antique Maps (in English). Archived from the original on 21 ژانویه 2022. Retrieved 2022-02-25.
  16. ↑ Unknwon (2022-01-10). "Safavid Crux and Unresolved Paradoxes". saednews.com (in English). Archived from the original on 7 ژوئن 2022. Retrieved 2022-03-15.
  17. ↑ نهچیری، جغرافیای تاریخی شهرها، ۳۵۶.
  18. ↑ علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی اوضاع سیاسی ریشهر از ظهور صفویه تا پایان دوره طهماسب اول»، تاریخ اسلام و ایران، ۶–۷.
  19. ↑ عزیزی و دیگران، «چگونگی شکل‌گیری «حکمرانی بنادر و جزایر خلیج‌فارس» به مرکزیت بوشهر در عصر ناصری»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، ۱۲.
  20. ↑ نوحه خوان، «معیارهای تقسیمات کشوری در دورهٔ پهلوی»، خردنامه، ۸.
  21. ↑ نوحه خوان، «معیارهای تقسیمات کشوری در دورهٔ پهلوی»، خردنامه، ۱۶.
  22. ↑ نوحه خوان، «معیارهای تقسیمات کشوری در دورهٔ پهلوی»، خردنامه، ۲۲–۲۳.
  23. ↑ خلیفه زاده و دیگران، «بررسی علل شکل‌گیری بنادر بوشهر، دیلم و ریگ در دوره صفوی»، مطالعات تاریخ اسلام، ۲۵.
  24. ↑ خلیفه زاده و دیگران، «بررسی علل شکل‌گیری بنادر بوشهر، دیلم و ریگ در دوره صفوی»، مطالعات تاریخ اسلام، ۲۶.
  25. ↑ مشایخ، «حضور استعماری هلند در خلیج فارس»، هفته‌نامه نسیم جنوب.
  26. ↑ نصیری و دیگران، «جدال میرمهنا باکریم خان وکمپانی‌های خارجی وسیاست دوگانه انگلیس در سرکوبی وی»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، ۱۱.
  27. ↑ شیخی و دیگران، «بررسی عملکرد دولت هلند و انگلیس در خلیج فارس در دوره زندیه»، فصلنامه مطالعات فرهنگی و سیاسی خلیج فارس، ۸.
  28. ↑ شیخ نوری، «صدای تاریخ بوشهر»، زمانه.
  29. ↑ Mikaberidze 2011, p. 106.
  30. ↑ Tucker 2010, p. 1221.
  31. ↑ نامعلوم (۱۳ آبان ۱۳۹۹). «برگی از جنایات آمریکا در بوشهر/از بمباران جزیره خارک تا بمباران فرودگاه بوشهر». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  32. ↑ Vaez, Ali; Sadjadpour, Karim (2 April 2013). "Iran's Nuclear Odyssey: Costs and Risks". Carnegie Endowment for International Peace (in English). Archived from the original on 3 مارس 2022. Retrieved 2022-05-24.
  33. ↑ Dadpay، Ali؛ Azodi، Sina (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۰). «How the Iranian air force turned the tide of the Iran-Iraq war in 1980». Atlantic Council (به انگلیسی آمریکا). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  34. ↑ McConoly، Raymond (۲۰۲۱-۰۵-۳۱). «Operation Morvarid: The Story of How Iran Damaged Iraq's Navy in 1 Day with Joint Operation». Naval Post (به انگلیسی آمریکا). بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  35. ↑ Unknown (۱۹۸۵-۰۹-۰۸). «IRAQ REPORTS RAIDING KHARG ISLAND AND 'LARGE NAVAL TARGET'». The New York Times (به انگلیسی آمریکا). شاپا ۰۳۶۲-۴۳۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  36. ↑ Unknown (۱۹۸۴-۰۹-۲۱). «IRAQ REPORTS ATTACK ON AN IRANIAN OIL DEPOT». The New York Times (به انگلیسی آمریکا). شاپا ۰۳۶۲-۴۳۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  37. ↑ Unknown (۱۹۸۸-۰۲-۰۸). «Iraqi Planes Attack Kharg Oil Terminal». Los Angeles Times (به انگلیسی آمریکا). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  38. ↑ Richard Halloran (۱۹۸۴-۰۶-۰۶). «2 IRANIAN FIGHTERS REPORTED DOWNED BY SAUDI AIR FORCE» (به انگلیسی آمریکا). The New York Times. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  39. ↑ "U.S. Naval Options for Influencing Iran" (PDF) (in English). Naval War College Review. آوریل 2009. Archived from the original (PDF) on 12 ژوئیه 2021. Retrieved 2019-07-22.
  40. ↑ سودایی، علی (۲۰۱۹-۰۷-۲۰). «از آخوندک در خلیج فارس تا 'دزدی دریایی' در جبل‌الطارق». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  41. 1 2 نامعلوم (۱۵ مهر ۱۳۹۷). «وقتی «نادر» نیروی دریایی آمریکا را فرو ریخت». مشرق نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  42. ↑ نامعلوم (۲۰ فروردین ۱۳۹۲). «آخرین خبرها از زلزله 6.1 ریشتری دشتی؛ 39 کشته و 850 مصدوم/ گرد و خاک در مناطق زلزله زده/ پایان عملیات جستجو و نجات/ کمبود خون در بوشهر». خبرآنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  43. ↑ نامعلوم (۲۰ فروردین ۱۳۹۲). «زلزله ۶٫۱ ریشتری بوشهر را لرزان». تابناک. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ آوریل ۲۰۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  44. ↑ Sarah N. Lynch (2016-01-18). "U.S. sailors captured by Iran were held at gunpoint: U.S. military" (in English). Reuters. Archived from the original on 18 مه 2022. Retrieved 2022-05-18.
