ابن خصیب
ابو بکر حسن بن الخصیب، مشهور به ابن خصیب و شناختهشده در منابع لاتینی با نام Albubather، پزشک و منجم ایرانیتبار سدهٔ نهم میلادی (سدهٔ سوم هجری) بود. وی آثار خود را به زبانهای فارسی و عربی نگاشت و از چهرههای اثرگذار سنت نجوم پزشکی در جهان اسلام بهشمار میآید که آثارش در قرون وسطی به اروپا منتقل شد و تأثیر گستردهای یافت.[۱]
زندگی و جایگاه علمی
اطلاعات دقیق و مستقلی از زادگاه و جزئیات زندگی ابن خصیب در دست نیست. بر پایهٔ شواهد درونمتنی آثارش، وی در نیمهٔ دوم سدهٔ سوم هجری/نهم میلادی میزیسته است. از جمله، در کتاب الموالید به ملاقات خود با ابوالعنَبس صُمیری، منجم (در سال ۲۳۰ ق/۸۴۵ م) اشاره میکند که نشان میدهد دوران فعالیت او پس از این تاریخ بوده است. از اینرو، تاریخ درگذشتی که در برخی منابع متأخر حدود ۱۹۰ ق/۸۰۵ م ذکر شده، با قرائن تاریخی سازگار دانسته نمیشود.[۲]
ابن خصیب پیش از پرداختن منسجم به علم هیئت، به مباحث احکام نجوم، سعد و نحس سیارات، قرانها و طالعبینی علاقهمند بود و در این حوزه بهعنوان متخصص احکام نجوم شناخته میشد. شهرت او عمدتاً به سبب آثار گستردهاش در زمینهٔ نجوم پزشکی و احکام موالید است که بعدها در سنتهای علمی خارج از جهان اسلام نیز مورد استفاده قرار گرفت.[۱]
در برخی منابع متأخر، از جمله نوشتههای ابنطاووس، او از دانشمندان شیعهٔ اهل قم و مقیم کوفه دانسته شده است؛ با این حال، این دیدگاه در منابع کهنتر تأیید صریح ندارد و در پژوهشهای جدید با احتیاط نقل میشود.[۳]
آثار
مهمترین آثار منسوب به ابن خصیب عبارتاند از:
| نام اثر | زبان | توضیح |
|---|---|---|
| کار مهتر یا الکارمهتر | فارسی / عربی | دائرةالمعارفی نجومی که بهگزارش ابنندیم شامل چهار کتاب بوده و برخی اجزای آن از میان رفته است. |
| کتاب الموالید (در لاتین به نام De nativitatibus) |
عربی | اثر اصلی او در احکام موالید و نجوم پزشکی، دربارهٔ تأثیر سیارات، خورشید، ماه و بروج بر جنین، ویژگیهای جسمی و استعدادهای انسان. |
| تحویل سنی الموالید | عربی | اثری وابسته به کتاب الموالید که در سنتهای بعدی نجومی مورد استفاده قرار گرفته است. |
| احکام النجوم | عربی | اثری منسوب به ابن خصیب؛ در نسبت آن به وی در پژوهشهای جدید تردیدهایی مطرح شده است. |
نسخههای خطی کتاب الموالید در کتابخانههایی چون اسکوریال، چستربیتی و فاتح استانبول نگهداری میشود. این کتاب با عناوینی مانند المغنی فی الموالید یا المقنع فی الموالید نیز شناخته شده است.[۴]
ترجمهها و تأثیر در غرب
اثر کتاب الموالید نقش مهمی در انتقال نجوم پزشکی به اروپا داشت. ترجمهها و چاپهای آن بهشرح زیر است:
| سال | مکان | رویداد |
|---|---|---|
| ۱۲۱۸ یا ۱۲۲۹ م | پادوآ | ترجمهٔ لاتینی اثر توسط سالیو/سالومون |
| ۱۴۹۲، ۱۴۹۳، ۱۵۰۱ م | ونیز | چاپهای اولیهٔ لاتینی De nativitatibus |
| ۱۴۹۸ م | — | ترجمهٔ عبری اثر |
| ۱۵۴۰ م | نورنبرگ | چاپ مجدد اثر در اروپا |
این ترجمهها سبب شد اندیشههای ابن خصیب در نجوم پزشکی وارد سنتهای علمی و حتی متون هرمتیکی اروپایی شود و تا سدهها مورد استفاده قرار گیرد.[۵]
منابع
- ابنندیم، الفهرست.
- ابنقفطی، تاریخ الحکماء.
- دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «ابن خصیب، ابوبکر».
- E. J. van Donzel, Islamic Desk Reference.
- GAS؛ GAL؛ EI².