آموزش در بورکینافاسو
آموزش در بورکینافاسو همانند بیشتر کشورهای جهان به سه سطح ابتدایی، متوسطه و آموزش عالی سازمان‌یافته‌است. این کشور در غرب آفریقا با چالش‌های جدی در حوزه آموزش روبروست؛ بر اساس گزارش توسعه انسانی سازمان ملل در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۶)، بورکینافاسو با نرخ سواد بزرگسالی تنها ۲۵٫۳ درصد، پایین‌ترین نرخ سواد در جهان را داشت. با وجود بهبودهای نسبی در دهه‌های بعد، این کشور همچنان با کمبود امکانات آموزشی، کمبود معلم و موانع زبانی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
قانون آموزش در بورکینافاسو تحصیل را برای کودکان ۶ تا ۱۶ ساله اجباری کرده‌است و زبان رسمی آموزش، فرانسوی است. بر اساس آمار ۲۰۲۱، حدود ۴۶ درصد از جمعیت بالای پانزده سال باسواد هستند که از این میان ۵۴٫۵ درصد مردان و ۳۷٫۸ درصد زنان توانایی خواندن و نوشتن دارند. دولت با محدودیت‌های شدید منابع مالی روبروست و جامعه‌های محلی اغلب مسئولیت ساخت مدارس و مسکن معلمان را بر عهده دارند.
آموزش عالی در بورکینافاسو به شدت در پایتخت کشور واگادوگو متمرکز است. نابرابری میان آموزش ابتدایی و متوسطه چشمگیر است؛ بر اساس ارزیابی‌های سازمان اندازه‌گیری حقوق بشر، این کشور تنها ۶۱٫۲ درصد از آنچه باید با توجه به سطح درآمدش برای حق آموزش فراهم کند را محقق ساخته‌است.
پیشینه تاریخی
دوران پیش از استعمار
از محیط یادگیری در دوران پیش از استعمار در بورکینافاسو آگاهی‌های اندکی به دست ما رسیده‌است. انتقال شفاهی دانش پایه اصلی این دوران بود و همین ویژگی، یکی از دلایل کمبود منابع مکتوب دربارهٔ این موضوع به‌شمار می‌آید. از آنجا که این سرزمین به چند پادشاهی جداگانه از جمله گورما، موسی، گویریکو و لیپتاکو تقسیم شده بود و هر گروه زبان و سنت‌های شفاهی خاص خود را داشت، شکل‌گیری یک نظام آموزشی یکپارچه در این سرزمین پراکنده ناممکن بود.[۱]
بهره‌گیری از قصه و داستان برای اهداف آموزشی، یکی از عناصر مهم آموزش شفاهی در کل منطقه غرب-مرکز آفریقا، از جمله بورکینافاسو، در این دوران بود. همچنین اسلام که از سده هشتم میلادی در برخی پادشاهی‌های این سرزمین به‌ویژه پادشاهی‌های موسی نقش مهمی داشت، احتمالاً از طریق مدارس قرآنی در آموزش بخشی از جمعیت نقش ایفا می‌کرد.[۲]
آغاز سده بیستم
مدارسی در شهرهای لئو و کوری در سال ۱۹۰۰ (۱۲۷۸)، در دوری در ماه مه ۱۹۰۱ (۱۲۷۹)، در گائوا در اوایل ۱۹۰۲ (۱۲۸۰) و در تنکودوگو در ۱۹۰۳ (۱۲۸۱) گشایش یافتند. اداره این مدارس عمدتاً بر عهده نظامیان با کمک تعدادی مترجم بود.[۳]