  45. ↑ نامعلوم (۲۳ دی ۱۳۹۴). «تفنگداران آمریکایی آزاد شدند». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  46. ↑ نامعلوم (۲۵ آذر ۱۳۹۳). «کمیسیون برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت بر مبارزه با قاچاق کالا و ارز استان بوشهر». ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  47. ↑ نامعلوم. «استان بوشهر». سازمان بنادر و دریانوردی. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  48. ↑ نامعلوم. «موقعیت استان بوشهر». اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  49. ↑ سعیدرضا عاملی (۱۹ تیر ۱۳۹۹). «مصوبه سند توسعه دانش بنیان استان بوشهر». روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  50. ↑ نامعلوم (۳۱ فروردین ۱۳۹۰). «استان بوشهر 707 کیلومتر مرز مشترک با خلیج فارس دارد». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  51. ↑ نامعلوم (۲۵ فروردین ۱۳۹۴). «اولویت‌های راهبردی استان بوشهر». مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  52. ↑ اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۴۶.
  53. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۶۶–۷۲.
  54. ↑ نامعلوم (۱۴ تیر ۱۴۰۲). «اعتبارات اجرای طرح‌های عمران شهری و روستایی استان بوشهر افزایش یافت». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۲۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  55. ↑ مرکز آمار، سالنامه آماری کشور ۱۳۹۸، ۵۳.
  56. ↑ کورش تنگستانی (۱۳ آذر ۱۳۹۰). «تشکیل استان خلیج فارس». بولتن نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  57. ↑ نامعلوم (۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۹). «تشکیل استان خلیج فارس به مرکزیت بوموسی و تبدیل جزایر به منطقه آزادتجاری». وب سایت تحلیلی خبری عصر ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  58. ↑ کورش تنگستانی (۱۳ آذر ۱۳۹۰). «تشکیل استان خلیج فارس». تابناک. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  59. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۳۳.
  60. ↑ اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۱۴.
  61. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۳۳–۳۴.
  62. ↑ نامعلوم (۱۵ بهمن ۱۳۹۵). «بارش کم‌سابقهٔ برف در شهرستان دشتی». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  63. ↑ نامعلوم (۱۵ بهمن ۱۳۹۵). «بارش بی‌سابقه برف در استان بوشهر +تصاویر». جنوب نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  64. ↑ نامعلوم (۱۵ بهمن ۱۳۹۵). «بارش برف درشهرستان‌های جم، دشتی، تنگستان و دشتستان». بامداد۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  65. ↑ مشایخ، استان‌شناسی بوشهر، ۱۵.
  66. 1 2 کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۲۲.
  67. ↑ نامعلوم. «موقعیت جغرافیایی استان بوشهر». اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  68. ↑ نامعلوم. «آشنایی با استان بوشهر». بنیاد ایران‌شناسی شعبه بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  69. ↑ نامعلوم (۱ تیر ۱۳۹۲). «کوه بیرمی خورموج بلندترین قله استان بوشهر است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  70. ↑ نامعلوم (۲ بهمن ۱۳۹۷). «کمیسیون استان بوشهر در یک نگاه». ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  71. ↑ نامعلوم. «معرفی استان بوشهر». سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  72. 1 2 غلامرضا کریم‌زاده (۳ اردیبهشت ۱۴۰۰). «ضرورت توجه ویژه به زلزله‌خیزی استان بوشهر». سازمان نقشه‌برداری کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  73. 1 2 امان‌الله شبانکاره (۳۰ دی ۱۳۹۶). «گسل‌های فعال در ایران و استان بوشهر». پایگاه خبری تحلیلی آینه جم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  74. ↑ نامعلوم (۳۰ فروردین ۱۴۰۰). «زلزله گناوه و اهمیت منطقه لرزه‌خیز بوشهر». روزنامه شرق. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  75. ↑ نامعلوم (۲۹ فروردین ۱۴۰۰). «ماجرای زلزله‌های پشت سر هم بوشهر؛ خطر سونامی وجود دارد؟». خبرآنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  76. ↑ نامعلوم (۲۲ فروردین ۱۳۹۸). «گسل‌های فعال دلیل زلزله‌های متعدد استان بوشهر است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  77. ↑ نامعلوم (۲۹ اسفند ۱۳۹۵). «آخرین جزییات از حادثه "سیش" در دیر / نخستین جسد پیدا شد + فیلم و تصاویر». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  78. ↑ نامعلوم (۸ مهر ۱۳۹۳). «طولانی‌ترین غار تونلی کشور با تلاش کوهنوردان پاکسازی شد». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  79. ↑ نامعلوم (۸ مهر ۱۳۹۳). «20 غار با ارزش در استان بوشهر وجود دارد/ طولانی‌ترین غار تونلی ایران در دشتستان است». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  80. ↑ نامعلوم (۸ مهر ۱۳۹۳). «18 غار در استان بوشهر قابل پیمایش است». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  81. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۴۲–۴۳.
  82. ↑ نامعلوم (۲۶ آبان ۱۳۹۱). «آشنایی با چشمه‌های استان بوشهر». همشهری آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  83. ↑ نامعلوم (۸ فروردین ۱۳۹۵). «7 چشمه آبگرم در استان بوشهر محل بازدید گردشگران نوروزی». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  84. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۵۱.
  85. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۵۳–۵۴.
  86. ↑ نامعلوم. «وضعیت دام و دامپروری در استان بوشهر». مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۵ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  87. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۵۴–۵۶.
  88. 1 2 کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۵۶.
  89. ↑ عبدلی و دیگران، اطلس حیات وحش بوشهر، ۶۷.
  90. ↑ اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۱۵.
  91. ↑ نامعلوم (۱۷ بهمن ۱۴۰۰). «طرح نجات بخشی تالاب نای بند آغاز شد». www.irna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  92. ↑ فاطمه رفاهت (۱۵ آبان ۱۴۰۱). «علت کاهش پوشش گیاهی تالاب "بردستان" بوشهر در دست بررسی است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  93. ↑ نامعلوم (۱۱ بهمن ۱۳۹۶). «6 تالاب در استان بوشهر شناسایی شد». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  94. ↑ مونا عیدان (۲۲ مرداد ۱۴۰۲). «مناطق جدید حفاظت شده در استان بوشهر مصوب شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  95. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۵۸–۶۵.
