بعد (اخترشناسی)
بُعد[۱] در اخترشناسی (با نمادِ α)، مؤلفهٔ خط یا قوس طولی از مختصات استوایی کُرهٔ آسمان، مابه ازای طول جغرافیایی کرهٔ زمین است.
متداول‌ترین دستگاه مختصات، عبارت از تصویر طول و عرض جغرافیایی کرهٔ زمین بر آسمان است. درست در راستای استوای زمین، استوایی آسمانی در فضا تجسم می‌شود که آن را معدل‌النهار نام گذارده‌اند. همچنین، درست در بالای قطب‌های زمین، قطب‌هایی در آسمان فرض می‌شود به نام قطب‌های آسمانی. با بهره‌گیری از این مفاهیم، کُره‌ای به نام کُرهٔ آسمان در پیرامون زمین پنداشته می‌شود که این مختصات بر روی آن مشخص می‌گردد.
در مختصات سماویِ استوایی به جای طول جغرافیایی اصطلاح بُعد و به جای عرض جغرافیایی اصطلاح مِیل به‌کار می‌رود. با بهره‌گیری از مختصات آسمانی، هر نقطه از آسمان را می‌توان مشخص کرد. حروف یونانیِ آلفا و بتا به‌ترتیب برای نشان دادن بُعد و میل به‌کار می‌روند. بُعد، کوچک‌ترین زاویه بین دایرهٔ ساعت صفر و یک شیء آسمانیِ معین است. بُعد، مانند زمان، بر حسب ساعت و دقیقه از نقطهٔ اول حَمَل یا نقطهٔ اعتدال بهاری به سمت مشرق تقسیم‌بندی می‌شود. چنانچه به صورت زاویهٔ ۳۶۰ درجه ترسیم شود، از نقطهٔ اول حمل به صورت معکوس یعنی به سمت مغرب درجه‌بندی می‌شود.
در متون قدیمی
در متون قدیمی فارسی در ارتباط با مفهوم «بُعد» این اصطلاحات رایج بود:
- مطالع: به کمان‌هایی از دایرۀ استوای آسمان (معدل‌النهار) گفته می‌شود که هم‌زمان با کمان‌های دایرةالبروج از افق بالا می‌آیند و طلوع می‌کنند.
- جوی راست: یا مطالع مستقیم سنجش این برآمدن در خط استوای زمین است. در خط استوا، دایرۀ استوای آسمان به حالت کاملاً عمود و راست بر افق ناظر طلوع می‌کند؛ به همین دلیل به این حالت «افق مستقیم» یا در زبان فارسی کهن «جوی راست» می‌گفتند.[۲]
- جوی کژ: در اخترشناسی کهن، طلوع درجات دایرةالبروج در خط استوا را به دلیل زاویۀ راست آن «جوی راست» (مطالع مستقیم) می‌نامیدند، در حالی که در دیگر عرض‌های جغرافیایی به سبب شیب داشتن زاویۀ افق با استوای آسمان، آن را «مطالع مایل» یا «جوی کژ» می‌خواندند.
معنای تاریخی: مطلع مستقیم
اصطلاح امروزی بعد (right ascension) از مفهوم قدیمی مطلع مستقیم گرفته شده است. در اخترشناسی قدیم، مطلع مستقیم قوسی از معدل‌النهار از نقطهٔ اعتدال بهاری تا نقطه‌ای بود که در «کرهٔ مستقیم» هم‌زمان با جرم آسمانی طلوع می‌کرد. کرهٔ مستقیم حالتی است که ناظر بر استوای زمین قرار دارد و معدل‌النهار با افق زاویهٔ قائمه می‌سازد.
در متون نجومی فارسی و عربی دورهٔ اسلامی برای این مفهوم تعابیری چون مطالع به خط استواء، مطالع خط استواء و مطالع فلک مستقیم به کار رفته است.[۳]
این تعریف تاریخی از نظر هندسی همان کمیت زاویه‌ای‌ای را به دست می‌دهد که امروزه «بعد» نامیده می‌شود، اما بیان جدید آن بر پایهٔ دستگاه مختصات استوایی و دایرهٔ ساعتی جرم است. در برابر مطلع مستقیم، مطلع مایل برای افق ناظر در عرض جغرافیایی معین تعریف می‌شود.
منابع
- ↑ «بُعد» [نجوم] هم‌ارزِ «right ascension»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. دفتر دوم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۳۷-۰ (ذیل سرواژهٔ بُعد۲)
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:پی‌نوشت (رده) - ↑ لغتنامه دهخدا، مدخل مطالع.
- ↑ باقری، محمد؛ زمانی، مریم؛ کریمیان، زینب (۱۴۰۰). واژگان کهن نجوم و احکام نجوم. مرکز پژوهشی میراث مکتوب. ص. ۳۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- هاج، پاول، ساختار ستارگان و کهکشانها، ترجمه توفیق حیدرزاده، تهران: سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، چاپ دوم، ۱۳۷۲خ، ص ۲۹۸.
- دیکسون، رابرت، نجوم دینامیکی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۲خ.
- اخترشناسی رصدی
- دستگاه مختصات سماوی
- زاویه
- مولفههای اصلی اختربینی
- عوامل فنی اختربینی غربی