با آمدن معلمان اروپایی آموزش‌دیده، این «مدارس پادگانی» به تدریج جای خود را به مدارس روستایی و منطقه‌ای دادند. مدارس بوبو-دیولاسو، واگادوگو، واهیگویا، بورومو و بانفورا اولین معلمان اروپایی خود را به ترتیب در سال‌های ۱۹۰۴، ۱۹۰۷، ۱۹۱۱ و ۱۹۱۳ دریافت کردند.[۳] مبلغان مسیحی کاتولیک نیز از دهه اول سده بیستم در قلمرو ولتای علیا حضور داشتند و به این نظام آموزشی به‌منزله ابزاری برای آموزش و تبشیر می‌نگریستند.[۳]
پس از ۱۹۳۲
مدرسه ابتدایی عالی واگادوگو در پی انحلال مستعمره ولتای علیا در ۵ سپتامبر ۱۹۳۲ (۱۴ شهریور ۱۳۱۱) تعطیل شد. پس از کنفرانس برازاویل، نظام آموزشی به سوی اهداف عام‌تری برای آموزش جوانان و آماده کردن آنان برای مشارکت در توسعه سرزمین‌هایشان جهت گرفت.[۳]
از سال ۱۹۴۵ (۱۳۲۴) تمایز میان مدارس مقدماتی، ابتدایی و منطقه‌ای از میان رفت و همه آن‌ها «مدارس ابتدایی» نامیده شدند. هنگام بازتأسیس قلمرو ولتای علیا در ۱۹۴۷ (۱۳۲۵)، این سرزمین مؤسسات آموزشی کشورهای ساحل عاج، سودان فرانسه و نیجر را به ارث برد: ۷۹ مدرسه ابتدایی مختلط (شامل ۲۰ مدرسه خصوصی)، ۱۰ مدرسه دخترانه، ۳ دبیرستان و ۲ دوره آموزش معلمی. مجموع دانش‌آموزان این مؤسسات ۸۳۵۵ نفر بود که نرخ تحصیل ۲ درصدی را نشان می‌داد.[۳]
در سال ۱۹۴۸ (۱۳۲۶)، ولتای علیا دارای ۶۳ مدرسه دولتی و ۲۲ مدرسه خصوصی بود. این رقم تا سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۸) به ۲۲۴ مدرسه دولتی و ۱۳۰ مدرسه خصوصی رسید.[۳]
پس از استقلال
از زمان استقلال کشور، نظام آموزشی با ثباتی نسبی اما با سرعتی کند و سرمایه‌گذاری ناکافی شکل گرفته‌است. توماس سانکارا، رئیس‌جمهور بورکینافاسو، در فراخوان گائوا به تاریخ ۱۷ اکتبر ۱۹۸۶ (۲۵ مهر ۱۳۶۵) بر اهمیت کیفیت منابع انسانی در برابر کمیت ابزارهای آموزشی تأکید کرد.[۴]
از سال ۲۰۰۰ به بعد
آموزش در بورکینافاسو اکنون بر اساس قانون ۰۱۳–۲۰۰۷-AN مصوب ۳۰ ژوئیه ۲۰۰۷ (۸ مرداد ۱۳۸۶) تنظیم می‌شود که در آن تصریح شده‌است: «زبان‌های آموزشی در بورکینافاسو فرانسوی و زبان‌های ملی، هم در عمل آموزشی و هم در ارزیابی‌ها هستند».[۵]
در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۵)، بی‌توجهی دولت به خواسته‌های معلمان، اعتصاب گسترده‌ای در بخشی از کادر آموزشی برانگیخت که به توقف برنامه‌ریزی امتحانات و تصحیح اوراق به مدت سه ماه انجامید. این وضع موجب برپایی تظاهرات مقابل دانش‌آموزانی شد که نگران «سال سفید» بودند.[۶]
آموزش ابتدایی و متوسطه
قانون آموزش تحصیل را از ۶ تا ۱۶ سالگی اجباری کرده‌است.[۷] زبان رسمی آموزش فرانسوی است.