  96. ↑ نامعلوم (۷ آذر ۱۴۰۰). «دشت‌های استان بوشهر با بیلان منفی آب روبه‌رو است». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  97. ↑ مونا عیدان (۱۶ تیر ۱۳۹۹). «دشت‌های آبی استان بوشهر در شرایط بحرانی قرار دارند». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  98. ↑ محمد مدرسی (۲۷ خرداد ۱۴۰۲). «لزوم کنترل عوامل افزایش مناطق بیابانی در استان بوشهر». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۲۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  99. ↑ نامعلوم (۲۷ خرداد ۱۴۰۲). «میزان فرسایش خاک در استان بوشهر ۲۲ تن در هکتار است». www.irna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  100. ↑ عبدلی و دیگران، اطلس حیات وحش بوشهر، ۷.
  101. ↑ عبدلی و دیگران، اطلس حیات وحش بوشهر، ۲۸.
  102. ↑ عبدلی و دیگران، اطلس حیات وحش بوشهر، ۲۹.
  103. ↑ عبدلی و دیگران، اطلس حیات وحش بوشهر، ۶۸–۶۹.
  104. ↑ عبدلی و دیگران، اطلس حیات وحش بوشهر، ۱۸۵.
  105. ↑ فاطمه رفاهت (۱۲ مهر ۱۴۰۱). «۵۰ کوخه زنده‌گیری پرندگان شکاری در استان بوشهر تخریب شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  106. ↑ نامعلوم (۱۹ شهریور ۱۴۰۱). «طرح مقابله با زنده‌گیری پرندگان شکاری در استان بوشهر آغاز شد». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  107. ↑ فاطمه رفاهت (۱۱ آبان ۱۴۰۱). «۲۸۸ پرنده کشف شده در استان بوشهر به طبیعت بازگردانده شدند». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  108. ↑ زهره عرب (۲۲ اسفند ۱۳۹۹). «آلودگی هوا و گردوخاک غلیظ در بوشهر». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  109. ↑ نامعلوم (۲۸ خرداد ۱۴۰۰). «گرد و خاک و کاهش دید در استان بوشهر». خبرگزاری صدا و سیما. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  110. 1 2 نامعلوم (۲۶ فروردین ۱۳۹۹). «پالایشگاه‌ها؛ متهم ردیف اول آلودگی عسلویه / چرا کسی به داد ساکنان این منطقه نمی‌رسد؟». خبرگزاری دانشجو. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  111. ↑ کشمیری، «بررسی آلودگی‌های زیست‌محیطی ناشی از صنایع گاز و پتروشیمی و اثرات آن بر سلامت ساکنین منطقه عسلویه، پایتخت انرژی ایران: یک مطالعه مروری»، دو ماهنامه طب جنوب، ۱۷.
  112. ↑ مهدی عبداللهی (۵ بهمن ۱۴۰۱). «مشعل پالایشگاه‌ها معادل مصرف تهران گاز هدر می‌دهند». فرهیختگان آنلاین. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  113. ↑ حیدر کاشف (۴ خرداد ۱۴۰۰). «نقاط داغ آلوده خلیج‌فارس در استان بوشهر». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  114. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۷۵.
  115. 1 2 کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۷۸.
  116. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۷۶.
  117. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۷۷.
  118. ↑ نامعلوم (۵ خرداد ۱۳۹۴). «گویش مردم استان بوشهر». بنیاد رشد و اندیشه سازندگی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  119. ↑ https://boushehr.farhang.gov.ir/fa/news/587722/معرفی-فرهنگ-واژگان-محلی-بوشهر-در-طرح-جمعه-با-کتاب-دشتی
  120. ↑ حجت‌الله مومنی (۲۲ اسفند ۱۳۸۷). «گردشی در استان بوشهر». پرتال فرهنگی راسخون. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  121. ↑ نامعلوم (۱۵ تیر ۱۳۸۷). «نگاهی به گویش‌های مردم استان بوشهر». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  122. ↑ اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۸۱.
  123. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۸۶.
  124. ↑ واعظی، طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}: استان بوشهر/ به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور، ۲۹۵.
  125. ↑ نامعلوم (۲۵ آذر ۱۳۹۳). «کمیسیون برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت بر مبارزه با قاچاق کالا و ارز استان بوشهر». ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  126. ↑ محمد لطفی‌زاد (۲ آبان ۱۳۹۴). «ویژگی‌هایی که آیین عزاداری بوشهر را ثبت ملی کرد». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  127. ↑ نامعلوم (۲۲ اسفند ۱۳۹۷). «برگزاری مراسم سنج و دمام زنی در بوشهر». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  128. ↑ نامعلوم (۲۷ شهریور ۱۳۹۷). ««یزله» آئین سنتی عزاداری در استان بوشهر». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  129. ↑ سیده سمیه حسینی (۳ شهریور ۱۴۰۰). «شروه خوانی چیست و خاستگاه آن کجاست؟». باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران - ایسکانیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  130. ↑ نامعلوم (۱ تیر ۱۴۰۰). «به شاه قبه طلا حضرت رضا صلوات». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  131. 1 2 باباخانی، «خیام خوانی»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  132. ↑ جعفری، «بیت خوانی»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  133. ↑ سینا ناجی (۳۰ تیر ۱۴۰۱). «خبرگزاری فارس - کار زیبای صیادان بوشهری در دل دریا/ نواهایی که صید را 2 برابر می‌کند!». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  134. ↑ نامعلوم (۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۸). «نوای زیبا و دلنشین دُم دُم سحری بوشهری‌ها در سحرگاهان». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  135. 1 2 اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۱۴۲.
  136. 1 2 سعید رضایی (۱۵ اسفند ۱۳۹۵). «لباس‌های محلی و سنتی استان بوشهر/ «ناس» لباسی برای تجار». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  137. 1 2 مشایخ، استان‌شناسی بوشهر، ۶۳.
