یونه‌جاتکه

یونه‌جاتکه (سانسکریت: यवनजातक، (انگلیسی: Yavanajataka)؛ مرکب از یَوَنه به معنای «یونانی» و جاتکه به معنای «زادروز» یا «زایچه»؛ روی‌هم‌رفته به معنای «زایچه‌بینی به شیوهٔ یونانیان») متنی کهن در اختربینی هندو است که نگارش آن به اسفوجیدْهْوَجه نسبت داده می‌شود.

به گفتهٔ دیوید پینگری، این اثر منظوم‌سازیِ متأخرتری از ترجمه‌ای قدیمی‌تر به سانسکریت بوده است. متن اصلی ظاهراً رساله‌ای یونانی دربارهٔ زایچه‌بینی بوده که گمان می‌رود حدود سال ۱۲۰ میلادی در اسکندریه نوشته شده باشد. بر پایهٔ خوانش و اصلاحات پینگری، ترجمهٔ نخستین در سال‌های ۱۴۹ تا ۱۵۰ میلادی، در دورهٔ فرمانروایی رودردامن یکم، پادشاه ساتراپ‌های غربی، به دست «یَوَنِشوَره» ــ به معنای «خداوند یونانیان» ــ انجام شده بود. این ترجمه از میان رفته و تنها بخش بزرگی از صورت منظوم آن، که ۱۲۰ سال بعد به دست اسفوجیدْهْوَجه و در روزگار رودرسنه دوم پدید آمده بود، بر جای مانده است.

بااین‌حال، پژوهش‌های جدیدتر بیل ام. مک، بر پایهٔ دست‌نوشته‌ای تازه‌یافته و اسناد دیگر، این بازسازی را به چالش کشیده است. به گفتهٔ مک، تاریخ‌گذاری پینگری و شماری از خوانش‌های مهم او، از جمله قرائت نشانه‌ای به معنای «صفر» و برخی اعداد در شیوهٔ عددنویسی بهوتاسنکهیا، حاصل اصلاحات خود پینگری بوده و دست‌نوشته‌ها از آنها پشتیبانی نمی‌کنند. افزون بر این، نویسندگانی چون بهاسکره و اوتپالا، «یونشوره» و «اسفوجیدْهْوَجه» را یک شخص می‌دانستند و نام نخست را لقب شخص دوم به شمار می‌آوردند. مک تاریخ نگارش یونه‌جاتکه را میان سده‌های چهارم تا ششم میلادی قرار داده است.

یونه‌جاتکه یکی از کهن‌ترین آثار شناخته‌شدهٔ سانسکریت است که آشکارا به زایچه‌بینی یونانی اشاره می‌کند. پس از آن، آثار دیگری با خاستگاه یونانی پدید آمدند که تأثیر بسیاری بر اختربینی هندی گذاشتند؛ از جمله پولیشه سیدهانته («آموزهٔ پولُس») و رومکه سیدهانته («آموزهٔ رومیان»). بااین‌حال، برخی نویسندگان هندی ودانگا جیوتیشا را کهن‌ترین اثر شناخته‌شدهٔ سانسکریت دربارهٔ زایچه‌بینی دانسته‌اند.

دیوید پینگری این اثر را به انگلیسی ترجمه کرد. ترجمهٔ او در سال ۱۹۷۸ به‌عنوان جلد ۴۸ از مجموعهٔ خاورشناسی هاروارد منتشر شد.

پیدایش متن

ابیات پایانی کتاب، نقش یونشوره در پدیدآوردن متن و نقش اسفوجیدْهْوَجه در منظوم‌ساختن آن را چنین وصف می‌کنند:

پیش از این، یونشوره ــ خداوند یونانیان ــ که به لطف خورشید به حقیقت بینا شده و زبانش بی‌نقص بود، این دریای واژگان و این کانِ گوهرِ زایچه‌بینی را ترجمه کرد؛ دانشی که به سبب نوشته‌شدن به زبان او، یعنی یونانی، پوشیده مانده بود، اما حقیقت آن را سرآمد پادشاهان در سال ۷۱ دریافت. او این دانشِ اختربینی زادروزی را با واژگانی نیکو برای آموزش جهانیان ترجمه کرد.

— فصل ۷۹، ابیات ۶۰–۶۱، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

پادشاهی دانا به نام اسفوجیدْهْوَجه بود که در سال ۱۹۱ این متن را دریافت و سراسر آن را در چهار هزار بیت به وزن ایندره‌وَجره منظوم کرد.

— فصل ۷۹، بیت ۶۲، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

تاریخ‌های یادشده در یونه‌جاتکه بر پایهٔ عصر سکا تفسیر شده‌اند؛ چنان‌که در فصل ۷۹، بیت ۱۴ آمده است: «هنگامی که ۶۶ سال از سکاها سپری شده باشد…». بر این اساس، پینگری نتیجه گرفت که یونشوره ترجمهٔ سانسکریت متن را در سال ۱۴۹ میلادی، یعنی سال ۷۱ عصر سکا که از ۷۸ میلادی آغاز می‌شود، انجام داده است. مطابق همین تفسیر، منظوم‌سازی اسفوجیدْهْوَجه در سال ۲۶۹ میلادی صورت گرفته است. این تاریخ‌گذاری، چنان‌که گفته شد، در پژوهش‌های جدیدتر مک محل تردید قرار گرفته است.