بر اساس قانون، آموزش رایگان است اما دولت منابع کافی برای تأمین آموزش ابتدایی رایگان همگانی ندارد.[۷] کودکان باید هزینه لوازم‌التحریر را بپردازند و جامعه‌های محلی اغلب مسئولیت ساخت ساختمان‌های مدرسه ابتدایی و خانه‌های معلمان را بر عهده دارند.[۷] کودکان خانواده‌های کم‌درآمد می‌توانند در صورت داشتن نمرات کافی، آموزش بدون شهریه را تا دوره دبیرستان ادامه دهند.[۷]
در سال ۲۰۰۲ (۱۳۸۰)، نرخ ناخالص ثبت‌نام در آموزش ابتدایی ۴۶ درصد و نرخ خالص ثبت‌نام ۳۶ درصد بود.[۷] این نسبت‌ها بر اساس شمار دانش‌آموزان رسماً ثبت‌نام‌شده محاسبه می‌شوند و لزوماً بازتاب‌دهنده حضور واقعی در مدرسه نیستند.[۷] در سال ۱۹۹۸ (۱۳۷۶)، ۲۶٫۵ درصد از کودکان ۶ تا ۱۴ ساله در حال تحصیل بودند.[۷] بر اساس آمار ۲۰۰۱ (۱۳۷۹)، ۶۶ درصد از کودکانی که وارد مدرسه ابتدایی می‌شدند احتمال داشت به کلاس پنجم برسند.[۷]
نرخ ثبت‌نام در دوره ابتدایی از ۶۰ درصد در اوایل دهه ۲۰۰۰ به ۸۸ درصد در سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۷) افزایش یافته‌است.[۸]
شرایط مدارس معمولاً با امکانات بسیار ابتدایی همراه است. از نظر قانونی، سقف هر کلاس ۶۵ دانش‌آموز است اما در بسیاری از نواحی روستایی، به دلیل کمبود مدارس، کلاس‌ها بسیار بزرگ‌تر هستند. اگر مدرسه‌ای ظرفیت نداشته باشد، کودکان ممکن است نپذیرفته شوند و باید سال بعد دوباره تلاش کنند.[۷]
در واگادوگو مدرسه بین‌المللی واگادوگو برای اتباع خارجی و شهروندان بورکینابه وجود دارد.
ساختار هفته تحصیلی
هفته تحصیلی از دوشنبه تا شنبه است و مدارس پنجشنبه‌ها تعطیل هستند. بورکینافاسو برنامه درسی ملی دارد. درس‌ها شامل تولید می‌شوند که در آن کودکان می‌آموزند در زمین‌های مدرسه ذرت و درخت بکارند یا مرغ نگهداری کنند. مدارس از ظهر تا ساعت سه بعد از ظهر استراحت دارند.
شراکت‌های بخش خصوصی
از دهه ۲۰۰۰، شرکت‌های چندملیتی به نظام آموزشی بورکینافاسو علاقه نشان داده‌اند. شرکت نستله برنامه آزمایشی «آموزش تغذیه‌ای، بهداشت و فعالیت بدنی» را در سه مدرسه ابتدایی در شراکت با وزارت آموزش ملی و سوادآموزی (MENA) و مرکز پژوهش در علوم زیستی، غذایی و تغذیه‌ای (CRSBAN) دانشگاه واگادوگو اجرا کرد. زیرساخت‌های احداث‌شده توسط این شرکت در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۸ (۲۸ تیر ۱۳۹۷) رسماً تحویل داده شد.[۹]
آموزش عالی
تا سال ۲۰۱۰ (۱۳۸۸)، سه دانشگاه دولتی اصلی در بورکینافاسو وجود داشت: دانشگاه پلی‌تکنیک بوبو-دیولاسو، دانشگاه کودوگو و دانشگاه واگادوگو. اولین مؤسسه آموزش عالی خصوصی در سال ۱۹۹۲ (۱۳۷۰) تأسیس شد و Université Libre de Ouagadougou[۱۰] در سال ۲۰۰۰ (۱۳۷۸) فعالیت خود را آغاز کرد. دانشگاه کاتولیک آفریقای غربی پردیس خود را در بوبو-دیولاسو در سال ۲۰۰۰ با تخصص در غذا و کشاورزی گشود و دانشگاه کاتولیک Université Saint-Thomas-d'Aquin نیز در سال ۲۰۰۴ در واگادوگو تأسیس شد.[۱۱]