  138. ↑ نامعلوم. «مدیریت امور عشایر استان بوشهر». مدیریت امور عشایر استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  139. ↑ بهاره مسعودی (۱۷ بهمن ۱۳۹۹). «گزارش مکتوب … زنان بوشهری پیشتازان عرصه‌های گوناگون». خبرگزاری صدا و سیما. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  140. ↑ زهرا میعادی (۱۰ آبان ۱۴۰۰). «طرز تهیه و پخت میگو پلو به همراه مواد لازم». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  141. ↑ نامعلوم. «طرز تهیه خورشت قلیه میگوی جنوبی خوشمزه». آموزش آشپزی و شیرینی پزی ایران کوک. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  142. ↑ نامعلوم (۲۷ بهمن ۱۳۹۹). «طرز تهیه گمنه بوشهری خوشمزه و پرخاصیت به ۳ روش مختلف». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  143. ↑ فرنوش اکبری (۲۲ مهر ۱۳۹۷). «طرز تهیه دمی لخلاخ بوشهری». کتاب کاله. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  144. ↑ نامعلوم (۱۰ مرداد ۱۴۰۰). «طرز تهیه یتیمک بوشهری». نیوزین. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  145. ↑ نامعلوم (۲۰۲۱-۱۰-۰۱). «طرز تهیه کبه بوشهری». سنجابه خبر آورده. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  146. 1 2 نامعلوم (۱۲ بهمن ۱۳۹۴). «طرز تهیه قیمه بوشهری و شکر پلو». عصر ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  147. ↑ نامعلوم (۹ آبان ۱۳۹۸). «طرز تهیه دوقوس ماهی، غذای محلی و خوشمزه استان بوشهر». پایگاه خبری-تحلیلی پارسینه. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  148. ↑ نامعلوم. «طرز تهیه سوپ دال عدس بوشهری اصیل + فوت و فن دال عدس». فیدیا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  149. ↑ نامعلوم (۲۴ دی ۱۴۰۰). «طرز تهیه رنگینک بوشهری | درست کردن این دسر جنوبی در چند مرحله ساده». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  150. 1 2 نامعلوم (۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۹). «غذاهای بوشهری متنوع و مقوی هستند/ خوردنی‌هایی متناسب با اقلیم». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  151. ↑ نامعلوم (۲۶ آبان ۱۴۰۰). «نان سنتی بوشهر؛ بوی قدمت، شکل پیتزا». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  152. ↑ نامعلوم (۱۷ فروردین ۱۳۹۹). «پنیری که از نخل به دست می‌آید». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  153. ↑ عبدالرحمن مشایخ (۱۱ بهمن ۱۳۹۴). «پنیر نخل، سوغات لذیذ آبپخش/ طبیعتی که مسافران را به توقف وامی‌دارد+تصاویر». شبکه اطلاع‌رسانی دانا. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  154. ↑ نامعلوم (۶ بهمن ۱۳۹۹). «خوس‌دوزی بوشهر در جشنواره فجر صنایع‌دستی به نمایش در می‌آید». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  155. ↑ نامعلوم. «دربارهٔ صنایع دستی استان بوشهر». پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز گردشگری علمی-فرهنگی دانشجویان ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  156. ↑ نامعلوم (۶ آذر ۱۳۹۸). «راهنمای سفر به بوشهر؛ تقاطع دریا و نخلستان». ایرنا زندگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  157. ↑ نامعلوم (۱۶ دی ۱۳۹۹). «"آبپخش" دشتستان شهر ملی حصیر و کپو بافی ایران شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  158. ↑ نامعلوم (۴ مرداد ۱۴۰۱). «عصبانی‌ترین استان‌های کشور، کدام استانها هستند؟». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  159. ↑ نامعلوم (۳ آذر ۱۴۰۲). «عصبانی‌ترین استان‌های ایران کدامند؟». خبرآنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  160. ↑ نامعلوم (۱۴ مهر ۱۴۰۲). «وقوع کمترین جرم در استان بوشهر». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  161. ↑ نامعلوم (۱۲ دی ۱۳۹۳). «120 چهره از مشاهیر و مفاخر استان بوشهر شناسایی شدند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  162. ↑ نامعلوم (۸ شهریور ۱۴۰۰). «9 شهریور؛ سالروز ولادت مهندس احمد دالکی». سازمان فضایی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  163. ↑ نامعلوم (۱۶ تیر ۱۳۹۹). «صادق چوبک؛ نویسنده واقع‌گرا و پدر داستان‌نویسی نوین ایران». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  164. ↑ ترابی، گزارش بررسی ساختار اقتصادی استان‌های کشور و سهم و نقش آن‌ها در تولید ناخالص داخلی بر اساس آمار حساب‌های استان طی سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۰، ۱۷۶.
  165. 1 2 3 Esrafili-Dizaji, “Great exploration targets in the Persian Gulf: the North Dome/South Pars Fields”, Finding Petroleum.
  166. 1 2 3 فاطمه توانا (۷ آذر ۱۳۹۸). «استان بوشهر در صادرات ۶٫۹ میلیارد دلاری نفت و گاز سهیم است». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  167. 1 2 نامعلوم (۳ دی ۱۳۹۵). «صادرات 90 درصد نفت خام کشور در جزیره خارگ صورت می‌گیرد». شبکه اطلاع‌رسانی دانا. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژوئن ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  168. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۱۳۶.
  169. ↑ نامعلوم (۲۴ شهریور ۱۳۹۹). «رنکینگ اقتصادی استان‌ها». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  170. ↑ نامعلوم (۲۱ تیر ۱۴۰۰). «کدام استان‌ها بیشترین رشد اقتصادی را دارند؟». تجارت‌نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  171. ↑ نامعلوم (۶ اسفند ۱۳۹۷). «16.6 درصد جمعیت کشور در استان تهران زندگی می‌کنند». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  172. ↑ عبداللهی، «۵ واقعیت نابرابری‌ها در اقتصاد ایران»، فرهیختگان، 1.