یونه‌جاتکه دستورهایی برای محاسبهٔ زایچه بر پایهٔ زمان و مکان تولد ارائه می‌کند. اختربینی در جهان هلنیستی، به‌ویژه در اسکندریه، رونق داشت و این اثر شماری از روش‌های اختربینی پرورش‌یافته در جهان یونانی‌زبان را بازتاب می‌دهد. در آن، روش‌های ریاضی اخترشناختی، از جمله محاسبهٔ «هوروسکوپوس» یا طالع ــ برجی که در افق شرقی برمی‌آید ــ در خدمت اختربینی قرار گرفته‌اند.

اشاره‌ها به اختربینی یونانی

در این متن اشاره‌های مستقیمی به دانش اختربینی یونانی دیده می‌شود و شماری از اصطلاحات آن نیز آشکارا از زبان یونانی گرفته شده‌اند:

خانهٔ هفتم از طالع، یعنی غارب، در زبان یونانیان «جامیتره» خوانده می‌شود که برگرفته از «دیامترُس» است؛ و خانهٔ دهم از طالع، یعنی وسط‌السماء، را «مِسورَنه» می‌نامند که برگرفته از «مِسورانِما» است.

— فصل ۱، بیت ۴۹، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

گفته می‌شود که این روشِ تعیین توانمندی یا ناتوانی برج‌ها و اختران، بر پایهٔ آموزهٔ یونانیان است. آنان می‌گویند مجموعهٔ کامل تأثیرات در زایچه‌بینی شمار بسیار بزرگی دارد…

— فصل ۱، بیت ۹۲، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

یک‌سوم‌های سی‌وشش‌گانهٔ برج‌های منطقه‌البروج را یونانیان «دِرِکّانا» می‌نامند. آنها پوشش‌ها، پیکره‌ها و رنگ‌های گوناگونی دارند؛ من همهٔ ویژگی‌هایشان را، با آغاز از نشانه‌های مشخصهٔ آنها، شرح خواهم داد.

— فصل ۳، بیت ۱، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

قاعدهٔ مربوط به کردار مردم که برترین اختربینان یونانی بر پایهٔ روزهای هفتهٔ منسوب به اختران شرح داده‌اند، باید به شیوه‌ای همانند دربارهٔ ساعت‌هایی که در طول روز می‌گذرند نیز به کار رود.

— فصل ۷۷، بیت ۹، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

اگر طالع در یکی از خانه‌های اوپچَیه نسبت به طالع تولد قرار داشته باشد و اختری سعد در آن جای گیرد، بی‌آنکه با اختری نحس قران داشته باشد، و اگر ماه نیز در برجی نیک و سازگار باشد، یونانیان می‌گویند آن شخص همواره در کارهای خود کامیاب خواهد شد.

— فصل ۷۸، بیت ۳، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

دانایان می‌گویند سیر مشاهده‌شدهٔ اختران، برترین چشمِ پیکرهٔ کامل قواعد زایچه‌بینی است. من آن را بر پایهٔ آموزهٔ یونانیان به‌اختصار شرح خواهم داد.

— فصل ۷۹، بیت ۱، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

برخی از پژوهندگان قواعد اخترشناسی پیروی از دیدگاه فرزانه وَسیشته را پسندیده می‌دانند؛ اما به نظر برترین یونانیان، هر یوگه باید ۱۶۵ سال داشته باشد.

— فصل ۷۹، بیت ۳، یونه‌جاتکهٔ اسفوجیدْهْوَجه

جستارهای وابسته

• پادشاهی هندویونانی
• پولیشه سیدهانته
• رومکه سیدهانته

منابع

• McEvilley, Thomas (2002). The Shape of Ancient Thought. Allworth Press. شابک ‎۱−۵۸۱۱۵−۲۰۳−۵
• Pingree, David (1981). “Jyotiḥśāstra”. In Jan Gonda (ed.), A History of Indian Literature, Vol. VI, Fasc. 4. Otto Harrassowitz, Wiesbaden.
• Sarma, K. V. (1997). “Sphujidhvaja”. In Helaine Selin (ed.), Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Springer. شابک ‎۹۷۸−۰−۷۹۲۳−۴۰۶۶−۹
• Mak, Bill M. (2014). “The ‘Oldest Indo-Greek Text in Sanskrit’ Revisited: Additional Readings from the Newly Discovered Manuscript of the Yavanajātaka”. Journal of Indian and Buddhist Studies, 62(3): 1101–1105.
• Mak, Bill M. (2013). “The Last Chapter of Sphujidhvaja’s Yavanajātaka Critically Edited with Notes”. SCIAMVS, 14: 59–148.
• Mak, Bill M. (2013). “The Date and Nature of Sphujidhvaja’s Yavanajātaka Reconsidered in the Light of Some Newly Discovered Materials”. History of Science in South Asia, 1: 1–20.
• Witzel، Michael (۲۵ مه ۲۰۰۱). «Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts». Electronic Journal of Vedic Studies. ۷ (۳).{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

جستارهای وابسته

• پادشاهی هندویونانی

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Yavanajataka». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.