نسبت استاد به دانشجو در دانشگاه‌های مختلف متفاوت است. در دانشگاه واگادوگو به ازای هر استاد ۲۴ دانشجو وجود دارد در حالی که در دانشگاه پلی‌تکنیک بوبو-دیولاسو این نسبت یک استاد برای هر سه دانشجوست.[۱۱]
آموزش عالی به شدت در واگادوگو متمرکز است. در سال تحصیلی ۲۰۱۰–۲۰۱۱ (۱۳۸۹–۱۳۹۰)، دانشگاه واگادوگو حدود ۴۰٬۰۰۰ دانشجو (۸۳ درصد از کل دانشجویان دانشگاهی کشور) داشت، دانشگاه کودوگو ۵٬۶۰۰ دانشجو و دانشگاه پلی‌تکنیک بوبو-دیولاسو ۲٬۶۰۰ دانشجو داشتند.[۱۱] دانشگاه‌های خصوصی هر کدام کمتر از ۱٬۰۰۰ دانشجو داشتند.[۱۱]
دانشگاه واگادوگو در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۶) به مدت دو ماه تعطیل شد؛ این تعطیلی پیامد اعتراضات دانشجویی دربارهٔ شرایط کاری و عدم پرداخت بورسیه‌ها بود.[۱۲] یکی از پیامدهای این رویداد، تأسیس دانشگاه واگادوگو ۲ در فاصله ۲۰ کیلومتری در سابا بود تا فشار بر امکانات دانشگاه اصلی کاهش یابد.[۱۳] این دانشگاه اکنون دانشجویان رشته‌های حقوق، علوم سیاسی، اقتصاد و مدیریت را آموزش می‌دهد و دانشجویان مدرک دانشگاه واگادوگو دریافت می‌کنند. همچنین کلاس‌های آنلاین از طریق مؤسسه آموزش باز از راه دور (IFOAD) برگزار می‌شود.
در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۲)، دانشگاه واگادوگو از اوپک بودجه‌ای برای ساخت امکانات جدید دریافت کرد.[۱۴] هیچ‌یک از دانشگاه‌های این کشور در فهرست‌های رتبه‌بندی آموزش عالی مانند تایمز هایر جهانی جای ندارند؛ دلایل احتمالی این امر عبارتند از: زبان تدریس فرانسوی، نبود وقت کافی برای پژوهش، وابستگی به کمک‌های بین‌المللی و بزرگ بودن کلاس‌ها در دانشگاه اصلی.[۱۵] با این حال، امکان تحصیل تا سطح دکترا در این کشور وجود دارد.
شبکه بین‌المللی آموزش عالی
سه دانشگاه بورکینابه عضو شبکه بین‌المللی آموزش عالی آژانس دانشگاهی فرانکوفونی (AUF) هستند:[۱۶]
- دانشگاه نازی‌بونی در بوبو-دیولاسو
- دانشگاه نوربر زونگو در کودوگو
- دانشگاه سنت توماس آکویناس در واگادوگو
این شراکت به دانشجویان این دانشگاه‌ها امکان می‌دهد با سایر اعضای معتبر شبکه AUF مانند مؤسسه ملی پلی‌تکنیک فلیکس هوفوئه-بوانی کوت دیوار، دانشگاه سنگور مصر و ده‌ها دانشگاه و مؤسسه عالی در آفریقا، اروپا، کانادا و آسیا تبادل و معادل‌سازی داشته باشند.[۱۶]
ساختار اداری
دانشگاه‌های واگادوگو و بوبو-دیولاسو از پنج سطح تصمیم‌گیری تشکیل شده‌اند: هیئت مدیره، مجمع دانشگاه، شورای دانشگاه، مؤسسات و دپارتمان‌ها.