  173. ↑ نامعلوم (۳۱ فروردین ۱۳۹۹). «کدام استان‌ها بیشترین سپرده بانکی را دارند». بنکر. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  174. ↑ عبداللهی، «۵ واقعیت نابرابری‌ها در اقتصاد ایران»، فرهیختگان، 1.
  175. ↑ امجدی، «رتبه‌بندی استان‌های کشور از منظر شاخص‌های اقتصاد دانش‌بنیان»، فصلنامه علمی راهبرد، ۲۴.
  176. ↑ نامعلوم (۲۴ شهریور ۱۳۹۹). «۷۰ درصد درآمد کشور در اختیار ۱۰ استان». جامعه خبری تحلیلی الف. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  177. ↑ مرکز آمار، توزیع درآمد در ایران در سال ۱۳۹۹، ۲۳–۲۴.
  178. ↑ نامعلوم، «برآیند تورم و بیکاری در پایان دهه»، همشهری، ۴.
  179. ↑ مهدی عبداللهی (۳ مرداد ۱۴۰۱). «اعداد ترسناک متناقض». فرهیختگان. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۵ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  180. ↑ هزارجریبی و سبحانی، «بررسی NEET و مؤلفه‌های زمینه‌ساز آن در ایران»، فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی.
  181. ↑ نامعلوم (۵ اردیبهشت ۱۴۰۱). «جمعیت خاموش بازار کار». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  182. ↑ مهدی عبداللهی (۲۲ آبان ۱۴۰۱). «آقایان مسئول! این آمار از حاشیه شهرها را روی میز کار نصب کنید». روزنامه فرهیختگان. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۵ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  183. ↑ نجمه محمودی‌نیا (۱۰ بهمن ۱۴۰۱). «۱۳ استان دارای بیشترین کودک کار/ ثبت و احراز هویت با اسکن عنبیه». ایسنا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  184. ↑ نامعلوم (۸ بهمن ۱۴۰۱). «هشتاد درصد کودکان خیابانی، «ایرانی» نیستند». جهان نیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  185. ↑ تهرانی و دیگران، «پایش امنیت سرمایه‌گذاری به تفکیک استان‌ها و حوزه‌های کاری(22) بهار 1402»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۱.
  186. ↑ نامعلوم (۲۳ اسفند ۱۳۹۹). «استان بوشهر در زمینه امنیت سرمایه‌گذاری جزو استان‌های برتر کشور است». وزارت کشور.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  187. ↑ نامعلوم (۲۱ شهریور ۱۴۰۰). «۱۶۳ هزار هکتار از اراضی استان بوشهر زیر کشت می‌رود». ایرنا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  188. ↑ نامعلوم (۱۵ دی ۱۳۹۸). «۴۰ درصد چاه‌های استان بوشهر غیرمجاز است». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  189. ↑ مهدی عبداللهی (۲۷ بهمن ۱۴۰۱). «چه کسی نمک به زخم دریاچه ریخت؟». فرهیختگان آنلاین. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  190. ↑ نامعلوم (۶ دی ۱۴۰۰). «۲۴ حلقه چاه غیرمجاز در استان بوشهر پر شد». ایرنا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  191. ↑ نامعلوم (۲۲ آبان ۱۴۰۰). «174 هزار تن محصول از نخلستان‌های استان بوشهر برداشت شد». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  192. ↑ نامعلوم (۲۱ آذر ۱۳۹۱). «برداشت 45 هزار تن مرکبات در استان بوشهر». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  193. ↑ نامعلوم (۳۰ شهریور ۱۴۰۲). «کشت موز گلخانه ای در بوشهر». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  194. ↑ نامعلوم. «وضعیت اقتصادی استان بوشهر». سامانه مدیریت تبلیغات اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  195. ↑ نامعلوم (۱۳ تیر ۱۳۹۸). «زمان صید میگو در آب‌های استان بوشهر در جلسه کمیته مدیریت صید تعیین می‌شود». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  196. ↑ نامعلوم (۱۰ مرداد ۱۴۰۱). «پرورش ماهی در قفس مغفول مانده است/ ظرفیت‌های طلایی خلیج فارس». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  197. ↑ نامعلوم (۲۹ تیر ۱۴۰۱). «دریابست در استان بوشهر آغاز شد/ فرصتی برای احیای نسل آبزیان». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  198. ↑ نامعلوم (۲۹ خرداد ۱۴۰۲). «اختصاص زمین‌های بایر به پرورش میگو/رکوردهای جدید تولید در راه است». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۲۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  199. ↑ نامعلوم (۳ فروردین ۱۴۰۱). «۲۵ هزار تن انواع آبزیان استان بوشهر به ۱۸ کشور صادر شد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  200. ↑ نامعلوم (۱۰ مهر ۱۴۰۲). «بیش از 90 درصد میگو پرورشی تولیدی استان بوشهر صادر می‌شود». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  201. ↑ نامعلوم (۱۴ آذر ۱۴۰۰). «طرح‌های پرورش میگو دور از ساحل در استان بوشهر اجرا می‌شود». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  202. ↑ نامعلوم (۲۶ شهریور ۱۴۰۰). «۱۸۶۰ تن میگو در آب‌های استان بوشهر صید شد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  203. ↑ نامعلوم (۱۸ تیر ۱۴۰۲). «کشت گیاهان شورپسند در بوشهر/ توسعه تولید جلبک، زالو و صدف خوراکی». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۲۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  204. ↑ نامعلوم (۲۰ شهریور ۱۳۸۵). «شش طرح دامداری در استان بوشهر به بهره‌برداری رسید». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  205. ↑ نامعلوم (۲ اردیبهشت ۱۴۰۰). «نخستین واحد تولید مرغ مادر گوشتی نوار ساحلی جنوب کشور در بوشهر افتتاح شد». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  206. ↑ نامعلوم (۲۸ آذر ۱۳۸۷). «نخستین واحد پرورش بوقلمون در بوشهر راه اندازی شد». مرکز اطلاع‌رسانی طیور ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  207. ↑ نامعلوم (۶ شهریور ۱۳۹۴). «۲۱۸ واحد پرورش مرغ نیمچه گوشتی در استان بوشهر فعال است». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  208. ↑ نامعلوم (۲۰ بهمن ۱۳۹۹). «برگزاری کارگاه آموزشی پرورش بلدرچین در شهرستان بوشهر». خبرگزاری ایانا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  209. ↑ نامعلوم (۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۱). «۱۰ هزار دامداری سنتی در استان بوشهر فعالیت دارند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  210. ↑ نامعلوم (۲۳ مرداد ۱۴۰۲). «۲۰۰۰ تن عسل «کنار» مرغوب و با کیفیت در استان بوشهر تولید می‌شود». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  211. ↑ نامعلوم (۱۹ اسفند ۱۳۹۸). «شترهای استان بوشهر هویت‌دار شدند». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  212. ↑ نامعلوم (۲۹ تیر ۱۳۹۲). «استان بوشهر از مناطق مهم پرورش شتر در کشور است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  213. 1 2 مهرداد جشنی پور (۱۲ مرداد ۱۴۰۲). «گام‌های محکم دولت سیزدهم برای قرارگرفتن بوشهر بر ریل توسعه». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  214. ↑ نامعلوم (۱۵ بهمن ۱۴۰۰). «برداشت گاز در پارس جنوبی رکورد زد/ تأمین ۷۵ درصد انرژی کشور از بوشهر». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  215. 1 2 مهرداد جشنی پور (۱۲ آذر ۱۴۰۲). «پارس جنوبی؛ انقلاب صنعت نفت در جمهوری اسلامی ایران». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  216. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۱۶۰–۱۶۴.
  217. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۱۶۵–۱۶۶.
  218. ↑ نامعلوم (۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۳). «توقف توسعه بزرگ‌ترین میدان نفت جهان». اقتصاد آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  219. ↑ نامعلوم (۲ مرداد ۱۳۹۵). «بزرگ‌ترین پتروشیمی خاورمیانه در ایران». پایگاه خبری پول نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  220. ↑ نامعلوم (۱۵ مرداد ۱۳۹۹). «۲ شرکت پتروشیمی در استان بوشهر آماده افتتاح شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  221. ↑ نامعلوم. «شرکت پتروشیمی بوشهر سایت‌های 1و2و3». شرکت بازرسی و کنترل خوردگی تکین‌کو. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  222. ↑ نامعلوم. «شرکت پتروشیمی پارس». شرکت پتروشیمی پارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  223. ↑ نامعلوم. «پتروشیمی خارک». khargpetrochemical.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  224. ↑ نامعلوم. «بانک اطلاعات انرژی پارس - واحدهای پتروشیمی» (PDF). سازمان منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس. بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ اوت ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  225. ↑ نامعلوم (۸ مهر ۱۴۰۲). «فیلم | شرکت‌های دانش بنیان پیشران صنعت شناورسازی بوشهر می‌شوند». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  226. ↑ نامعلوم (۱ آبان ۱۳۹۸). «غول صنعت دریایی ایران امیدوار به وعده‌ها». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  227. ↑ نامعلوم (۱۶ مهر ۱۴۰۰). «بازدید رئیس‌جمهوری از مؤسسه صنعتی - دریایی شهید محلاتی بوشهر». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  228. ↑ مژده پاینده (۱۳ شهریور ۱۴۰۰). «۲۲ واحد کشتی‌سازی در استان بوشهر فعالند». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  229. ↑ نامعلوم. «معرفی شرکت». شرکت شهرکهای صنعتی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  230. ↑ نامعلوم. «شهرک‌های صنعتی استان بوشهر». شرکت شهرک‌های صنعتی بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  231. ↑ نامعلوم. «آشنایی با استان بوشهر». شرکت نفت و گاز پاس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  232. ↑ نامعلوم (۱۷ مرداد ۱۴۰۲). «استان بوشهر صاحب ۳ شهرک خورشیدی می‌شود». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  233. ↑ نامعلوم. «منطقه ویژه اقتصادی بوشهر». درگاه خدمات مناطق آزاد و ویژه ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  234. ↑ نامعلوم. «منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس». درگاه خدمات مناطق آزاد و ویژه ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  235. ↑ نامعلوم. «منطقه ویژه اقتصادی شمال استان بوشهر». منطقه ویژه اقتصادی شمال استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  236. ↑ نامعلوم (۱۹ آذر ۱۳۹۹). «بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی استان بوشهر افتتاح شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  237. 1 2 نامعلوم (۲۵ دسامبر ۲۰۲۱). «نیروگاه اتمی بوشهر». دوچه وله. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  238. ↑ نامعلوم (۱۶ مهر ۱۴۰۰). «سرمایه‌گذاری 22 میلیارد دلاری برای حفظ و نگهداشت تولید میدان‌های گازی». شرکت پتروشیمی پردیس. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  239. ↑ نامعلوم (۱۶ بهمن ۱۳۹۷). «ظرفیت تولید برق در استان بوشهر 328 برابر شد». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  240. ↑ نامعلوم (۵ بهمن ۱۳۹۹). «ساخت فاز 2 و 3 نیروگاه اتمی بوشهر آغاز شده است». پایگاه خبری جماران. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  241. ↑ فاطمه رفاهت (۱۴ آبان ۱۴۰۱). «گنجینه معادن بوشهر و سنگ‌هایی که باید از پیش‌پای سرمایه‌گذاران برداشته شود». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  242. ↑ نامعلوم (۹ مهر ۱۴۰۲). «6 درصد ذخایر معدنی ایران در استان بوشهر قرار دارد». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  243. ↑ مژده پاینده (۳۰ بهمن ۱۴۰۱). «استخراج ۲۶ میلیون تن مواد معدنی در استان بوشهر». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  244. 1 2 فاطمه رفاهت (۴ اردیبهشت ۱۴۰۲). «بوکسیت و بیتومین؛ گنج‌هایی معدنی در دل دشتی بوشهر». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  245. ↑ زهره عرب (۲۶ فروردین ۱۳۹۹). «میزان واقعی استخراج از معادن فعال استان بوشهر چقدر است؟». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  246. ↑ سارا اصغری (۲۸ فروردین ۱۳۹۸). «بوشهر را با معادنش بشناسیم». روزنامه صمت. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  247. ↑ آقانباتی، «زمین‌شناسی استان بوشهر و توان معدنی»، رشد آموزش علوم زمین، ۲–۳.