آموزش دیجیتال
از دهه ۲۰۱۰، آموزش در بورکینافاسو به حوزه دیجیتال نیز گسترش یافته‌است. در ژانویه ۲۰۱۸ (دی ۱۳۹۶)، پلتفرم E-éducation توسط نهاد خصوصی Planète Schools راه‌اندازی شد که خدماتی را در تمام سطوح یادگیری از پیش‌دبستانی تا دانشگاه ارائه می‌دهد.[۱۷]
سازمان ترویج آموزش ملی (OPEN) در سال ۲۰۱۱ (۱۳۸۹) به ابتکار جوانان بورکینابه تأسیس شد. این پلتفرم دارای پایگاه داده دیجیتالی شامل دروس، تکالیف، کتاب‌ها و تمرین‌های تمام مقاطع از کلاس اول تا دبیرستان است و در همکاری با وزارت آموزش ملی و سوادآموزی توسعه یافته‌است.[۱۸]
آژانس دانشگاهی فرانکوفونی همچنین مرکز SYFED (سامانه فرانکوفون ویرایش و توزیع - شبکه الکترونیک فرانکوفون) را در واگادوگو اداره می‌کند و در آموزش کارکنان و توزیع محتوای آموزشی دیجیتال بورکینابه مشارکت دارد.[۱۹]
مدارس اسلامی =
آموزش اسلامی (قرآنی) از سده شانزدهم میلادی برای برخی اقلیت‌های کشور به‌منزله نظام آموزشی موازی عمل کرده و در برخی استان‌ها در کنار آموزش دولتی قرار گرفته‌است.[۲۰]
نخستین مدارس قرآنی در بورکینافاسو توسط مسلمانان یارسه در سده شانزدهم تأسیس شدند. در آن دوران، مردم یارسه از روستاهای پوئسه و سارانا به مالی رفتند تا «علوم اسلامی» از جمله قرآن، فقه و تفسیر را فراگیرند. مدارس قرآنی نخست در روستاهای محل سکونت یارسه پدید آمدند و سپس به سایر مناطق گسترش یافتند. تا سال ۱۹۵۸ (۱۳۳۶)، مدرسه قرآنی تنها نظام آموزشی اسلامی در این منطقه بود. در همان سال، شاخه‌ای از اتحادیه فرهنگی مسلمانان که در ۱۹۵۷ در داکار (سنگال) تأسیس شده بود، مدارس دینی در بوبو-دیولاسو و نونا برپا کرد.[۲۰]
در برخی موارد، این آموزش به صورت مکمل آموزش رسمی ارائه می‌شود. آموزش دینی در خانه‌ها می‌تواند به ابتکار یکی از اعضای خانواده باشد؛ معلم ممکن است یکی از اقوام یا فردی از خارج خانواده باشد. کلاس‌ها معمولاً هر روز بعد از ظهر یا شب برگزار می‌شوند.[۲۰]
عوامل تأثیرگذار بر آموزش
سازمان اندازه‌گیری حقوق بشر (HRMI) گزارش داده‌است که بورکینافاسو تنها ۶۱٫۲ درصد از آنچه باید بر اساس سطح درآمد خود برای حق آموزش فراهم کند را محقق کرده‌است.[۲۱] در حوزه آموزش ابتدایی این کشور ۷۸ درصد از ظرفیت ممکن خود را محقق کرده اما در آموزش متوسطه تنها ۴۴٫۳ درصد.[۲۲]
مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر آموزش در بورکینافاسو عبارتند از:[۷][۲۲]
- کمبود مدارس (در سطح ابتدایی)
- کمبود مدرسان مجرب (در آموزش عالی)
- الزام خانواده‌ها به پرداخت هزینه لوازم‌التحریر و شهریه
- درآمد بسیار پایین خانواده‌ها
- فرستادن کودک به مدرسه، از درآمد خانواده می‌کاهد
- بسیاری از خانواده‌ها تنها توانایی تحصیل یک فرزند را دارند و معمولاً پسر ارشد را می‌فرستند
- موانع زبانی: آموزش عمدتاً به زبان فرانسوی انجام می‌شود که تنها ۱۵ درصد مردم بورکینابه به آن مسلط هستند، نه به زبان‌های بومی کشور
- هزینه بالای آموزش عالی: دولت بیش از ۲۰۰ درصد تولید ناخالص داخلی سرانه را برای هر دانشجوی دانشگاهی هزینه می‌کند
منابع
- ↑ «Образование в Буркина-Фасо». دریافت‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Burkina Faso: législation en matière d'éducation». ulaval.ca. دریافت‌شده در ۲۰-۰۴-۲۰۲۳.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - 1 2 3 4 5 6 «Système éducatif burkinabè: L'historique de l'école retracé par le Dr Maxime». lefaso.net. دریافت‌شده در ۲۰-۰۴-۲۰۲۳.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ «Quelle éducation pour le Burkina Faso aujourd'hui et demain ?». lefaso.net. دریافت‌شده در ۲۰-۰۴-۲۰۲۳.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ «Burkina Faso: législation en matière d'éducation». ulaval.ca. دریافت‌شده در ۲۰-۰۴-۲۰۲۳.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ «Burkina Faso: des élèves soulagés avec la fin de la crise dans l'éducation». Journal Universitaire. ۳۰-۰۱-۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۲-۰۴-۲۰۲۰.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی=و|تاریخ= - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 «2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor: Burkina Faso» (PDF). دفتر بین‌المللی امور کار، وزارت کار ایالات متحده آمریکا. ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۹ ژانویه ۲۰۱۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Burkina Faso: aider les élèves dans les zones touchées par l'insécurité». دریافت‌شده در ۱۲-۰۴-۲۰۲۰.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ «Education au Burkina Faso: le coup de pouce de Nestlé». Wakat Séra. ۰۸-۰۸-۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۲-۰۴-۲۰۲۰.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی=و|تاریخ= - ↑ «Université Libre du Burkina – L'université privée de Ouagadougou». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژوئن ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 «Archived copy» (PDF). Government of France, MINISTERE DES AFFAIRES ETRANGERES ET EUROPEENNES, AMBASSADE DE FRANCE AU BURKINA FASO. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:عنوان آرشیو به جای عنوان (رده) - ↑ «BURKINA FASO: Ouagadougou University reopens». www.universityworldnews.com. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Université Ouaga II». www.univ-ouaga۲.bf. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Burkina Faso to strengthen higher education sector with OFID loan». ofid.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Rankings». timeshighereducation.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Nos membres - AUF». AUF. دریافت‌شده در ۱۲-۰۴-۲۰۲۰.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ «Éducation au Burkina Faso: La plateforme E-éducation lancée». Journal Universitaire. ۲۳-۰۱-۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۲-۰۴-۲۰۲۰.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی=و|تاریخ= - ↑ «OPENEDUCATION - L'education Une Source De Richesse». openeducation-bf.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۲۰-۰۴-۲۰۲۳.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - ↑ «Agence universitaire de la francophonie». nexpages.com. دریافت‌شده در ۲۰-۰۴-۲۰۲۳.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی= - 1 2 3 Ouedraogo, Adama (۲۸-۱۱-۲۰۰۸). «L'enseignement de la culture arabe et islamique dans le département...». Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée (۱۲۴). Publications de l'Université de Provence. شابک ۹۷۸-۲-۸۵۳۹۹-۷۲۲-۵. شاپا ۰۹۹۷-۱۳۲۷. دریافت‌شده در ۱۲-۰۴-۲۰۲۰.
{{cite journal}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی=و|تاریخ= - ↑ «Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries». humanrightsmeasurement.org. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Burkina Faso - HRMI Rights Tracker». rightstracker.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Education in Burkina Faso». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Système éducatif au Burkina Faso». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Образование в Буркина-Фасо». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای روسی، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
| کشورهای مستقل | آفریقای جنوبی • آنگولا • اتیوپی • اریتره • الجزایر • اوگاندا • بنین • بوتسوانا • بورکینافاسو • بوروندی • تانزانیا • توگو • تونس • جمهوری آفریقای مرکزی • جمهوری دموکراتیک کنگو • جمهوری کنگو • جیبوتی • چاد • رواندا • زامبیا • زیمبابوه • ساحل عاج • سائوتومه و پرینسیپ • سنگال • سوازیلند • سودان • سومالی • سیرالئون • سیشل • غنا • کامرون • کنیا • کومور • کیپ ورد • گابن • گامبیا • گینه استوایی • گینه بیسائو • گینه • لسوتو • لیبریا • لیبی • ماداگاسکار • مالاوی • مالی • مراکش • مصر • موریتانی • موریس • موزامبیک • نامیبیا • نیجر • نیجریه | .svg.png) |
|---|---|---|
| ایالت‌ها با رسمیت محدود | جمهوری دموکراتیک عربی صحرا • سومالی‌لند | |
| قلمروهای وابسته و سرزمین‌های دیگر | جزایر قناری / سبته / ملیلیه / پلاساس د سبرانیا (اسپانیا) • مادیرا (پرتغال) • مایوت / رئونیون (فرانسه) • سنت هلینا / اسنشن / تریستان (انگلستان) • صحرای غربی | |