  248. ↑ نامعلوم (۱۹ مرداد ۱۳۹۸). «تجارت و بازرگانی در استان بوشهر رونق می‌گیرد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  249. ↑ مژده پاینده (۱۲ تیر ۱۴۰۰). «جهش ۷۷ درصدی ارزش صادرات از گمرکات استان بوشهر». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  250. ↑ نامعلوم (۶ بهمن ۱۳۹۸). «گمرک بوشهر رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور کسب کرد». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  251. ↑ نامعلوم (۱۳ مهر ۱۳۹۸). «رتبه اول استان بوشهر در صادرات کالا + گزارش». خبرگزاری صدا و سیما. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  252. ↑ نامعلوم (۵ اردیبهشت ۱۴۰۱). «گمرکات استان بوشهر به ۶۰ کشور جهان کالا صادر کردند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  253. ↑ نامعلوم (۱۱ فروردین ۱۴۰۱). «صادرات کالا از گمرک بوشهر در سال جدید اوج گرفت». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  254. ↑ «میزان صادرات گمرکات استان بوشهر ۷۵ برابر واردات بوده است». خبرگزاری مهر. ۱۶ اسفند ۱۴۰۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  255. ↑ نامعلوم (۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۰). «تصویب منطقه آزاد، کلید بازگشت بوشهر به دروازه توسعه و تجارت». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  256. ↑ نامعلوم (۱۹ شهریور ۱۳۹۹). «مشکل دیرینه فرودگاه بوشهر حل شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  257. ↑ نامعلوم (۲۰ اسفند ۱۳۹۹). «فرودگاه بوشهر ۱۰۰ سالگی را پشت سر گذاشت». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  258. ↑ نامعلوم (۱۵ فروردین ۱۴۰۱). «تاریخچه». فرودگاه بین‌المللی شهدای بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  259. ↑ نامعلوم (۱۱ اسفند ۱۳۸۶). «موافقت هیئت وزیران در جلسه مورخ 11/11/1386 در مرکز استان بوشهر نسبت به اقدامات وزارت راه و ترابری در این استان». مرکز پژوهشهای مجلس. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  260. ↑ نامعلوم (۱۰ فروردین ۱۳۹۴). «عملیات اجرایی فرودگاه جدید بوشهر امسال آغاز می‌شود». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  261. ↑ نامعلوم (۲۵ مرداد ۱۳۹۷). «جانمایی فرودگاه جدید در 25 کیلومتری بوشهر». تین نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  262. ↑ نامعلوم (۱۶ بهمن ۱۳۹۸). «جانمایی زمین فرودگاه جدید بوشهر/ ثبت دو شرکت هواپیمایی فوق سبک». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  263. ↑ نامعلوم (۲۹ مهر ۱۳۸۹). «اختصاص 5000 هکتار زمین برای احداث فرودگاه جدید بوشهر». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  264. ↑ صالحی و دیگران، «الزامات پدافند غیرعامل در مکان‌یابی فرودگاه مطالعه موردی: (بررسی فرودگاه موجود و سایت آتی فرودگاه بوشهر)»، فصلنامه علمی پدافندغیرعامل، ۸–۱۳.
  265. ↑ نامعلوم (۱۱ خرداد ۱۴۰۱). «اجرای طرح واکنش سریع در جاده‌های استان بوشهر آغاز شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  266. ↑ نامعلوم (۱۵ دی ۱۴۰۰). «تکمیل راه‌های استان بوشهر نیازمند ۲۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار است». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  267. ↑ اردکانیان، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، ۷۵.
  268. 1 2 3 4 نامعلوم (۶ بهمن ۱۳۸۶). «عملیات اجرایی راه‌آهن شیراز-بوشهر-عسلویه آغاز شد». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۴ دی ۱۳۹۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  269. ↑ نامعلوم (۳۰ دی ۱۳۹۸). «کتاب «جهت‌گیری‌های راهبردی بنادر کوچک بازرگانی استان بوشهر»». سامانه اطلاع‌رسانی طرح‌ها و فرصت‌های پژوهشی. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  270. ↑ کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۱۷۱–۱۷۴.
  271. ↑ نامعلوم (۵ اردیبهشت ۱۴۰۰). «صدور پروانه بهره‌برداری معادن در استان بوشهر 44درصد افزایش یافت». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  272. ↑ نامعلوم (۲۳ فروردین ۱۴۰۱). «رونق صادرات در دومین بندر کانتینری ایران/ 50 میلیون تن کالا در بنادر بوشهر تخلیه و بارگیری شد + فیلم». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  273. ↑ نامعلوم (۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۴). «آمار واردات و صادرات از مرزهای جنوبی». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  274. ↑ نامعلوم (۴ آذر ۱۳۹۳). «رونق بنادر صیادی بوشهر». خبرگزاری مانا. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  275. ↑ نامعلوم (۲۶ تیر ۱۳۹۷). «طرح‌های گردشگری در پایانه مسافری دریایی بوشهر اجرا می‌شود». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  276. ↑ نامعلوم (۱۴ بهمن ۱۴۰۰). «نخستین اسکله شناور تفریحی گردشگری در گناوه افتتاح شد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  277. ↑ نامعلوم (۳۰ فروردین ۱۴۰۱). «خط کشتیرانی بار و مسافر بین بوشهر و قطر راه‌اندازی می‌شود». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  278. ↑ نامعلوم (۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۰). «بازسازی پایانه مسافری بندر بوشهر/ ایجاد اسکله‌های مسافری گردشگری کنگان، دیلم و گناوه». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۳-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  279. ↑ نامعلوم (۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰). «فرمانده منطقه دوم نیروی دریای سپاه: روی امنیت خلیج فارس حساس هستیم/ جمهوری اسلامی قدرت برتر منطقه است». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  280. ↑ نامعلوم (۲۷ آبان ۱۳۸۷). «پایگاه دریایی سپاه به منطقه دریایی ارتقا یافت». منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)</ref [ ([[گردان تکاوران دریایی بوشهر]])، [[نیروی هوافضای سپاه]]، [[نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران#مناطق پدافند هوایی|منطقه پدافند هوایی جنوب]] (پدافند هوایی شهید بوشهریان)،<ref>نامعلوم (۳۰ فروردین ۱۴۰۰). «فرمانده جدید پدافند هوایی منطقه جنوب در استان بوشهر معرفی شد». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  281. ↑ نامعلوم. «یادواره سرداران و 271 شهید اطلاعات قرارگاه منطقه ای سپاه استان‌های فارس، بوشهر و هرمزگان». صدا و سیمای فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  282. ↑ مراد ویسی (۸ فروردین ۱۳۹۹). «پرده‌برداری از ۱۰ قرارگاه منطقه‌ای نیروی زمینی سپاه». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  283. ↑ نامعلوم (۱۷ فروردین ۱۳۹۶). «302 آثار تاریخی ملموس استان بوشهر در فهرست آثار ملی ثبت شد». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  284. ↑ نامعلوم (۱۳ تیر ۱۳۹۵). «31 هزار و 525 اثر تاریخی ایران در فهرست آثار ملی ثبت شد/بندر سیراف استان بوشهر در نوبت ثبت جهانی قرار گرفت». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  285. ↑ نامعلوم (۱۷ فروردین ۱۴۰۱). «تهران در میان ۱۰ استان بیشترین اقامت مسافران در نوروز». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  286. ↑ صادقی و جلالیان، «پتانسیل‌های گردشگری ساحلی در خلیج فارس برای تحقق پویایی اقتصادی (مطالعه موردی: استان بوشهر)»، مطالعات خلیج فارس، ۷۲.
  287. ↑ جمالی، «ارزیابی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر رضایتمندی از مقاصد گردشگری (مطالعه موردی: شهرهای ساحلی استان بوشهر)»، فصلنامه علمی گردشگری شهری، 14.
  288. ↑ دهقانفرد و قاسمیزاده، «شناسایی مشکلات توسعه صنعت گردشگری استان ساحلی بوشهر وارائه راهکارهای مناسب»، فصلنامه علمی-پژوهشی گردشگری و توسعه، 14.
  289. ↑ نامعلوم (۱۸ اسفند ۱۳۹۴). «جاذبه‌های گردشگری استان بوشهر را بیشتر بشناسید+ تصاویر». شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  290. ↑ رضا رئیسی (۱۵ اسفند ۱۳۹۷). «طبیعت بکر جم و ظرفیت مغفول مانده گردشگری/ «جنگل گلوبردکان» زیستگاه انواع پرندگان نادر در معرض انقراض». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  291. ↑ ابراهیم قیصری (۸ فروردین ۱۳۹۴). «جاذبه‌های جنوبی‌ترین روستاهای بوشهر/ طبیعت زیبای «بنود» و «بندو»». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  292. ↑ نامعلوم. «موزه تاریخ پزشکی خلیج فارس». موزه تاریخ پزشکی خلیج فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  293. ↑ نامعلوم (۱۳ بهمن ۱۳۹۹). «افتتاح بزرگ‌ترین موزه جنوب ایران در بوشهر». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  294. ↑ پریسا جُفره ای (۱۸ فروردین ۱۴۰۰). «موزه تجارت دریایی خلیج فارس بوشهر». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  295. ↑ سمیه ایمانیان (۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸). «این موزه را فراموش کردند!». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  296. ↑ نامعلوم (۴ مهر ۱۳۸۴). «مدیرکل حفاظت محیط زیست بوشهر: موزه تاریخ طبیعی گنجینه حفظ میراث طبیعی». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  297. ↑ نامعلوم. «موزه تاریخ طبیعی». اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  298. ↑ سمیه ایمانیان (۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸). «این موزه را فراموش کردند!». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  299. ↑ نامعلوم (۱۱ اسفند ۱۴۰۱). «موزه مردم‌شناسی و محلی عسلویه افتتاح شد». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  300. ↑ فاطمه رفاهت (۱۱ اسفند ۱۴۰۱). «وزیر میراث فرهنگی و گردشگری موزه مردم‌شناسی عسلویه افتتاح کرد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  301. ↑ نامعلوم (۱۱ دی ۱۳۹۸). «۴۶ درصد کلاس‌های درس استان بوشهر هوشمند است». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  302. ↑ سلطانی، «16 استان بالاتر از میانگین باسوادی»، همشهری، ۱۴.
  303. ↑ نامعلوم (۱۱ دی ۱۳۹۶). «معرفی پژوهشکده میگوی کشور». isrc.ifsri.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  304. ↑ نامعلوم (۲ مهر ۱۴۰۰). «دربارهٔ دانشکده». دانشکده مهندسی جم | دانشگاه خلیج فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  305. ↑ نامعلوم (۷ دی ۱۴۰۰). «دربارهٔ دانشکده». دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی | دانشگاه خلیج فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  306. ↑ نامعلوم (۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۰). «رتبه 49 دانشگاه خلیج‌فارس بوشهر در میان دانشگاه‌های کشور». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  307. ↑ نامعلوم (۲۰ بهمن ۱۴۰۰). «نتایج رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان اسلام ISC-۲۰۲۱ اعلام شد». پایگاه استنادی علوم جهان اسلام. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

منابع

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.